Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Қазақстан 0 1030 3651808 3649374 2026-09-07T10:54:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651808 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Қазақстан Республикасы |Шынайы атауы = |Атау септігі = Қазақстан |Елтаңба = Emblem of Kazakhstan (3D).svg |Байрақ = Flag of Kazakhstan.svg |Ұраны = Алаш! <small>(тарихи)</small><br>Алға Қазақстан! <small>(ресми емес)</small> |Әнұранның аты = Менің Қазақстаным |Аудио = Kazakhstan National Anthem 2012.ogg |Картада = Kazakhstan (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2= |lat_dir=N|lat_deg=48|lat_min=57|lat_sec=0 |lon_dir=E|lon_deg=66|lon_min=14|lon_sec=0 |region = KZ |CoordScale = 10000000 |Тілдері = [[қазақ тілі]]{{efn|Қазақстан Конституциясы бойынша қазақ тілі — елдегі жалғыз мемлекеттік тіл және [[орыс тілі]] мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitution |title= Қазақстан Республикасының Конституциясы |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2024-11-12}}</ref>}} |Мемлекеттік діні = [[зайырлы мемлекет]] |Үкімет түрі = [[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[президенттік республика]]<ref>Қазақстан Республикасы — президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет. — Қазақстан Республикасының Конституциясы, 2-бап, 1 бөлім</ref> |Құрылды = [[1465 жыл]] ([[Қазақ хандығы]])<br>[[16 желтоқсан]] [[1991 жыл]] (Қазақстан) |Тәуелсіздік күні = [[16 желтоқсан]] [[1991 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дан |Астанасы = [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|22px]] [[Астана]] |Ірі қалалары = [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]], [[Қарағанды]], [[Ақтөбе]], [[Тараз]], [[Павлодар]], [[Өскемен]], [[Атырау]], [[Семей]] |Басшы қызметі = [[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]]<br>[[Қазақстан вице-президенті|Вице-президент]]<br>[[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-министрі]]<br>[[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|төрағасы]] |Басшылары = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]<br>[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]<br>[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |Жер аумағы бойынша орны = 9 |Жер аумағы = 2 724 902 |Судың үлесі = 2,8 |Этнохороним = [[Қазақстан халқы|қазақстандық, қазақстандықтар]] |Халық саны бойынша орны = 62 |Жұрты = {{өсім}} 20 547 909<ref name="statdem">{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/|title=Қазақстан Республикасының өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=stat.gov.kz|publisher=|accessdate=2026-04-29|lang=kk}}</ref> |Сарап жылы = 2026 |Санақ бойынша халық саны = {{өсім}} 19 186 015<ref>{{cite web|author=|url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825|title=2021 жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары|lang=|website=|publisher=stat.gov.kz|date=4 қараша 2021|accessdate=2021-11-07}}</ref> |Санақ жылы = 2021 |Халық тығыздығы = 7,5 |Тығыздық бойынша орны = 184 |ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 973,36 млрд<ref name=IMF>{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/KAZ |title=GDP, current prices |publisher=International Monetary Fund |website=IMF |accessdate=23 наурыз 2026}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2026 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 36 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = {{өсім}} 47 260<ref name=IMF/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 56 |ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 305,91 млрд<ref name="statecon">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/industries/economy/national-accounts/ |title=Ұлттық шоттар статистикасы |accessdate=23 наурыз 2026 |publisher=stat.gov.kz}}</ref> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2025 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 49 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = {{өсім}} 15 527 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 64 |АДИ = {{өсім}} 0,837 |АДИ жылдық есебі = 2023 |АДИ бойынша орны = 60 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">өте жоғары</span> |Әуе компаниясы = [[Air Astana]], [[SCAT]], [[Qazaq Air]], [[FlyArystan]] |Валютасы = [[Қазақстан теңгесі]] '''{{Unicode|₸}}'''<br />([[ISO 4217|KZT, код 82]]) |Интернет үйшігі = [[.kz]], [[.қаз]] |ISO = [[ISO 3166-2:KZ|KZ]] |Телефон коды = 7 |Уақыт белдеулері = [[UTC+5:00|UTC+5]] }} {{мағына|Қазақстан (айрық)}} '''Қазақстан''' ({{audio-nohelp|Kk-kazakhstan.ogg|[qɑzɑqˈstɑn]}}), толық атауы '''Қазақстан Республикасы''',{{efn|{{audio-nohelp|Kk-republic-of-kazakhstan.ogg|[qɑzɑqˈstɑn rʲɪsˌpublʲɪkəˈsə]}}}} — [[Шығыс Еуропа]] мен [[Орталық Азия]]да орналасқан [[мемлекет]]. Батысында [[Еділ]]дің төменгі ағысынан, шығысында [[Алтай таулары]]нан, солтүстіктегі [[Батыс Сібір жазығы]]нан, оңтүстіктегі [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлі мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шань тау жүйесі]]не созылады. Қазақстан [[Каспий теңізі]] арқылы [[Әзербайжан]], [[Иран]] елдеріне, Еділ өзені және [[Еділ-Дон каналы]] арқылы [[Азов теңізі]] мен [[Қара теңіз]]ге шыға алады. Мұхитқа тікелей шыға алмайтын мемлекеттердің ішінде Қазақстан ең үлкені. Қазақстан бес мемлекетпен шекаралас. Қазақстанның солтүстігі мен батысындағы көршісі [[Ресей]]мен шекарасы — әлемдегі құрлықтағы ең ұзын шекара (7 591 километр). Қазақстан оңтүстігінде [[Түрікменстан]]мен, [[Өзбекстан]]мен және [[Қырғызстан]]мен, ал шығысында [[Қытай]]мен шектеседі. Жалпы құрлық шекарасының ұзындығы — 13 394 километр. Батыста [[Каспий теңізі]]мен (2000 километр), оңтүстік батыста [[Арал теңізі]]мен шайылады. 2026 жылғы 1 сәуірдегі елдегі тұрғындар саны — 20 547 909 адам<ref name="statdem"/>, [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|бұл әлем бойынша 62-орын]]. Жер көлемі жағынан [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі|әлем елдерінің ішінде 9-орын алады]] (2 724 902 км²). Елдің елордасы — [[Астана]] қаласы. Мемлекеттік тілі — [[қазақ тілі]]. [[Орыс тілі]] мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады. Қазақстанның ұлттық құрамы алуан түрлі. Халықтың басым бөлігін тұрғылықты [[қазақтар]] құрайды, пайыздық үлесі — 70,18%,<ref>[https://qazaqstan.tv/news/149278/ Биылғы Ұлттық халық санағының алғашқы нәтижесі белгілі болды]</ref> [[орыстар]] 18,42%, [[өзбектер]] 3,29%, [[украиндар]] 1,36%, [[ұйғырлар]] 1,48%, [[татарлар]] 1,06%, басқа халықтар 5,38% (2021).<ref name="etno2021">{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397 |title=Численность населения Казахстана по отдельным этносам на начало 2021 года |publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Ұлттық статистика бюросы]] |lang=ru |accessdate=2021-05-01}}</ref> Халықтың 75% астамын [[мұсылман]]дар құрайды, [[Православ шіркеуі|православ]] [[Христиандық|христиандар]] 21%, қалғаны басқа да дін өкілдері (2009).<ref name="2009 Census">{{cite web |url=http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx |title=The results of the national population census in 2009 |date=2010-11-12 |publisher=[[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Ұлттық статистика бюросы]] |accessdate=2010-01-21}}</ref> Экономикалық көрсеткіштері бойынша дамушы экономика ретінде қарастырылады. Елдің жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) (номинал) — $205,539 млрд (2018). Экономиканың негізгі бағыты — отын-энергетика саласындағы шикізат өндіру, ауыл шаруашылықтары: егіншілік, мал, балық, ара, орман). Елдің негізгі валютасы — [[Қазақстан теңгесі|теңге]]. 1991 жылы 16 желтоқсан күні [[КСРО ыдырауы|Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (КСРО) ыдырауы]]на байланысты [[КСРО ыдырауы|Қазақстан]] өз егемендігін жариялады және көп ұзамай халықаралық қауымдастық тарапынан тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды. Қазақстан 1992 жылының 2 наурызынан бері Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) толыққанды мүшесі. Сонымен қатар [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]на, [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]на, [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]]на және [[Еуразия экономикалық қауымдастығы|Еуразиялық Экономикалық Қауымдастығы]] сияқты басқа да бірнеше [[халықаралық ұйымдар]]дың құрамына кіреді. == Этимологиясы == Қазақстан сөзі '''''[[Қазақтар|қазақ]]'''''<ref>[http://www.abai.kz/content/kazak-sozinin-magynasy "Қазақ" сөзінің мағынасы] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101214222829/http://abai.kz/content/kazak-sozinin-magynasy |date=2010-12-14 }}</ref><ref>[http://abai.kz/node/655 «ҚАЗАҚ» ДЕГЕН ЭТНОНИМНІҢ ШЫҒУ ТЕГІ. ОНЫ «КАЗАК» ЭТНОНИМІНЕ ҚАНДАЙ ҚАТЫСЫ БАР?]</ref> және '''''[[-стан]]''''' сөздерінен құралған, яғни ''Қазақ елі'' деген мағына береді. Соңғы кездері халық арасында '''''Қазақ елі''''', '''''Ұлы дала елі''''' және '''''Қазақия''''' деген атаулар қолданылуда.<ref>[http://www.nlrk.kz/page.php?page_id=826&lang=1 Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы, Батырғалиұлы Мағаз. Әдебиет қазақия, 1908 жыл] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130601155000/http://www.nlrk.kz/page.php?page_id=826&lang=1 |date=2013-06-01}}</ref><ref>[http://www.namys.kz/?p=680 Үздіктер ішінде Қазақия жоқ] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140831045202/http://www.namys.kz/?p=680 |date=2014-08-31}}</ref><ref>[http://anatili.kz/?cat=20 "Ана тілі" газеті, ҚАЗАҚИЯ ҚАЛАЛАРЫ]</ref> «''-стан''» суффиксі [[парсы тілі]]ндегі ''stân'' ({{lang-fa|ستان}}; ''estân'', ''istân'') сөзінен келген. Парсы тілінде ''-стан'' суффиксі ''жер'' дегенді білдіреді және географиялық атаулар сыртында да қолданылады, мысалға ''rigestân'' (ریگستان; ''құм, шөл жері''), ''golestân'' (گلستان; ''гүл, бақша жері'').<ref>{{cite book|first=Leila|last=Moshiri|chapter=English-Persian Glossary|title=Colloquial Persian|year=1988|publisher= Routledge|page=150|isbn=0-415-00886-7}}</ref> == Тарихы == {{Толық мақала|Қазақстан тарихы}} {{Толықтыру}} [[Сурет:Assimilation of Baltic and Aryan Peoples by Uralic Speakers in the Middle and Upper Volga Basin (Shaded Relief BG).png|нобай|солға|[[Темір дәуірі]] кезіндегі Орталық Азия, соның ішінде Қазақстан]] Қазақстан жерінде адам баласы [[палеолит]]тен бері тұрады.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yZHmpRGYtTEC&q=kazakhstan%2Bpaleolithic&pg=PA91 |title=Early Paleolithic in South and East Asia |last=Ikawa-Smith |first=Fumiko |date=1978-01-01 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-081003-5 |page=91 |language=en |accessdate=2020-11-14}} {{Wayback|date=2021-04-17 |url=https://web.archive.org/web/20210417174608/https://books.google.com/books?id=yZHmpRGYtTEC&q=kazakhstan+paleolithic&pg=PA91}}</ref> [[Ботай мәдениеті]] (б.з.б. 3700–3100) жылқыны тұңғыш рет асыраған делінеді. Ботай мәдениетінің солтүстік еуразиялық та, шығыс азиялық та генеалогиясы болатын.<ref>{{Cite journal |last1=Jeong |first1=Choongwon |last2=Balanovsky |first2=Oleg |last3=Lukianova |first3=Elena |last4=Kahbatkyzy |first4=Nurzhibek |last5=Flegontov |first5=Pavel |last6=Zaporozhchenko |first6=Valery |last7=Immel |first7=Alexander |last8=Wang |first8=Chuan-Chao |last9=Ixan |first9=Olzhas |last10=Khussainova |first10=Elmira |last11=Bekmanov |first11=Bakhytzhan |date=June 2019 |title=The genetic history of admixture across inner Eurasia |journal=Nature Ecology & Evolution |volume=3 |issue=6 |pages=966–976 |doi=10.1038/s41559-019-0878-2 |issn=2397-334X |pmc=6542712 |pmid=31036896 |bibcode=2019NatEE...3..966J }}</ref> [[Пасторализм]] аймақта [[неолит]] дәуірінде дамыған. [[Қола дәуірі]] мен [[темір дәуірі]] кезінде халық [[еуропалық нәсіл]]ге жататын.<ref>{{Cite journal|last=Ismagulov |first=O |year=2010 |title=Physical Anthropology of Kazakh People and their Genesis |journal=Science of Central Asia |url=http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=category&id=4&Itemid=28 |display-authors=etal |accessdate=2022-11-05}} {{Wayback|date=2017-02-10 |url=https://web.archive.org/web/20170210124931/http://www.scientificfund.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=7:physical-anthropology-of-kazakh-people-and-their-genesis}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians |first=Ann |last=Gibbons |date=2015-06-10 |title=Nomadic herders left a strong genetic mark on Europeans and Asians |journal=Science |publisher=AAAS |accessdate=2022-11-05}} {{Wayback|date=2022-09-02 |url=https://web.archive.org/web/20220902191050/https://www.science.org/content/article/nomadic-herders-left-strong-genetic-mark-europeans-and-asians}}</ref> Тарихтан бұрынғы заманда [[Орталық Азия]]да мүмкін үндіеуропа делінетін [[Афанасьев мәдениеті]],<ref>Allentoft et al. (2015); Haak et al. (2015),</ref> кейін [[үндіирандар|үндіиран]] [[Андроново мәдениеті]],<ref name="Beckwith49">{{cite book |last=Beckwith |first=Christopher I. |title=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |date=2009-03-16 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-2994-1 |page=49 |url=https://books.google.com/books?id=-Ue8BxLEMt4C |postscript=:}} "Archaeologists are now generally agreed that the Andronovo culture of the Central Steppe region in the second millennium BC is to be equated with the Indo-Iranians."</ref> кейін [[сақтар]] мен [[массагеттер]] тұрды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/saktar-turaly-derekter/ |title=Сақтар туралы деректер |language=kk |work=stan.kz |date=2018-12-05 |accessdate=2025-07-31}}</ref> Өзге топтар қатарында [[скифтер]] мен оңтүстіктегі парсылардың [[Ахемен әулеті]] болды. Б.з.б. 329 жылы [[Ескендір Зұлқарнайын]] мен оның [[Ежелгі македондар|македон]] әскері [[Сырдария|Яксарт]] өзені маңында скифтерге қарсы [[Яксарт шайқасы|шайқасты]]. Қазір Сырдария делінетін бұл өзен елдің оңтүстігінде орналасқан. === Түркі қағанаты === {{Толық мақала|Түрік қағанаты}} [[Түркілер]]дің басты миграциясы V және XI ғасырлар арасында орын алды. Осы кезде олар Орталық Азияның көбіне тараған болатын. Түркі тайпалар бұрынғы [[Ирандық тілдер|ирандық тілділер]]дің орнын алды да, нәтижесінде аймақтың көбісі генеалогиялық тұрғыдан шығыс азиялық болды. [[Түрік қағанаты|Бірінші Түркі қағанаты]]н [[Бумын қаған|Бумын]] моңғол даласында 552 жылы негіздеді, мемлекет көп ұзамай [[Каспий теңізі]]не қарай созылды. Көне түркілер миграция кезінде [[хиониттер]], [[оногурлар]]ды ығыстырды. 35 жылдан кейін мемлекеттің [[Шығыс Түрік қағанаты|шығыс]] және [[Батыс Түрік қағанаты|батыс]] бөліктері бөлек кетті. Батыс Түрік қағанаты өз шыңына VII ғасырдың басында жетті. === Құман-қыпшақтар мен Алтын Орда === {{Толық мақала|Қыпшақ даласы|Алтын Орда}} [[Сурет:Cumania (1200) eng.png|нобай|оңға|Еуразиядағы [[Қыпшақ даласы|Құман-Қыпшақ конфедерациясы]], {{шамамен}} 1200 жылдар. Қазақтар қыпшақтар мен өзге де түркі мен моңғол тайпалардан тараған]] [[Құмандар]] қазіргі Қазақстанға XI ғасырдың басында орналасты. Олар кейін [[қыпшақтар]]мен бірігіп, Құман-Қыпшақ ірі конфедерациясын құрды. [[Ұлы Жібек жолы]] көмегімен өскен [[Тараз]] (Әулие-Ата) бен [[Түркістан (қала)|Хазреті Түркістан]] қалаларының беделіне қарамастан даладағы толыққанды саяси нығаю моңғолдар тұсында ғана басталды. XIII ғасырдың бірінші жартысында басталған [[Моңғол империясы]]ның билігі тұңғыш рет бекітілген әкімшілік бірліктерден ([[ұлыс]]тан) құрылды. 1259 жылғы Моңғол империясының бөлінісінен кейін Қазақстан Жошы ұлысы делінген [[Алтын Орда]] қарамағына түсті. Алтын Орда тұсында [[Шыңғыс хан]]ның түркіленген ұрпағы [[Ислам]] дінін қабылдап, аймаққа билеуін жалғастырды. === Қазақ хандығы === {{Толық мақала|Қазақ хандығы}} 1465 жылғы Алтын Орда ыдырауынан [[Қазақ хандығы]] пайда болды. [[Керей хан|Керей]] мен [[Жәнібек хан|Жәнібек]] құрған бұл мемлекеттің билеушілері де [[Жошы хан]] ұрпағы [[Төре]] әулетінен тараған болатын. Осы билік тұсында [[Көшпенділер|көшпенді]] өмір-салты мен малға негізделген экономика [[дала]]дағы өмірін жалғастыра берді. XV ғасырда [[Қазақтар|қазақ]] жеке ұлттық ой-санасы шыға бастады. Бұл қазақтардың [[Шайбани әулеті|шайбанилер]]ден бөлінгенінен кейін басталды. XVI ғасырдың ортасына қарай [[қазақ тілі]], мәдениеті, экономикасы негізделіп қалды. == Географиясы == {{main|Қазақстан географиясы}} Қазақстан Республикасының жер көлемі 2,7 млн шаршы шақырым. Жерінің ауданы жағынан дүние жүзіндегі ең ірі мемлекеттердің қатарына жатады. Бұл көрсеткіш бойынша Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Австралия, Үндістан және Аргентинадан кейін 9-шы орында тұр. Республика Еуразия құрлығының орталығында барлық мұхиттардан бірдей қашықтықта орналасқан. Республика батысында [[Еділ|Еділ өзені]] алабынан шығысында [[Алтай таулары|Алтай тауы]] шыңдарына дейін 3 мың км дейін, солтүстіктегі [[Батыс Сібір жазығы]]нан (Солтүстік Қазақстан жазығы) оңтүстігінде Қызылқұм шөлі мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау жүйесіне 1600 км-ге дейін созылып жатыр. Қиыр солтүстік нүктесі (55&nbsp;26 с.&nbsp;е.) Шығыс Еуропа жазығының орталық бөлігі мен Британия аралдарының оңтүстігіне, ал оңтүстік нүктесі (40 56 с. е.) Кавказ сырты мен Оңтүстік Еуропаның Жерорта теңізі өңіріндегі елдердің ендігіне сәйкес келеді. Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және оңтүстік ендіктерінде орналасқан. Географиялық орнына қарай орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары қалыптасқан. Елдің батыс шеті (46 27 ш. б.) Елтон және Басқыншақ көлдері маңына, ал шығыс нүктесі (87 20 ш. б.) Бұқтырма өзенінің бастауына тұспа тұс келеді. Аумағының 10%-ы биік таулы өңірлер, қалған бөлігі [[ойпат]], [[жазық]], [[үстірт]], [[қырат]] жерлер. Қазақстанның ең биік жері — [[Хан Тәңірі шыңы|Хантәңірі шыңы]] (6995&nbsp;м, қар құрсауымен қосып есептесе 7010 м). Ол [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау жүйесінде орналасқан. Каспий теңізінің шығыс жағалауында елдің ең ойпат жері [[Қарақия ойысы]] теңіз деңгейінен 132 м төменде орналасқан. == Әкімшілік бөлінуі == {{main|Қазақстан әкімшілік бірліктері}} Қазақстан Республикасы — [[унитарлы мемлекет|унитарлы]] мемлекет. Әкішілік құрылымы бойынша құрамына [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|17 облыс]], [[Қазақстан қалалары|89 қала]], соның ішінде [[республикалық маңызы бар қала|3 республикалық маңызы бар қалалар]] ([[Астана]], [[Алматы]], [[Шымкент]]), [[Қазақстан аудандары|186 аудан]], [[Қазақстан ауылдық округтері|174 ауылдық округ]] кіреді. [[Сурет:Kazakhstan provinces and province capitals kz 2022.png|нобай|center|upright=1.8|Қазақстан әкімшілік бірліктері және олардың орталықтары (8 маусым 2022 жылдан бастап)]] {{Ілеспе тақырыпша}} {| class="wikitable sortable sticky-header" ! № !!Аймақ !!Әкімшілік орталығы !!Ауданы, км² !!Тұрғыны<br /><small>(1 шілде<br />2017 ж.&nbsp;адам)<ref name="Pop-Jan-2011">[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/Демография/03_2010-Б-15-07-К.rar 2011 жылғы 1 қаңтарға Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130405220928/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/03_2010-%D0%91-15-07-%D0%9A.rar |date=2013-04-05}}</ref></small> ! Тұрғыны (1&nbsp;қаңтар<br />2019<br />ж.&nbsp;адам) || 2 жылдық<br />қорытынды (адам) !Тұрғыны (1 маусым 2023 ж. адам)<ref>https://stat.gov.kz/</ref> |- |{{0}}1|| [[Сурет:Almaty.JPG|20px|Туы]] [[Алматы облысы]]||[[Қонаев (қала)|Қонаев]] | 105 263 || 2 003 063 || 2 037 393 ||{{өсім}} 34 330 |1 516 506 |- |{{0}}2|| [[Сурет:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|20px|Туы]] [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысы (ШҚО)]] ||[[Өскемен]] | 97 800 || 1&nbsp;386&nbsp;208 || 1&nbsp;379&nbsp;079 ||{{құлдырау}} {{0}}7 129 |729 813 |- |{{0}}3|| [[Сурет:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|20px|Туы]] [[Қарағанды облысы]]||[[Қарағанды]] | 239 045 || 1 381 501 || 1 378 863 ||{{құлдырау}} {{0}}2 638 |1 136 177 |- |{{0}}4|| [[Сурет:Zhambyl province seal.png|20px|Туы]] [[Жамбыл облысы]]||[[Тараз]] | 144 264 ||1 116 384 || 1 124 559 ||{{өсім}} {{0}}8 175 |1 222 093 |- |{{0}}5|| [[Сурет:Turkistan region seal.png|20px|Туы]] [[Түркістан облысы|Түркістан облысы (ОҚО)]]||[[Түркістан (қала)|Түркістан]] | 117 249 || 1 929 000 || 1 977 768 ||{{өсім}} 48 768 |2 132 208 |- |{{0}}6|| [[Сурет:Logo kostanay.jpg|20px|Туы]] [[Қостанай облысы]]||[[Қостанай]] | 196 001 ||{{0|0.}}876 833 ||{{0|0.}}873 124 ||{{құлдырау}} {{0}}3 709 |831 860 |- |{{0}}7|| [[Сурет:Aktobe seal.png|20px|Туы]] [[Ақтөбе облысы]]||[[Ақтөбе]] | 300 629 ||{{0|0.}}851 339 ||{{0|0.}}867 828 ||{{өсім}} 16 489 |933 267 |- |{{0}}8|| [[Сурет:Kyzylorda province seal.svg|20px|Туы]] [[Қызылорда облысы]]||[[Қызылорда]] | 226 019 ||{{0|0.}}777 730 ||{{0|0.}}793 299 ||{{өсім}} 15 568 |803 681<ref>Байқоңыр қаласын қоспағандағы саны</ref> |- |{{0}}9|| [[Сурет:Logo Pavlodar region.png|20px|Туы]] [[Павлодар облысы]]||[[Павлодар]] | 124 800 ||{{0|0.}}755 847 ||{{0|0.}}753 981 ||{{құлдырау}} {{0}}1 866 |755 543 |- | 10|| [[Сурет:Coat of Arms of Aqmola Province.png|20px|Туы]] [[Ақмола облысы]]|| [[Көкшетау]] | 146 219 ||{{0|0.}}737 449 ||{{0|0.}}739 566 ||{{өсім}} {{0}}2 117 |788 723 |- | 11|| [[Сурет:Лого Мангистау.jpg|20px|Туы]] [[Маңғыстау облысы]]||[[Ақтау]] | 165 642 ||{{0|0.}}650 509 ||{{0|0.}}676 835 ||{{өсім}} 26 326 |775 805 |- | 12|| [[Сурет:Coat of Arms Batys Oblysy.png|20px|Туы]] [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстан облысы (БҚО)]]||[[Орал]] | 151 339 ||{{0|0.}}643 874 ||{{0|0.}}651 874 ||{{өсім}} {{0}}8 000 |690 712 |- | 13|| [[Сурет:Coat of arms of Atyrau.svg|20px|Туы]] [[Атырау облысы]]||[[Атырау]] | 118 631 ||{{0|0.}}613 880 ||{{0|0.}}632 896 ||{{өсім}} 19 016 |698 210 |- | 14|| [[Сурет:North Kazakhstan province seal.png|20px|Туы]] [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан облысы (СҚО)]] ||[[Петропавл]] |{{0}}97 993 ||{{0|0.}}560 553 ||{{0|0.}}555 020 ||{{құлдырау}} {{0}}5 533 |533 127 |- | 15|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms of Almaty old.svg|20px|Туы]] [[Алматы]] — республикалық маңызы бар қала |{{0|000.}}451 || 1 772 779 || 1 854 556 ||{{өсім}} 81 777 |2 185 596 |- | 16|| colspan=2| [[Сурет:Emblem of Astana (latin).svg|20px|Туы]] [[Астана]] — республиканың елордасы |{{0|000.}}710,2 || 1 006 570 || 1 078 362 ||{{өсім}} 71 792 |1 376 528 |- | 17|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms of Shymkent.png|20px|Туы]] [[Шымкент]] — республикалық маңызы бар қала |{{0|000.}}506 ||1 002 291 ||1 011 511 ||{{өсім}} {{0}}9 220 |1 203 184 |- | 18|| colspan=2| [[Сурет:Coat of arms Baikonur.svg|20px|Туы]] [[Байқоңыр (қала)|Байқоңыр]] — республикалық маңызы бар қала |{{0|000.0}}57 ||{{0|0.0}}38 500 ||{{0|0.0}}39 161||{{өсім}} {{0|00.}}661 |34 578 |- |19 |[[Абай облысы]] |[[Семей]] |185 500 | | | |610 292 |- |20 |[[Жетісу облысы]] |[[Талдықорған]] |118 648 | | | |699 277 |- |21 |[[Ұлытау облысы]] |[[Жезқазған]] |188 936 | | | |221 823 |- ! !! colspan="2" | Барлығы !! 2 724 902 !! 17 994 200 !! 18 592 701 !!{{өсім}} 598 501 !'''19 879 003''' |} === Ірі қалалар === {{Тағы қараңыз|Қазақстан қалалары}} [[Сурет:Astana centr.JPG|thumb|upright|Астана]] [[Сурет:Modern Almaty.jpg|thumb|upright|Алматы]] [[Сурет:Soyuz TMA-3 launch.jpg|thumb|upright|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағы]]]] {| class="wikitable sortable" style=text-align:left |- ! rowspan= 2| Орны !! Қала !! Тұрғыны |- ! Миллионер қала !! > 1 млн |- | 1 ||[[Алматы]] || 2 175 218 |- | 2 ||[[Астана]] || 1 367 156 |- | 3 ||[[Шымкент]] || 1 198 570 |- ! colspan="2"| Жүз мыңнан астам тұрғынды қалалар !! 100–999 мың тұрғын |- | 4 || [[Қарағанды]] || 516 946 |- | 5 || [[Ақтөбе]] || 562 355 |- | 6 || [[Тараз]] || 428 337 |- | 7 ||[[Семей]] || 329 457 |- | 8 ||[[Павлодар]] || 334 057 |- | 9 || [[Өскемен]] || 367 749 |- | 10 ||[[Атырау]] || 404 129 |- | 11 ||[[Қостанай]] || 265 186 |- | 12 ||[[Қызылорда]] || 351 828 |- | 13 ||[[Орал]] || 357 704 |- | 14 ||[[Петропавл]] || 222 276 |- | 15 ||[[Ақтау]] || 274 053 |- | 16 ||[[Жаңаөзен]] || 148 921 |- | 17 ||[[Теміртау]] || 177 695 |- | 18 ||[[Түркістан (қала)|Түркістан]] || 221 493 |- | 19 ||[[Көкшетау]] || 191 692 |- | 20 ||[[Талдықорған]] || 202 147 |- | 21 ||[[Екібастұз]] || 145 473 |- | 22 || [[Рудный]] || 123 805 |- ! colspan="2"| Барлық тұрғын саны<br />(ірі қалаларда): !! 10 366 347 |- ! colspan="2"| Қазақстанның жалпы тұрғын саны: !! 19 879 003 |- ! colspan="2"| Ірі қалалардың тұрғын санындағы үлесі % !! 52,1% |} == Халқы == {{main|Қазақстан демографиясы}} {| class="wikitable sortable" ! Өңір ! 1991 !! 1992 !! 1993 !! 1994 !! 1995 !! 1996 !! 1997 !! 1998 !! 1999 !! 2000 |- ! Қазақстан Республикасы | 16 358 222 || 16 451 711 || 16 426 478 || 16 334 865 || 15 956 667 || 15 675 819 || 15 480 635 || 15 188 174 || 14 955 106 || 14 901 641 |- ! Абай облысы | || || || || || || || || || |- ! Ақмола облысы | 1 069 382 || 1 070 372 || 1 064 581 || 1 052 924 || 1 009 564 || 970 704 || 937 763 || 879 300 || 829 207 || 799 179 |- ! Ақтөбе облысы | 739 303 || 740 388 || 735 845 || 734 795 || 720 696 || 711 720 || 705 309 || 694 633 || 682 546 || 677 715 |- ! Алматы облысы | 1 655 258 || 1 662 249 || 1 647 735 || 1 643 941 || 1 616 153 || 1 596 943 || 1 584 603 || 1 569 062 || 1 556 535 || 1 557 141 |- ! Атырау облысы | 427 065 || 432 898 || 434 554 || 436 122 || 435 649 || 435 168 || 436 382 || 437 895 || 439 357 || 441 692 |- ! Батыс Қазақстан облысы | 642 601 || 651 071 || 657 871 || 660 838 || 652 705 || 647 004 || 640 301 || 629 336 || 617 370 || 609 161 |- ! Жамбыл облысы | 1 043 769 || 1 042 187 || 1 037 819 || 1 031 572 || 1 013 318 || 1 002 020 || 998 526 || 989 707 || 988 856 || 986 144 |- ! Жетісу облысы | || || || || || || || || || |- ! Қарағанды облысы | 1 711 783 || 1 692 804 || 1 678 159 || 1 646 092 || 1 584 809 || 1 537 248 || 1 501 026 || 1 461 147 || 1 411 405 || 1 390 454 |- ! Қостанай облысы | 1 239 095 || 1 253 519 || 1 248 685 || 1 239 335 || 1 201 539 || 1 159 463 || 1 132 984 || 1 076 479 || 1 020 504 || 988 787 |- ! Қызылорда облысы | 586 157 || 592 410 || 601 602 || 599 259 || 590 926 || 587 364 || 589 176 || 592 143 || 595 503 || 598 526 |- ! Маңғыстау облысы | 334 248 || 340 245 || 338 799 || 325 194 || 305 130 || 306 342 || 309 883 || 314 729 || 314 035 || 315 203 |- ! Павлодар облысы | 947 569 || 955 985 || 951 677 || 941 906 || 912 004 || 885 306 || 865 823 || 837 756 || 808 363 || 790 774 |- ! Солтүстік Қазақстан облысы | 912 148 || 917 888 || 917 349 || 916 703 || 880 580 || 843 213 || 804 291 || 756 722 || 727 001 || 713 628 |- ! Оңтүстік Қазақстан облысы | 1 864 033 || 1 889 332 || 1 912 716 || 1 932 680 || 1 940 669 || 1 953 521 || 1 969 417 || 1 966 411 || 1 975 553 || 2 005 023 |- ! Шығыс Қазақстан облысы | 1 773 293 || 1 777 314 || 1 772 672 || 1 753 166 || 1 685 039 || 1 638 342 || 1 600 236 || 1 562 258 || 1 532 943 || 1 516 785 |- ! Шымкент қаласы | || || || || || || || || || |- ! Астана қаласы | 293 791 || 298 671 || 292 172 || 294 556 || 293 155 || 289 715 || 287 201 || 300 505 || 326 939 || 380 990 |- ! Алматы қаласы | 1 118 727 || 1 134 378 || 1 134 242 || 1 125 782 || 1 114 731 || 1 111 746 || 1 117 714 || 1 120 091 || 1 128 989 || 1 130 439 |- ! Ұлытау облысы | || || || || || || || || || |} {| class="wikitable sortable" ! Өңір ! 2001 !! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006 !! 2007 !! 2008 !! 2009* !! 2010 |- ! Қазақстан Республикасы | 14 865 610 || 14 851 059 || 14 866 837 || 14 951 200 || 15 074 767 || 15 219 291 || 15 396 878 || 15 571 506 || 15 982 352 || 16 203 173 |- ! Абай облысы | || || || || || || || || 653 716 || 654 744 |- ! Ақмола облысы | 776 377 || 755 000 || 748 167 || 748 930 || 747 185 || 746 652 || 748 559 || 747 447 || 737 582 || 733 882 |- ! Ақтөбе облысы | 670 231 || 668 166 || 668 378 || 671 812 || 678 607 || 686 698 || 695 454 || 703 660 || 756 254 || 763 055 |- ! Алматы облысы | 1 554 320 || 1 554 573 || 1 560 267 || 1 571 194 || 1 589 751 || 1 603 758 || 1 620 696 || 1 643 278 || 1 100 831 || 1 125 110 |- ! Атырау облысы | 443 630 || 447 634 || 451 928 || 457 215 || 463 466 || 472 384 || 480 687 || 490 369 || 509 156 || 521 019 |- ! Батыс Қазақстан облысы | 601 648 || 600 330 || 602 133 || 603 832 || 606 534 || 609 291 || 612 479 || 615 310 || 598 199 || 603 708 |- ! Жамбыл облысы | 981 928 || 979 199 || 980 072 || 985 552 || 992 089 || 1 001 094 || 1 009 210 || 1 018 845 || 1 019 623 || 1 033 304 |- ! Жетісу облысы | || || || || || || || || 619 675 || 625 526 |- ! Қарағанды облысы | 1 364 781 || 1 344 244 || 1 333 656 || 1 330 927 || 1 331 702 || 1 334 438 || 1 339 368 || 1 342 081 || 1 117 344 || 1 122 900 |- ! Қостанай облысы | 959 274 || 935 717 || 919 558 || 913 435 || 907 396 || 903 178 || 900 333 || 894 192 || 885 737 || 882 786 |- ! Қызылорда облысы | 599 738 || 600 972 || 603 804 || 607 491 || 612 048 || 618 249 || 625 070 || 632 234 || 677 093 || 688 368 |- ! Маңғыстау облысы | 319 191 || 328 265 || 338 612 || 349 668 || 361 754 || 374 430 || 390 531 || 407 403 || 483 204 || 503 814 |- ! Павлодар облысы | 772 453 || 758 154 || 748 651 || 745 238 || 743 826 || 742 911 || 744 860 || 746 454 || 741 988 || 744 097 |- ! Солтүстік Қазақстан облысы | 702 623 || 691 263 || 682 148 || 674 497 || 665 936 || 663 126 || 660 950 || 653 921 || 596 928 || 592 184 |- ! Оңтүстік Қазақстан облысы | 2 051 351 || 2 079 506 || 2 111 893 || 2 150 256 || 2 193 556 || 2 233 568 || 2 282 474 || 2 331 505 || 1 731 581 || 1 764 532 |- ! Шығыс Қазақстан облысы | 1 499 097 || 1 482 550 || 1 465 931 || 1 455 412 || 1 442 097 || 1 431 180 || 1 424 513 || 1 417 384 || 742 173 || 742 355 |- ! Шымкент қаласы | || || || || || || || || 728 803 || 744 642 |- ! Астана қаласы | 440 209 || 493 062 || 501 998 || 510 533 || 529 335 || 550 438 || 574 448 || 602 684 || 611 576 || 655 476 |- ! Алматы қаласы | 1 128 759 || 1 132 424 || 1 149 641 || 1 175 208 || 1 209 485 || 1 247 896 || 1 287 246 || 1 324 739 || 1 447 486 || 1 478 220 |- ! Ұлытау облысы | || || || || || || || || 223 403 || 223 451 |} {| class="wikitable sortable" ! Өңір ! 2011 !! 2012 !! 2013 !! 2014 !! 2015 !! 2016 !! 2017 !! 2018 !! 2019 !! 2020 |- ! Қазақстан Республикасы | 16 440 254 || 16 673 643 || 16 909 799 || 17 160 220 || 17 414 887 || 17 668 720 || 17 916 623 || 18 155 825 || 18 394 642 || 18 630 920 |- ! Абай облысы | 655 239 || 654 482 || 654 868 || 654 626 || 655 608 || 656 130 || 651 778 || 647 985 || 646 086 || 642 391 |- ! Ақмола облысы | 732 024 || 730 140 || 731 502 || 734 329 || 735 269 || 743 108 || 733 027 || 737 600 || 737 244 || 735 394 |- ! Ақтөбе облысы | 776 942 || 785 824 || 795 288 || 808 389 || 821 945 || 834 181 || 845 034 || 857 081 || 869 066 || 881 096 |- ! Алматы облысы | 1 152 402 || 1 180 814 || 1 208 942 || 1 237 718 || 1 261 696 || 1 283 444 || 1 317 005 || 1 351 025 || 1 372 863 || 1 392 113 |- ! Атырау облысы | 532 058 || 542 983 || 555 219 || 567 844 || 581 398 || 594 511 || 607 518 || 620 695 || 633 797 || 645 297 |- ! Батыс Қазақстан облысы | 608 177 || 612 414 || 617 563 || 623 900 || 629 862 || 636 768 || 641 286 || 646 706 || 652 145 || 656 661 |- ! Жамбыл облысы | 1 045 069 || 1 054 611 || 1 068 552 || 1 083 106 || 1 097 204 || 1 109 425 || 1 113 958 || 1 115 884 || 1 124 156 || 1 128 844 |- ! Жетісу облысы | 632 481 || 637 388 || 643 784 || 650 165 || 657 406 || 661 279 || 663 612 || 663 472 || 663 364 || 660 938 |- ! Қарағанды облысы | 1 128 041 || 1 133 670 || 1 138 149 || 1 144 433 || 1 152 350 || 1 158 075 || 1 156 871 || 1 154 597 || 1 151 172 || 1 149 096 |- ! Қостанай облысы | 881 055 || 879 028 || 879 499 || 880 335 || 880 917 || 883 124 || 878 415 || 874 904 || 872 110 || 867 870 |- ! Қызылорда облысы | 699 861 || 712 243 || 726 030 || 739 054 || 752 314 || 764 363 || 772 422 || 782 412 || 793 621 || 802 835 |- ! Маңғыстау облысы | 524 752 || 546 354 || 568 332 || 587 987 || 607 395 || 627 321 || 643 379 || 660 874 || 678 766 || 699 343 |- ! Павлодар облысы | 745 919 || 746 851 || 748 869 || 752 571 || 755 435 || 758 209 || 756 599 || 754 468 || 753 493 || 751 819 |- ! Солтүстік Қазақстан облысы | 588 814 || 583 165 || 579 080 || 575 314 || 571 189 || 568 920 || 562 583 || 557 917 || 553 853 || 548 092 |- ! Оңтүстік Қазақстан облысы | 1 802 328 || 1 839 290 || 1 872 276 || 1 901 929 || 1 927 592 || 1 952 324 || 1 964 044 || 1 974 736 || 1 981 741 || 2 013 751 |- ! Шығыс Қазақстан облысы | 741 878 || 739 639 || 738 268 || 738 856 || 738 950 || 738 973 || 736 809 || 734 690 || 731 503 || 726 267 |- ! Шымкент қаласы | 762 859 || 779 760 || 804 046 || 828 698 || 857 883 || 886 095 || 912 120 || 951 974 || 1 008 894 || 1 037 924 |- ! Астана қаласы | 703 485 || 749 192 || 784 470 || 820 745 || 859 129 || 878 913 || 979 017 || 1 036 905 || 1 084 712 || 1 142 470 |- ! Алматы қаласы | 1 503 170 || 1 541 980 || 1 570 946 || 1 605 537 || 1 646 144 || 1 707 439 || 1 755 935 || 1 806 609 || 1 859 288 || 1 921 499 |- ! Ұлытау облысы | 223 700 || 223 815 || 224 116 || 224 684 || 225 201 || 226 118 || 225 211 || 225 291 || 226 768 || 227 220 |} {| class="wikitable sortable" ! Өңір ! 2021 !! 2022 !! 2023 !! 2024 !! 2025 !! 2026 |- ! Қазақстан Республикасы | 18 878 966 || 19 503 159 || 19 766 807 || 20 033 842 || 20 283 399 || 20 499 822 |- ! Абай облысы | 639 532 || 611 888 || 610 198 || 607 589 || 602 832 || 595 720 |- ! Ақмола облысы | 734 265 || 785 708 || 788 013 || 787 981 || 787 263 || 789 608 |- ! Ақтөбе облысы | 893 785 || 916 750 || 928 159 || 939 405 || 949 524 || 955 970 |- ! Алматы облысы | 1 412 527 || 1 478 496 || 1 505 896 || 1 531 167 || 1 560 124 || 1 596 532 |- ! Атырау облысы | 657 123 || 681 241 || 693 079 || 704 074 || 710 781 || 716 071 |- ! Батыс Қазақстан облысы | 661 146 || 683 327 || 688 127 || 693 262 || 695 988 || 695 649 |- ! Жамбыл облысы | 1 137 961 || 1 209 665 || 1 218 158 || 1 222 593 || 1 222 391 || 1 215 656 |- ! Жетісу облысы | 662 813 || 698 757 || 698 726 || 697 987 || 694 325 || 687 701 |- ! Қарағанды облысы | 1 148 199 || 1 134 966 || 1 134 855 || 1 135 351 || 1 133 933 || 1 131 353 |- ! Қостанай облысы | 863 894 || 835 686 || 832 234 || 829 984 || 825 569 || 821 473 |- ! Қызылорда облысы | 813 899 || 823 251 || 833 666 || 841 931 || 846 104 || 846 312 |- ! Маңғыстау облысы | 720 137 || 745 909 || 767 106 || 786 841 || 805 156 || 819 824 |- ! Павлодар облысы | 750 676 || 756 511 || 754 944 || 753 934 || 751 018 || 745 243 |- ! Солтүстік Қазақстан облысы | 543 088 || 539 111 || 534 104 || 530 089 || 522 171 || 514 132 |- ! Оңтүстік Қазақстан облысы | 2 042 445 || 2 088 510 || 2 119 224 || 2 142 171 || 2 154 041 || 2 149 205 |- ! Шығыс Қазақстан облысы | 723 340 || 732 966 || 730 238 || 727 053 || 723 967 || 718 995 |- ! Шымкент қаласы | 1 074 221 || 1 162 308 || 1 192 199 || 1 222 066 || 1 256 164 || 1 294 050 |- ! Астана қаласы | 1 190 711 || 1 295 711 || 1 354 559 || 1 430 105 || 1 528 703 || 1 639 176 |- ! Алматы қаласы | 1 981 992 || 2 101 485 || 2 161 901 || 2 228 675 || 2 292 055 || 2 348 103 |- ! Ұлытау облысы | 227 212 || 220 913 || 221 421 || 221 584 || 221 290 || 219 049 |} == Мемлекеттік құрылымы == == Табиғаты == {{main|Қазақстанның жер бедері}} === Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару === Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы істің жай-күйіне жауапты жергілікті өкілдік ([[мәслихат]]) және атқарушы органдар ([[әкім]]дік) жүзеге асырады. === Сыртқы саясат === {{main|Қазақстанның сыртқы саясаты}} Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты белсенділігімен, тепе-теңдік сақтауға ұмтылысымен, прагматизмдігімен, сындарлы сұхбат жүргізуге талпынысымен және көпжақты ынтымақтастыққа бағытталғандығымен ерекшеленеді. Халықаралық аренада мемлекетіміз өзінің тарихи, геосаясаттық және экономикалық факторларына байланысты көп ғасырлар бойы сыртқы саясатын халықаралық ынтымақтастық, көршілес мемлекеттермен татуластық және олардың аймақтық біртұтастығын кұрметтеу принципіне негіздеп жүргізіп келеді. Қазақстанның өзге мемлекеттермен тең құқылы және екі жаққа да тиімді қарым-қатынас құруға ынталы екендігі оның бүгінгі күні дипломатиялық байланыс орнатқан шет мемлекеттердің санының көптігімен дәлелденіп отыр. 1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап біздің республика әлемнің 130 мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. === ҚР сыртқы саясатының 2020-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы === 2020 жылғы 6 наурызда Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының 2020-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы жарияланды. Құжатта мынадай басымдықтар негізге алынған: * үдемелі сипатқа ие және ел дамуының жаңа кезеңінде Тұңғыш Президент – Елбасының сыртқы саяси бағытын жалғастыруға өзінің сабақтастығын сақтайтын елдің ашық, болжамды және дәйекті сыртқы саясаты; * адам құқықтарын қорғау, гуманитарлық дипломатияны дамыту және қоршаған ортаны қорғау; * халықаралық аренада экономикалық мүдделерді ілгерілету, соның ішінде инвестициялар тарту бойынша мемлекеттік саясатты іске асыру; * халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау; * ең алдымен, негізгі әріптестер – Ресей, Қытай, АҚШ, Орталық Азия мемлекеттері және Еуропалық Одақ елдері, ал көпжақты құрылымдар бойынша – Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Тәуелсіз мемлекеттер достастығы және басқа да ұйымдармен өзара тиімді байланыстарды нығайтуды білдіретін өңірлік және көпжақты дипломатияны дамыту.<ref>https://www.inform.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kr-syrtky-sayasatynyn-2020-2030-zhyldarga-arnalgan-tuzhyrymdamasyn-bekitti_a3622803 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124114243/https://www.inform.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kr-syrtky-sayasatynyn-2020-2030-zhyldarga-arnalgan-tuzhyrymdamasyn-bekitti_a3622803 |date=2020-11-24 }}</ref> === Қазақстандағы саяси реформалар === 2019 жылғы маусымда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі құрылды. Оның негізгі мақсаты – жұртшылық, саяси партиялар, азаматтық қоғам өкілдерінің қатысуымен өтетін талқылаудың негізінде мемлекеттік саясаттың өзекті мәселелері бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу.<ref>https://egemen.kz/article/202452-ulttyq-qoghamdyq-senim-kenhesininh-dgugi-salmaqty</ref> 2019 жылдың шілдесінде Қазақстан Президенті азаматтардың сындарлы сұрауларына жедел әрі тиімді жауап беретін «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасын жария етті.<ref>https://egemen.kz/article/211354-khalyq-unine-qulaq-asatyn-memleket</ref> Сонымен бірге, Қазақстанда балама көзқарастар мен пікірлерді көтермелеу мақсатында басқа партиялардың өкілдеріне кейбір парламенттік комитеттерде төрағалық етуге мүмкіндік беретін заң қабылданатын болады. Саяси партияларды құру үшін тіркеу кедергісі 40 мыңнан 20 мың адамға дейін төмендетіледі.<ref>https://abai.kz/post/103296</ref> Қазақстанда бейбіт жиналыстар туралы жаңа заң қабылданды. Заңда пикет, демонстрация, шеру, митинг сияқты бейбіт жиналыстың негізгі тұжырымдамалары мен нысандарын қалыптастыруға мүмкіндік беретін концептуалды аппаратты енгізу қарастырылған. Заң ұйымдастырушылардың, бейбіт жиналыстарға қатысушылардың және журналистердің мәртебесін, құқықтары мен міндеттерін реттейді. Қоғамдық қауіпсіздікті күшейту мақсатында Президент Қ.К. Тоқаев тұлғаға қарсы жасалатын қылмыс үшін қолданылатын жазаны да күшейтті.<ref>https://informburo.kz/kaz/seksualdy-sipattay-ylmystara-zhaa-bap-engzlu-mmkn-za-zhobasyn-taldaymyz-.html</ref> === Қоғам === Қазақ техникалық мамандары [[Қазақ инженерлер бірлестігі|Қазақ Инженерлер Бірлестігі]] ұйымына біріккен. == Мереке және демалыс күндер == {|class="wikitable" |- ! Күн!! Қазақша аталуы |- |[[1 қаңтар|1]]–[[2 қаңтар]] ||[[Жаңа жыл]] |- |[[7 қаңтар]] ||Рождество мейрамы (Рождество Христово) |- |[[8 наурыз]] ||[[Халықаралық әйелдер күні]] |- |[[15 наурыз]] ||[[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясы күні]] |- |[[21 наурыз|21]]–[[23 наурыз]] ||[[Наурыз мейрамы]] |- |[[1 мамыр]] ||[[Қазақстан халқының бірлігі күні]] |- |[[7 мамыр]] ||[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)|Отан Қорғаушылар күні]] |- |[[9 мамыр]] ||[[Жеңіс күні]] |- |[[6 шілде]] ||[[Астана күні (Қазақстан)|Астана күні]] |- |[[Қажылық|Қажылықтың соңғы күні]]||[[Құрбан айт]] |- |[[25 қазан]]||[[Республика күні (Қазақстан)|Республика күні]] |- |[[16 желтоқсан|16]]-[[17 желтоқсан]] ||[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні|Тәуелсіздік күні]] |- style=background:#efefef |colspan=2 |<small>''2027 жылы Қазақстан Республикасындағы мереке және демалыс күндер''</small><ref>{{cite web |url=https://egov.kz/cms/kk/articles/employment_relations/holidays-calend |title=2022 жылы Қазақстан Республикасындағы мереке және демалыс күндер |author= |date= |work= |publisher=egov.kz |accessdate=8 қыркүйек 2022 |lang=}}</ref> |} == Экономикасы == Тәуелсіздік кезеңінде Қазақстанға әлемнің 120-дан аса елінен 330 млрд доллар шетелдік инвестиция тартылды.<ref>https://www.inform.kz/kz/28-zhylda-kazakstanga-kansha-investiciya-tartyldy_a3595458</ref> Дүниежүзілік Банктің «2020 жылғы бизнес жүргізу» есебінде Қазақстан әлемде 25-ші орынға ие болды және миноритарлық инвесторлардың құқықтарын қорғау бойынша әлемдегі ең үздік ел атанды. Қазақстанның ЖІӨ 179,332&nbsp;млрд. АҚШ долларын құрайды және жылдық өсім қарқыны 4,5%- ға тең. Қазақстанның ЖІӨ жан басына шаққанда 9&nbsp;686 АҚШ долларын құрайды.<ref>https://stat.gov.kz/official/dynamic {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017035705/https://stat.gov.kz/official/dynamic |date=2019-10-17 }}</ref> Қазақстан Қытай мен Қатардан кейін ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығының ең серпінді 25 экономиканың арасында үшінші орынға ие. Қазақстанның әлемдік саудадағы рөлі мен жаңа Жібек жолындағы орталық орында орналасуы елге миллиардтаған адамға өз нарықтарын ашуға мүмкіндік берді. Қазақстан Дүниежүзілік сауда ұйымына 2015 жылы мүше болды. Қазақстан экономикасының әлемдік экономикадағы үлесін анықтаудың негізгі көрсеткіші — елдің халықаралық саудадағы үлесіне қарап анықтауға болады. Қазақстанның сыртқы сауда айналымы жылдан жылға өсіп келеді: 1995 жылы $9 млрд болатын болса 2008 жылы $109 млрд болды. Негізгі өсім мұнай өндіру және металлугрия саласыныңеншісіне тиесілі. Экспорт өндірілетін өнім көлемінің өсуіне жәнебағаның қымбаттауына байланысты. Ал импорттың өсуі тиісінше өнімді өндіруге қажетті машиналар мен жабдықтарды сатып алудың нәтижесінде өсті.<ref>[http://forbes.kz/process/expertise/v_mirovoy_ekonomike_kazahstan_vnizu_pischevoy_tsepochki В мировой экономике Казахстан - внизу пищевой цепочки] 2013 жылдың 27 ақпан күні қаралды.</ref> 2009 жылы сыртқы сауда айналымы 34%-ға төмендеп кеттті, оның негізгі себепшісі мұнай мен металл бағасының төмендеуі. Дегенмен, 2010 жылдан бастап бағалардың қайта өсуіне байланысты қарқынды даму байқалды, нәтижесінде экспорттық-импорттық операциялар көлемі $137&nbsp;млрд. құрады. Экспорт ($92 млрд) импорттан екі есе көп болды ($45&nbsp;млрд). Экспорттың 75% — минералды ресурстар, ең үлкен бөлігі мұнай, газ, көмір, уран сияқты пайдалы қазбаларға тиесілі. Қалған 13% — металлдар және 3,4% — ауылшаруашылық өнімдері құрайды (негізгісі бидай), 4,2% — химия өнеркәсібінің өнімдері. Негізгі өндіретін тауар — өңделмеген табиғи қазбалар құрайды. Қазақстан әлемдік сауда нарығында табиғи ресурстарды қамтамасыз етуші ретінде қызмет етеді. Қазақстан дүниежүзілік сауда ұйымына 2015 ж. 22 маусымда мүше болды.<ref>[http://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-kazakstannyin-dsu-ga-kru-jonndeg-kelssozderdn-262874/ Назарбаев Қазақстанның ДСҰ-ға кіру жөніндегі келіссөздердің аяқталғанын жария етті]</ref> {{main|Қазақстан экономикасы}} <gallery widths="200" heights="150"> Modern Almaty.jpg|Дамыған Алматы Kazah tenge.jpg|[[Қазақстан теңгесі]] </gallery> === Қазақстанның сыртқы экономикасы === Қазақстанның сыртқы экономикасы әлем елдерімен экономикалық, сауда, валюта, ғылыми-техникалық, мәдени және басқа да қатынастарды қамтып отыр. Бұл сала субъектілері сыртқы экономикалық қызметтерге байланысты меншік түрі бойынша тәуелсіз елімізде тіркелген Қазақстанның немесе шет мемлекеттердің заңды немесе жеке тұлғалары болып табылады. Сыртқы экономика саласында басты және маңызды орында сауда саласы. Соңғы жылдарда Қазақстаннан экспортталатын тауарлардың үлесі үш есеге өсті. Оған бірнеше факторлар себепші болып отыр. Қолайлы инвестициялық жағдайлардың жасалуы тікелей шетелдік қомақты инвестициялардың тікелей ағылып келуіне себепші болды, оның негізгі бөлігі еліміздің мұнай өндіру саласына жұмсалады. Біріншіден, бұл өз кезегінде мұнай мен газ конденсатын өндіруді қарқынды дамытты. Екіншіден, дүниежүзілік тауар нарығындағы көмірсутектер шикізатын сату шартының қолайлылығы экспорт әлеуетінің өсіне жағдай жасады. Дәл осылай деп тау-кен металлургия сала-соңғы оң жыл көлемінде жалпы қазақстандық экспорт және қызмет көрсету үлесінің көбеюі, әлемдік сауданың дамуымен салыстырғандағы оның қарқынды дамуы мен көлеміне байланысты болып отыр. Қазақстандығы тауар экспорттау динамикасының деңгейінің өсуі оның жоғары, екпінді дамуын көрсетеді. Орташа есеппен он жыл ішінде тауар экспорттау төрт есеге өссе, импорт үш жарым есеге өсті. Әлемдік деңгеймен салыстырмалы түрде қарағанда еліміздің макроэкономикалық көлемі жоғары емес. Осыған қарамастан Қазақстанның сыртқы экономикалық саласын болашақта дамытуына орасан зор шамасы бар. Атап айтқанда, бүгінде 500-ден астам кен орындары барланып, минералды шикізаттың 1220 түрінің барлығы анықталған. Осылардың көпшілігінен біздің еліміз дүние жүзі бойынша алдыңғы орында. Осылайша, Қазастан барланған цинк, вольфрам және барит қорларын әлем бойынша бірінші орында болса, күміс қорғасын және хромит қорынан екінші орында, мыс, марганец, флюорит бойынша үшінші, молибден қорынан төртінші, сонымен қатар алтын қоры жөнінен алдыңғы қатардағы он елдің қатарында. Елімізде темір рудасы әлемдік қордың 8&nbsp;пайызын, уранның жобамен 25&nbsp;пайызын құрайды. Қазақстан мұнай қорын барлаудан әлемдегі он елдің қатарында. Ғаламдық қаржылық — экономикалық тоқырау республикамыздың сыртқы экономикалық саласына кері әсерін тигізді. == Энергетикасы == {{main|Қазақстан энергетикасы}} === Мәдениет және қоғам === {{main|Қазақ мәдениеті}}{{main|Қазақстанның әдебиеті мен өнері}}{{main|Қазақ өнері}} === Білім беру жүйесі === {{main|Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы}} === Бұқаралық ақпарат құралдары === {{main|Қазақстанның бұқаралық ақпарат құралдары}} === Әлеуметтік саласы === {{main|Қазақстанның әлеуметі}} === Қарулы күштері === {{main|Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері}} Қазақстан Республикасының әскери құрылымы әскери басқару органдарын, Қарулы Күштердің түрлерін, арнайы әскерлерді, тыл, әскери оқу орындары мен ғыл. мекемелерді қамтиды. Соғыс уақытында құрамына қорғаныс мин-не қарайтын әскер түрлерінен басқа Ішкі істер министрлігінің ішкі әскерлері, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің шекара қызметі және басқа да әскерлері, республикалық “Ұлан”, азаматтық және аумақтық қорғанысты басқару мен құру органдары кіреді. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің басты мақсаты — елдің егемендігін, аумағының тұтастығын, экономикасын, мемл. ин-ттары мен азаматтарын соғыс қатерінен қорғау, жаугершілік немесе әскери қақтығыстар туғызудың алдын алу, Қазақстанның орнықты дамуы үшін қолайлы жағдай туғызу. ; <nowiki>Республика Қарулы Күштеріне бейбіт кезеңде мынандай негізгі міндеттерді орындау жүктелген:</nowiki>: * әскери күшті, жауынгерлік даярлықты қамтамасыз етіп, басқару органдары мен әскерлерді ел ішіндегі қақтығыстарды, * Қазақстан Республикасының мемлекет шекарасында немесе аумағының шегінде туған кез келген заңсыз қарулы күш көрсетуді тұмшалап, тойтара алатын деңгейде ұстау; * әуе кеңістігін күзету, сондай-ақ, мемлекеттік шекараның жедел-стратегиялық тұрғыда маңызды өңірлерін жабу; * маңызды әскери нысандарды күзету; * елдің кез келген ауданында жағдайды тұрақтандыру жөніндегі батыл іс-қимылға әзір болу; * халықаралық міндеттемелерге сәйкес бітімгершілік және өзге де операцияларға қатысу. Бұл міндеттерді орындауды Қарулы Күштер Қазақстан Республикасының басқа да әскерлері мен әскери құрылымдарымен өзара тығыз іс-қимылда жүзеге асырады. Бұл ретте Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік к-тінің шекара қызметіне құрлықта, теңізде, көлдерде және өзге де су айдындарында мемлекеттік шекараны күзету мен қорғау, сондай-ақ, лаңкестікке (террорға), қару мен есірткі саудасына қарсы күреске қатысу жүктеледі. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 23 қарашадағы 1579 қаулысына сәйкес елімізде Оңтүстік, Батыс, Шығыс, Орталық әскери округтері құрылған. Оңт. әскери окуругінің қорғайтын жер аумағына: Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Тараз қаласында. Шығыс әскери округі қорғайтын жер аумағына: Шығыс Қазақстан, Павлодар облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Семей қаласында. Батыс әскери округінің қорғайтын аумағына: Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Маңғыстау облыстары кіреді. Округтің орталық штабы Ақтөбе қаласында орналасқан. Қазақстанның қалған облыстары Орталық әскери округіне қарайды. Орталық штаб – Қарағанды қаласында. Қазақстанның геосаяси жағдайы үлкен өзгерістерге (экстремизм, шекараға таяу жерлерде әскери қақтығыстардың өршуі, жаңадан ядр. мемлекеттер пайда болуы, т. б.) ұшырауда. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің әскери доктринасы орташа мерзімді кезеңге есептеліп жасалған (1999–2005) қорғаныстық сипатқа ғана ие. Ол әлемдегі және аймақтағы әскери-саяси жағдайды кешенді бағалауға, мемлекеттің экон. болмысы мен материалдық қорының мүмкіндіктеріне сүйенеді. Доктрина Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігі стратегиясының негізгі ережелерін нақтылайды және шабуыл жасалған жағдайда елдің қорғанысын ұйымдастыруға, ұжымдық әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі одақтас мемлекеттермен бірлескен күш-жігерді үйлестіруге бағытталған. == Қызықты деректер == # Қазақстанда 19 миллионнан астам адам, шамамен 130-дан астам этнос тұрады. Оның 48,71 % — ерлер, 51,29 % — әйелдер. Қазақстан халық саны бойынша әлемде 64-орында. # Қазақстанның аумағы [[Азия]] мен [[Еуропа]]да орналасқан. Жер көлемі — 2,7&nbsp;миллион шаршы шақырым. Дүниежүзінде [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі#Аумағы бойынша жалпы елдер мен тәуелділіктер|9-орында]] тұр. Қазақстанның территориясына 3&nbsp;[[Түркия]], 5 [[Франция]] немесе 7 [[Жапония]] сиып кетер еді. # Қазақстанда бір сағаттық белдеу бар, климаты — күрт континенталды. Ауа температурасы -45-тен +45 градусқа дейін болады. # Қазақстан – табиғи ресурстарға өте бай мемлекеттердің бірі. Менделеев кестесіндегі 105&nbsp;элементтің 99-ы қазақ жерінен табылған. [[Мұнай]] қоры бойынша Қазақстан әлемдегі 20&nbsp;жетекші елдің қатарына кіреді. Ал [[газ]] қоры бойынша 30-орынға, [[алтын]] қорлары бойынша әлемде 15-орынды, [[Уран (химиялық элемент)|уран]]нан екінші орынға тұрақтаған. # Қазақстан өз еркімен күштілігі жағынан әлемде төртінші орында тұратын қарудан бас тартып, әлемдегі ең ірі ядролық тәжірибелер полигонын жапты. 1991 жылдың 29 тамызында [[Семей полигоны|Семей ядролық полигоны]] жабылды. # [[Астана]] қаласы әлемнің ең жас астанасы болып есептеледі. 1998 жылы [[ЮНЕСКО]] бас қаланы «Бейбітшілік қаласы» деген атауға сай деп танып, медальмен марапаттады. Бразилияда өткен дүниежүзілік байқауда әлем бойынша 12 жас қаланың ішінен Астана жоғары атақты иеленді. Ал 2012 жылы елордаға «ТМД мен Түркі әлемінің мәдени астанасы» мәртебесі берілді. 2019 жылдың наурыз айынан бастап қала атауы Тұңғыш Президенттің құрметіне Астана деп өзгертілді. # Әлемдегі ең биiк түтiн мұржасы Қазақстанда ([[Екібастұз]] қаласында) орналасқан. Оның биiктігi — 420 метр. Ол [[Эйфель мұнарасы]]нан 100 метр биік. # [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]] – әлемдегі бірінші және ең үлкен ғарыш айлағы. «Байқоңыр» ғарыш айлағынан тұңғыш рет адамзат ғарышқа ұшқан. Ол Қазақстан жерінде [[Төретам]] кентіне жақын ауданда орналасқан. Көлемі 6717 шаршы шақырым. # [[Медеу]] — әлемдегі ең биік орналасқан жасанды мұз айдыны. Мұнда 170 әлемдік рекорд орнатылған. «Медеу» атауы ХІХ ғасырдың соңында өмір сүрген қоғам қайраткері [[Медеу Пұсырманұлы]]ның құрметіне берілген. # Қазақстанда 3,8 млн жеңіл көлік тіркелген (2021 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша).<ref>https://www.inform.kz/kz/kazakstanda-3-8-mln-zhenil-kolik-tirkelgen_a3862967</ref> # Орталық Азиядағы ең үлкен театр Қазақстанда орналасқан. «[[Астана Опера]]<nowiki/>» театрын 33 елдің мамандары үш жыл салды. # Қазақстан – [[қызғалдақ]] пен [[алма]]ның отаны. Ал жылқы алғаш рет (б.д.д 4 мыңыншы жылдарда) Қазақстанда қолға үйретілген. # Қазақстанның [[Қазақстан теңгесі|төл валютасы]] қатарынан үш рет 2011, 2012 және 2013 жылдары дүниежүзіндегі ең үздік қағаз ақша ретінде танылды. Алғашқы қазақстандық ақшалар [[Лондон]]да шығарылды. # Тәуелсіздік алғалы бері Қазақстанға әлемнің 120-дан астам мемлекеті 370&nbsp;млрд доллардан астам инвестиция құйды (2022 жылғы деректер бойынша). # Әлемдегі ең ұзын құрлықтық шекара — Қазақстан мен Ресей шекарасы (7591 шақырым).<ref>[https://qazaqstan.tv/news/119949/ Қазақстан туралы қызықты деректер]</ref> # Қазақстанның екі ескерткіші [[Әлемдік мұра|ЮНЕСКО-ның әлемдік мәдени мұрасы]]ның қатарында. Олар – [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] мен [[Таңбалы петроглифтері]].<ref>[https://qazaquni.kz/kogam/62106-kazakstan-turaly-25-kyzykty-derek Қазақстан туралы 25&nbsp;қызықты дерек]</ref> == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Қазақстан}} * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29}} * [http://www.akorda.kz Президенттің ресми торабы] * [http://www.parliament.kz Парламенттің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601204815/http://parliament.kz/ |date=2019-06-01 }} * [http://e.gov.kz/wps/portal?lang=kk Қазақстан Республикасының Электрондық үкіметі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130050709/http://e.gov.kz/wps/portal?lang=kk |date=2009-11-30 }} * [http://kz.government.kz/ Үкiметтiң ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807150857/http://kz.government.kz/ |date=2019-08-07 }} * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/ Қазақстан] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170309094529/http://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |date=2017-03-09}} [[Ашық Тізімдеме Жобасы|Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)]] * [http://online.prg.kz/ Қазақстан Республикасының онлайн заңнамасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230021920/http://online.prg.kz/ |date=2011-12-30 }} * [http://www.stat.kz/Pages/default.aspx Қазақстанның ресми статистикасы] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131113142704/http://www.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2013-11-13}} * [http://www.zakon.kz Қазақстанның бірінші ақпараттық порталы] {{Қазақстан тақырыптарда}} {{Навигациялық блок |тақырып = Қазақстан |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Еуропа елдері |Орталық Азия |Каспий теңізі бойындағы елдер |ЭЫҰ |ТМД |Еуразия экономикалық қауымдастығы |ҰҚШҰ |Түркі кеңесі |Шанхай ынтымақтастық ұйымы |ТҮРКСОЙ |Ислам ынтымақтастық ұйымы }} [[Санат:Қазақстан|*]] [[Санат:Посткеңестік елдер]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] ezsqgihjhci2t9h1mmv52pybugqm2nx Менің Қазақстаным (ән) 0 1860 3651590 3644227 2026-09-06T19:56:20Z ~2026-48313-14 185402 /* Сөзі */ 3651590 wikitext text/x-wiki '''«Менің Қазақстаным»''' — қазақ халқының ұлттық патриоттық рухын, туған жерге деген сүйіспеншілікті паш ететін әйгілі ән. Бұл әннің сөзі Жұмекен Нәжімеденовке, ал әуені Шәмші Қалдаяқовқа тиесілі. 1956 жылы жазылған бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Тарихы == Ән 1956 жылы жазылған. Бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Сөзі == Алтын күн аспаны, Алтын дән даласы, Думанды бастады, Далама қарашы! Кең екен Жер деген, Жерге дән шықты ғой, Дән егіп терлеген Қазағым мықты ғой! ''Қайырмасы'': Менің елім, менің жерім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Айнала қарасам, Асықты жүрегім. Заманға жарасам, Жарасып тұр елім. Біздің ел орденді Көтерді туларын, Желмен ол тербелді, Тербеле жырладым. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің жерім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Сағымды далам бар, Сабырлы көлім бар. Қараңдар, жараңдар Осындай елім бар. Қарсы алған уақытты Ежелгі досындай, Біздің ел бақытты, Біздің ел осындай!. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің жерім, Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! == Әуені == {{Listen|filename=Mening Qazaqstanym (song).ogg|title=Менің Қазақстаным|description=[[Жамал Омарова|Жамал Омарованың]] орындауында — 863 KB|format=[[Ogg]]}} ==Тағы қараңыз== * [[Менің Қазақстаным (әнұран)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] 79ipy1doeehtms5hy6dr99vrgbiglza 3651593 3651590 2026-09-06T20:30:04Z Kasymov 10777 [[Special:Contributions/~2026-48313-14|~2026-48313-14]] ([[User talk:~2026-48313-14|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3517598 wikitext text/x-wiki '''«Менің Қазақстаным»''' — қазақ халқының ұлттық патриоттық рухын, туған жерге деген сүйіспеншілікті паш ететін әйгілі ән. Бұл әннің сөзі Жұмекен Нәжімеденовке, ал әуені Шәмші Қалдаяқовқа тиесілі. 1956 жылы жазылған бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Тарихы == Ән 1956 жылы жазылған. Бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды. Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. == Сөзі == Алтын күн аспаны, Алтын дән даласы, Думанды бастады, Далама қарашы! Кең екен Жер деген, Жерге дән шықты ғой, Дән егіп терлеген Қазағым мықты ғой! ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Айнала қарасам, Асықты жүрегім. Заманға жарасам, Жарасып тұр елім. Біздің ел орденді Көтерді туларын, Желмен ол тербелді, Тербеле жырладым. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! Сағымды далам бар, Сабырлы көлім бар. Қараңдар, жараңдар Осындай елім бар. Қарсы алған уақытты Ежелгі досындай, Біздің ел бақытты, Біздің ел осындай!. ''Қайырмасы'': Менің елім, менің елім, Гүлің болып егілемін, Жырың болып төгілемін, елім! Туған жерім менің — Қазақстаным! == Әуені == {{Listen|filename=Mening Qazaqstanym (song).ogg|title=Менің Қазақстаным|description=[[Жамал Омарова|Жамал Омарованың]] орындауында — 863 KB|format=[[Ogg]]}} ==Тағы қараңыз== * [[Менің Қазақстаным (әнұран)]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әндері]] ak795qcbhk74zw5a700jxjd09mr3nfp Әмір Темір 0 5144 3651630 3627182 2026-09-07T03:21:34Z DigitalNomadWikiKzRu 172188 /* */ 3651630 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әмір Темір | Шынайы есімі = {{lang-fa|تیمور لنگ‎}} | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = | Лақап аты = | Ту = Timurid.svg | Ту2 = | Басқара бастады = [[1370]] | Басқаруын аяқтады = [[1405]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Хусейн (Мавераннахр әмірі)|Хусейн]] ([[1364]]–[[1370]]) | Ізбасары = [[Халил-Султан]] ([[1405]]–[[1409]]) | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам]], [[суфизм]] | Азаматтығы = | Туған күні = 08.04.1336 | Туған жері = Мәуереннахрдағы Кеш қаласы, қазіргі [[Шахрисабз]], Самарқан | Қайтыс болған күні = 18.02.1405 | Қайтыс болған жері = [[Отырар]] | Жерленді = [[Гур Эмир]], [[Самарқан]], [[Өзбекстан]] | Династия = [[Темір әулеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мухаммад Тарағай | Анасы = Текина-хатун | Жұбайы = Турмуш ага, [[Ульджай-туркан ага]], [[Сарай-мульк ханым]], Улус ага, Ислам ага, Туман ага, Тугди-би, Дильшад ага, Чолпан-мульк ага, Тукал ханым, Кутлуг ага, Туглук-текин | Балалары = '''ұлдары''': Жихһангер (1356 — 1376)<br /> Әмір Шейї (1356 — 1394)<br />, Мираншах (1366 — 1408)<br />Шаһрух (1377 — 1447).<br />'''қыздары''': [[Тагайшах|Ука бегим]], Султан Бахт ага, Биги джан, Саадат султан, Мусалла. | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = [[Сурет:Timurid.svg|22px]] [[Темір әулеті]] империясы | Әскер түрі = | Атағы = «Ұлы Әмір», [[Бек]], [[Мырза]], Абу Мансур, Абу Фатих, Абу Гази, Сахиб-и Кирани, [[Қаған]], Гете Стани, Султан, Искандар Ул Ахад, ''Гурган''<ref>Төре әулетінің қызы [[Сарай Мульк Ханум]]мен отандасқаннан кейін гурган (ханның кеүйеу баласы) атағын қосты.</ref>. | Басқарды = | Шайқасы = '''Алдыңғы (Батыс) Азияны жаулау жорықтары''': үш жылдық (1386 - 1389)<br />бес жылдық (1392 - 1397)<br />және жеті жылдық (1399 - 1405) жасаған жорықтары<br /> '''Шайқастары''': Ыстықкөл батысындағы шатқалдардағы шайқас<br />Кондурч өзеніндегі шайқас<br />Теректегі шайқас<br />Ангора шайқасы <br />Балха, Шибирган, Бадхиз, Сеистанды басып алу<br />Қорасан, Серакс, Джами, Каусии, Исфераин, Туе, Келат, Астрабад, Амули, Сари, Султании, Тебризді басып алу<br />Азов, Кафу, Сарай-Бату, Астраханды қирату<br /> Сивас, Алеппо, Дамаск, Смирнаны басып алу | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әмір Темір; Ақсақ Темір; Темірлан; Сайыпқыран''' ([[Қазақ тілі|қаз.]] Темір бін-Тарағай Барлас; [[Өзбек тілі|өз.]] Amir Temir ibn-Tarag’ay; [[Парсы тілі|пар.]] تيمور لنگ; [[Ескі моңғол жазуы|моң.]] ᠲᠡᠮᠦᠷ; [[8 сәуір]] [[1336 жыл]], Қожа-Илғыр ауылы, қазіргі [[Шахрисабз]]<ref>[http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/] ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР</ref> — [[18 ақпан]] [[1405 жыл]], [[Отырар]]) — атақты түркі тектес халықтары билеушісі, [[Темір әулеті]] империясының негіздеушісі. 1370 жылы Мәуереннахрды басып алып, 1405 жылға дейін 35 жыл билік құрған, 27 мемлекетті қол астына бағындырған «әлем жаулаушысы». Шайқастардың бірінде Темірдің екі саусағы кесіліп бір аяғы жаншылады. Аяғы өмір бойы сырқырап ауырып ақсақ болып қалған. Ол Темирлан (дұрысы Темирленг, «ленг» парсыша-ақсақ) '''Ақсақ Темір''' атанады<ref>{{cite web | url=http://moodle.nci.kz/mod/resource/view.php?r=1660&frameset=ims&page=3 | title=Әмір Темір мемлекеті}}</ref>. == Шығу тегі == Әмір Темір (Темуридтер) империясының негізін қалаған Барлас руынан шыққан, Барлас тайпасының биі Тарағай бектің баласы. [[Барлас]] руы түркі тілдес тайпаларына жатқан, қазір ұрпақтары өзбек халқының ішіне кіреді. Барластар [[Шыңғысхан]]ның жаулауы кезінде, қазіргі [[Моңғолия]] жерлерінен [[Орта Азия]]ға көшкен. Түмбенай шешен – Шыңғыс ханның да, Әмір Темірдің де бабасы. Түмбенайдың екі ұлы болды – Қабыл һәм Қажұл. Қажұл Әмір Темірге 9–шы бабасы болып келеді. Әмір Темірдің арғы атасы Қарашар ноян, оның баласы Ежіл ноян оның баласы Елеңгір ноян, оның баласы Берқұл, оның баласы Мұхаммед Тарағай, оның баласы Әмір Темір. Темір барластардың бір бөлігінің бегі, жетекшісі еді. Кейін өзіне басқа бектерін қаратты, [[Шағатай ұлысы]]ның хандары - Моғолстанның билеушілеріне қарсы [[көтеріліс]] бастаған. Темір басқарған жігіттер керуендеріне [[шабуыл]] жасаған, соңдықтан оны жасында баспашы болды дейді. Бектердің бегі болып, Шағатай ұрпақтарынан тәуелсіз мемлекет құрған. Бірақ [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы болмағандықтан, өзінің лауазымы "[[хан]]" емес, "[[әмір]]" еді.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Жастық шағы мен тұлға ретінде қалыптасуы == Әмір Темір [[1336 жыл]]ы [[8 сәуір]]де Мәуереннахрдағы Кеш қаласында, қазіргі Шахрисабзда, [[Самарқан]]ның оңтүстігінде орналасқан жерде дүниеге келген десе, кейбір зерттеулерде Темір 1333 жылы 7 мамырда дүниеге келген. Ал Грановский өз еңбегінде Темір Самарқанда 1336 жылы 9 сәуірде Шыңғысханның ұлының, Шағатайдың иелігінде дүниеге келген деп келіп, ол қолына қан уыстап, шашы ақ болып туған деп көрсетеді. Оның анасы Шыңғысхан тұқымынан шыққан, ал әкесі шағатай тұқымындағы әміршілердің бірі болған, бірақ оған үлкен мұра қалдырмаған. Темірдің туған жылы туралы монғол, қытай деректерінде 1333, араб, парсы деректерінде 1336, ал еуропалық қайсыбір деректерде 1337 жыл деп жазылған. Дегенмен, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның шешімімен Өзбекстанда Әмір Темірдің 660 жылдық мерекесі болғанын ескеретін болсақ, оның дүниеге келуі туралы деректердегі түрлі мәліметтер мен зерттеулер денінің негізінде Темірді 1336 жылы 9 сәуірде Шахрисабздың оңтүстік-батысында Қожа-Илғыр ауылында дүниеге келген деген қорытынды жасауға болады. Темір кезеңіндегі тарихшылар оны Шыңғысхан тұқымына жақын тұлға ретінде көрсеткісі келді, яғни оның Шыңғысхан әулетімен туыстық байланысын қалыптастыруға тырысты. Клавихоның «Күнделігінде» де Темірдің әкесі шағатай тұқымынан шыққан орташа топтағы танымал кісі болғанын айтады. Ал Бартольд Темірдің әкесі Барлас руынан шыққан, мұсылман дінін ұстанған Тарағай «ноян» немесе әмір болса, анасы Текене-хатун болған деп көрсеткенімен, оның 1360 жылға дейінгі өмірін ашып көрсетпейді. Әмір Темірге байланысты дерек көздерінде Темірдің монғолдық Барлас тайпасынан деп көрсетеді. Монғолдың «Құпия шежіресінің» желісіне жүгінсек, Темірдің шыққан тегі төмендегіше суреттеледі: «Барластар Боданчардың некесіз әйелінен туған Хачи Хүлэгтен тарайды. Хачи Хүлэгтің ұлы Барулудай деген болыпты. Өзі мығым денелі, тойымсыз мешкей болғандықтан Барулас атанады. Хачуланның бір ұлы алдына қойған асын түгесіп жеп қоятындықтан оны үлкен Барулас, енді бірі алдындағы асын тауысып жей алмайтындықтан кіші Барулас деп атаған. Кейін олардың арасынан білімді Барулас, Тодойлық Барулас дегендер шығып, барлығы Барулас атанады» делінген. [[Рашид ад-Дин]]нің шежірелер жинағында Баруластарды Тумбинай шешеннің үшінші ұрпағы Хачуланның ұлы деп көрсетеді. Зерттеушілер барластарды монғол тайпаларының Нирундық тобына жатқызады. Шыңғысхан 1206 жылы Ұлы Монғол мемлекетін құрғанда барластарды еліне ерен еңбек сіңірген осы тайпадан шыққан түлегі Хубылайға ел етіп берген. Шыңғысханның 1219-1224 жылдары Орталық Азияға жасаған шабуылы кезінде барластың еркек кіндіктері монғол әскерінің қатарына тай-тұяғымен аттанып, Шағатай ұлысы билігінде Мәуереннахрға келіп орын тепті. Темірдің жастық шағы туралы келтірілген мәліметтер Клавихоның мәліметтерімен ұқсас келеді, тек «темір ұстасы мен кәсіпшілікпен» айналысқандығы туралы тың жайттар айтылды. Ал [[Ибн Арабшах]]тың дерегінде Темірдің әкесі кедей ұсташы болып, оның қой ұрлап жатқан сәтте оған садақтың жебесі тиіп жараланғандығы туралы айтылады. Сонымен қатар Ибн Арабшах кез-келген тонаушылық әрекетке оның соңынан еретін нөкерлердің санының ұлғайғандығы туралы да баяндайды. Деректерде келтірілген мәліметтерде Темір туралы аңыз әңгімелер көп болғандықтан, ал жылнамалар асыра сілтеушілікпен жазылғандықтан деректердің нақты шынайылығын ажырату қиындық тудырады. Дегенмен зерттеушілердің ғылыми мәліметтері бойынша Темір 1336 жылы [[Бұқара]] аймағының батысындағы ''Кеш'' (қазіргі Шахрисабз қаласы) маңайындағы Қожа Ылғыр ауылында Тарағай бектің отбасында дүниеге келген. Әкесі – бек лауазымы бар барлас ақсүйектерінің бірі. Ол ХІV ғ. басында Қашқандария аймағына келіп, қоныс тебеді. Темір осы қыстақта барлас ұлдарының арасында әскери ойындарға жаттығып балалық шағын өткізеді. [[Герасимов Михаил Михайлович|М.М. Герасимовтың]] Темір мәйітін зерттеу қорытындысы бойынша оның бойы шамамен 172 см құрағанын және физикалық жетілген өте мықты тұлға болғанын көрсетті. Оның шашы өз қатарларына қарағанда әлдеқайда ақшыл болған. Герасимов қалпына келтірген бет-пішініне және терісінің ақ түстілігіне қарап, кейбір ресейлік зерттеушілер: «Әмір Темірдің тегі еуропалық болған» дегілері келеді. Олардың мұнысы Темірдің Ресейді Алтын Орданың езгісінен құтқарғанына да байланысты болар. Темір түрік, тәжік тілінен өзге парсы тілін де жақсы меңгерген, ғалымдардың тарихи шығармаларын тыңдап, сөйлесуді ұнататын және өзінің әңгімелерімен мұсылман тарихшыларын таң қалдыратын. Бұл туралы Академик [[Василий Владимирович Бартольд|В.В. Бартольд]] Темірдің өзі түркі тілінен өзге парсы, тәжік тілдерін еркін меңгерген. Али Йездидің хабарлауынша ғалымдар түркі және тәжік тілдерінде жазған және кеңес өткізген. Ол көшпелілікпен қатар сол кезде билік барлас бегі Қажы Барластың қолында болған Шахрисабзға жиі барып тұруының арқасында қала өмірін де жақсы білді. Әмір Темірдің «Әмір Темір аманаты» кітабында оның жастық шағы туралы мәліметтер айтылады: {{Дәйексөз|Жеті жасқа толғанымда, мені медресеге тапсырды және қолыма сөздер кестесін ұстатты. Оқи бастадым, жетістіктерге кереметтей сүйіндім. Тоғыз жасқа толғанымда, бес уақыт намазды үйрендім және мектептегі барлық оқушыларға бастық болып алдым. Өзім қатысқан барлық жиындарда ғұламалардың жанына отыруға ұмтылдым. Тіземен шөкелеп отыратынмын. Үлкендерді құрметтеуді әдетке айналдырдым. Көшеде балалармен ұрыс-ұрыс ойынын ойнап, өзімді әмір етіп тағайындадым, ойынды басқаратынмын және бір топты екінші топпен ұрысуға (шайқасуға) машықтандыратынмын}}. [[1348 жыл]]ы 12 жасында Балық әмірі Қазағанның әскерилерінің қатарына алынды. Ол қарапайым әскери міндетін атқара жүріп-ақ барластарды өз айналасына топтастыра бастайды. Атақты тарихшы Арабшах Темірді тиран және жауыз ретінде атаған, оның қарсыласы ол туралы былай айтады: {{Дәйексөз|Темір мығым денелі, ұзын бойлы, кең маңдайлы, кең кеуделі, зор дауысты және оның күшіне жететін жан болмағандығын айтады. Оның ұзын сақалы болды, оң аяғы мен оң қолы мертік болған. Ол 80 жасқа жетпей қайтыс болғанымен, ол өлген шағында өзінің қаталдығы мен ақылынан еш айырылмаған. Ол өтіріктің жауы болған, әзілдер оны қызықтырмаған, шындық ащы болса да, оны жаны сүйген. Өзі тұрған жерде қарақшылық, өлтіру мен әйелдерге деген зорлық-зомбылық туралы айтқызбаған. Сәтсіздіктер немесе жеңістер оның еңсесінің түсуіне еш әсер етпеген. Ол өзін сыйлата білетін және әскеріне жолдас болған}}. Өз замандастарының арасында беделін көрсетіп, қолбасшылық өнерін ерте байқатады. Сондықтан да Темірдің жас кезінде өзі секілді жас барластар оның нөкері болуға ұмтылған. Оның жас кезінде өзінің әкесі секілді үш-төрт нөкер ғана болған. Клавихоның жазуы бойынша: ол өзінің төрт-бес қолшоқпары арқылы көршілерінің малдарын тартып ала бастаған. Біртіндеп жас Темір жақсы қаруланған, шағын атты әскер жинақтайды және оларды саудагерлердің керуендері мен көршілерінің жеріне олжа алуға жіберіп тұрған. Жорық сәтті болған кезде «ол өз адамдарымен тойлаған; ол мықты әрі қайырымды болғандықтан олжаның бір бөлігін өз адамдарына үлестірген, сондықтан да оның айналасына 300-ге жуық салт атты әскері жасақталды». Осы кезден бастап ол өзі және айналасындағылар үшін жер-жерлерді аралап, ұрлау мен тонаумен айналысқан. Темірдің батырлығы, мәрттігі, адамдарды тани білуі мен өзіне көмекшілерді таңдауы және қолбасшылық ерекше қабілеті барластар мен көшпелі әскери жастардың арасында асқан беделдік әкелді<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. == Әмір-Темірдің жеке билігінің орнауы (1370-1405) ([[Темір әулеті]] империясының құрылуы). == Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды ([[1361]]). Осы кезден бастап ол [[Моғолстан]] ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожа және [[Балх]] пен [[Самарқан]] әмірі Хұсейнмен билік үшін күрес жүргізіп, 1370 жылы Мәуереннахрды өзінің қолына алды. Жас кезінде [[Түркістан]] маңындағы бір шайқаста аяғынан жарақаттанған. XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық дарыны толық ашылып, атақ-даңқы жер жүзіне тарады. [[Осман империясы]] мен Орталық Азия аймағында ол “Aksak Tіmur” (Ақсақ Темір), ирандықтарға Тимурленг, еуропалықтарға Тамерлан есімімен белгілі болды.Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары арқасында Хорезм мемлекеті (1372 — 88), [[Шығыс Түркістан]] (1376), [[Герат]] (1381), [[Хорасан]] (1381), [[Қандағар]] (1383), [[Сұлтания]] (Оңтүстік Әзірбайжан, 1384), [[Тәбріз]] (1384), [[Иран]] және [[Ауғанстан]] толық бағындырылды. Бірнеше дүркін жойқын жорықтан соң [[Алтын Орданы]] күйретті. Әмір Темір 1370 — 90 жылдары Тоқтамыс хан мен [[Едіге]] әмірдің арасындағы алауыздықты шебер пайдалана отырып, [[Дешті Қыпшақ]], [[Ақ Орда]] мен Моғолстанға 10-нан астам жойқын соғыс жорығын жасады. [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқадан]] өткен жорықтарының бірінде, Ұлытау маңында, ұрпаққа естелік ретінде [[Темір жазуы|құлыптас]] қалдырған. Әмір Темірдің Алтын Орданы талқандауы Ресейдің тәуелсіздік алуына оң жағдай жасады. 90-жылдары [[Әзірбайжан]], [[Дағыстан]], Гүржістан ([[Грузия]]), [[Ирак]] Әмір Темір мемлекетінің құрамына енді. [[1398]] жылы [[Үндістан]] басып алынды. [[Сирия]] мен [[Ливан]] ([[Палестина]]) мәмлүктері бағындырылды. Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. [[1402]] жылы жазда Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Йылдырым Баязидті (Баязид) тұтқындады. Әмір Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып империя — [[Темір мемлекеті]] құрылды. Оның жалпы аумағы 14 млн км²-ге жетті. Әмір Темір [[1405]] жылы Қытайға жорыққа шыққанда жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас, 10 ай, 9 күн өмір сүрді. Темірдің денесі түнде қаладан шығарылып, 6 ай жол жүріп сүйегі [[Самарқан]]дағы Гүр-Әмір кесенесіне мұсылман дәстүріне сай жерленген. Темір ұрпақтарына ерекше ықылас танытып, олардың болашағы мен тәрбиесіне ерекше көңіл бөлгенімен, Шыңғысхан балаларымен салыстырғанда Әмір Темір балаларын аса қуантпаған. Балаларының бағынбауы, ханзадалардың бүлік шығаруы да, тіпті немересі Сұлтан Хусейіннің опасыздығы да болған. Америкалық зерттеуші, Чикаго университетінің профессоры Джон Вудстың есептеуі бойынша, Темірдің тікелей ұрпақтарының жалпы саны оның өмірінің соңына қарай жүзге жуықтаған.<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/}}</ref> Әмір Темірдің 4 ұлы болды: Жихһангер (1356 — 1376), Әмір Шейї (1356 — 1394), Мираншах (1366 — 1408), Шаһрух (1377 — 1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394 — 1449), [[Моғол империясы]]н құрушы [[Бабыр]] (1483 — 1530) сынды атақты адамдар шықты. Әмір Темір өлгеннен кейін мирасқорларының билікке таласуынан Темір мемлекеті ыдырап кетті. Ол әлемдік тарихта талантты қолбасшы, тегеурінді саясаткер ретінде қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәулетті ғимараттардың пайда болуы, қалалардың өркендеуі, шөл даладағы жер суландыру құрылыстарының салынуы, қолөнер мен сауданың дамуы Әмір Темір есімімен тығыз байланысты. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Әмір Темір қазақ жерінде мәңгілік өшпес ескерткіш — қасиетті [[Қожа Ахмет Ясауи]] кесенесін салып қалдырды. Сонымен қатар жаулап алынған елдердегі Әмір Темірдің шектен тыс қатігездігі оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Әмір-Темір кезіндегі мәдениеттің дамуы == Темір өз заманының аса зұлым жаулаушысы, елдер мен қалаларды қиратушы әлемге қорқыныш ұялататын қолбасшы ретінде танылса, бір қырынан ол аса талғампаз сәулетші де болды. Осы кезеңде Әмір Темірдің басшылығымен зәулім бақты сарайлар мен қалалар, елді мекендер, көпірлер тұрғызылған. Ол жердің бос жатуына жол бермеген. Темірдің жасампаздық өнерінің туындылары қалалар, медреселер, мешіттерге тіпті сол кезеңде еуропалықтардың өзі таңдана қараған (Клавихо). Ол өзіне дейінгі басшылар секілді парсы немесе араб құрылыстарын кайталамай, өзіндік ерекше мұсылман сәулет өнері тарихында бұрын жасалмаған дүниелерді тұрғызған. Темір жаратылыстану-математика, [[астрономия]] ғалымдары мен [[тарихшы]], [[ақын]], [[лингвист]], [[теология]] саласындағы ғалымдармен өз мемлекетіндегі Мәуереннахр мен [[Хорезм]]нен басқа [[Алтын Орда]], [[Ақ Орда]], [[Хорасан]], [[Үндістан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Түркия]] және Батыс Магрибті қосқандағы иелігіндегі өзекті мәселелерді талқылаумен өткізген. Али Йезди тағы қызықты мәліметті келтіреді: жуырда ғана негізі қаланған Баилқан қаласында 806 ж. Темір атақты теолог ғалымдарды жинап: «Ғылым мен дін білгірлері патшаларға өз әрекетінде түрлі кеңес беру арқылы көмек көрсетіп тұрған, сендер бұл қызметті атқармайсыңдар. Менің мақсатым - әділетті шешім шығаруға жәрдем көрсетіп, менің бағыныштыларым бейбітшілікте өмір сүруіне жағдай жасап, мемлекеттің дамуына жағдайды жақсарту». Темір сарайында Абдужаппар Хорезми, Шамсутдин Мунши, Абдулла Лисон, Бадриддин Ахмед, Нигманиддин Хорезми, Ходжа Афзал, Алаутдин Каши, Джалал Хаки және басқа да ғалымдар қызмет жасаған. Темір математика - риезнет, геометрия - хандас, архитектура - миморлик, астрономия - ханат, әдебиет, поэзия, тарих, музыка – мусики ғылым салаларының дамуына ерекше көңіл бөледі. Ол үлкен қызығушылықпен сахиб хунар (ғалымдармен) әңгіме дүкен құратын. Тарихи деректер оның қол астындағы аймақтардағы түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнерінің өкілдері, ғалым ойшылдары Әмір Темір тарапынан үлкен қолдау тапқандығын растайды. Темір Самарқанда Сарай мен мешіт, Бибі-ханым медресесін; Шахи-Зинд медресесін тұрғызады, ал қаланың айналасына бақтар мен сарайлар Шинар-Бағы, Шамал-Бағы, Дилкуш-Бағы, Бехишт-Бағын тұрғызады. Бибі ханымның салынуы жөнінде Клавихоның «Күнделігінде» атап өтіледі: «Дүйсенбі күні Темір [[Самарқан]]ға аттанып, қалаға кіретін жердегі бір үйге тоқтады. Сол үйді өзінің қайын енесінің құрметіне (Бибі-ханым) салдырады». Кухак пен Заравшан өзендері арқылы жолдар мен көпірлер салынады, ал кейін Әмудария мен Сырдария арқылы көпір жүргізеді, Сырдария мен Ахангаран арқылы канал жүргізіледі. Суландыру жүйесі мен керуен-сарайлардың құрылысы [[Бұхара]], Лахрисабзда, [[Ферғана]]да, [[Түркістан]]да жасалады. Өте үлкен көлемде қалалар, ауылдар, монша, медресе мен мавзолейлер салынады. Құрылыс жұмыстарына жергілікті сәулетшілерден - созиби хунарлармен қатар Темір жаулап алған мемлекеттердің сәулетшілері мен құрылысшылары әкелінеді (Якубовский). Темір басып алынған елдерден 150 мыңға жуық қолөнерші шеберді өз астанасы Самарқанға алып келді, оның бұйрығы бойынша қалада және қаланың сыртында көптеген әсем сарайлар салынды. Сарайларда Темірланның жеңісті жорықтары бейнеленді. Ол Самарқанда салынып жатқан құрылыстың өзіне дейінгі салынған ғимараттардан әлдеқайда кең көлемде болғанын талап етті. Клавихоның «Күнделігінде» Самарқан қаласының құрылыс жұмыстары жөнінде қызықты жайттар кездеседі: «Бізді жұма күні патшаның бұйрығы бойынша салынып жатқан үлкен сарайды аралатуға алып келді, бұнда шеберлер 20 жыл бойы күні-түні еңбек етіп келеді. Сарайда өте кең дәліз бен үлкен қақпа бар, оның екі жағында әртүрлі бедерлермен сәнделген екі арка бар. Бұл аркалардың астында шағын бөлмелер орналасқан... сарайдың ортасында ені үш жүз қадам болатын суат бар, оның артында алтынмен, лазурьмен ерекше безендірілген ең үлкен есік орналасқан. Есіктің ортасында, күн бейнесінің ортасында арыстан бейнеленген, оның жан-жағы да солай көмкерілген. Бұл Самарқан билеушісінің герб болған. Сарай Темірдің бұйрығы бойынша салынған дегенмен, менің ойымша сарайды бұрынғы әмірші сала бастаған, себебі бұл герб күнде бейнеленген арыстан Самарқанның бұрынғы әміршісінің таңбасы, ал Темірдің таңбасы – үш дөңгелек». Клавихоның дерегіне сүйенсек, Самарқан қаласының құрылысы оған дейін-ақ басталған. Ал оны өз мемлекетінің астанасы етіп таңдаған Темір қаланың құрылысын жалғастырғанын білдірсе керек. Темірдің астана ретінде Самарқан қаласын таңдап алуы турасында бірнеше пікірлер бар: бірі Самарқан алғаш Темір бағындырған қалалардың ішіндегі үлкені десе, енді бірі оған табиғаты қатты ұнады, ал үшіншілері ерте кезеңнен бері бұл аймақты Тұранды атақты Афрасиб билегендіктен қызықтырған деп есептейді. Аталғандардың барлығы шындыққа жанасады, бірақ объективті себебі ол Мәуереннахрдың орталығында орналасып, географиялық жағдайы қолайлы болғандығында. Қала бай су жүйесімен жан-жағынан үш қаламен байланысты, мұнда тау, өзен және ормандар қатар орналасқан. Сонымен қатар Самарқанда сирек кездесетін түсті металдар мен құрылыс материалдарының мол қоры шоғырланған. Осының барлығы Темір мемлекетінің астанасы Самарқанды таңдауына әсер еткендігі сөзсіз. Темір салдырған қалалардың ерекшелігі олар қалың дуалмен қоршалмады. Мысалы Самарқандағы Көк сарайда Темір жиі болмаған, бұл қазына орны ретінде жұмыс жасаған. Әмір Темір өзінің қала сыртындағы тамаша бақтарымен қоршалған сарайында болуды ұнатқан, ал ол жоқ кезде бұл аймақ қаланың бай және кедей тұрғындарының серуендейтін орны болған. В.В. Бартольд, атап өткендей мұсылмандардың ең басты қаласы Самарқан, Темірдің ойынша, әлемдегі бірінші қалаға айналуы тиіс болатын. Темір өз кезегінде шаруашылыққа, жер жырту мен мал шаруашылығына, сауданың дамуына ерекше көңіл бөлді. Али-Йезди «Зарфарнамеде» Темір «Мәуереннахрды үш жылға салықтан босатты», сол арқылы кәсіпшілер мен жер шаруашылығымен айналысушылардың экономикалық жағдайын жеңілдеткендігін айтады. Самарқанда бейнеленген Темірдің және оның ұрпақтарының жеңістерін салуда тақырыптық кескіндеме арқылы жасалған. Темір мен оның ұрпақтары кезеңіндегі (ХІҮ-ХҮ ғғ.) қабырға суреттері көлемі мен қатардағы миниатюрасы бойынша «Үлкен француз хроникасынан» (ХҮІ ғ.) асып түскен. Осы кезеңде [[Орта Азия]]да жергілікті және шет аймақтардан келген сәулетші безендірушілердің мектептері де ашылады. [[Қазақстан]] аумағындағы Темірдің ең үздік салдырған туындысы - [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтары арасында сопылықтың кеңінен және табыспен таралуына жағдай жасаған. Ахмет Ясауи тек насихатшы емес, XII ғасырда өмір сүрген философ, ұлы ғұлама, мейірімді, кішіпейіл, ойшыл ақын ретінде түркі жұртына танымал болды. Ахмет Ясауи - халқымыздың рухани жебеушісі, кейінгі ұрпақ тәуіп етер қасиетті әулие. Оның мазараты - мәдениетіміздің мерейі, ұлтымыздың мақтанышы. Бұл құрылысты салу себебі, 1390-95 жылдардағы қан төгіс ұрыстарда Темір Алтын Орданың өктемдігін жойып астанасы - Сарай Беркені өртеп жібереді. Міне, осы жеңістің құрметіне Ахмет Ясауидің ескі мазарының орнына жаңа үлкен мемориалды ескерткіш орнатуды ұйғарды. Осы тұрғыда мұсылманшыл Темір тек діни мақсат мүддені ғана көздеген еді деу қиын. Бұл оның беделін көтеруге, үстемдігінің мызғымас берік екендігін көрсетуге және дала жақ сыртының сенімді болуы үшін де қажет еді. Сонымен қатар қазіргі күні бұл кесене тек қазақ халқы ғана емес барша түрік-мұсылман әлемінің мақтанышына айналып отыр. Кесене қазақтың [[Ақ Орда]] мемлекетінің оңтүстік бөлігі, Сыр бойы қалаларын Темір жаулап алған жеңісінің белгісі ретінде тұрғызылды. Кесене құрылысы жайлы негізгі жазба деректер Йездиден шыққан Шериф ад-диннің «Зафарнама-ий Теміри» («Темір жеңістері») атты кітабында баяндалған. Бұл кітапта 1397 жылы Темірдің Қызыр Қожа ханның қызы сүйіктісі Тәукел ханымға аттанғандығы жайлы жазылады. Самарқаннан [[Ташкент]]ке барар жолда Ясы қыстағындағы Қожа Ахмет Ясауи басына зиярат етуге бұрылады. Мұнда ол ескі мазардың орнына зәулім кесенені тұрғызуға әмір етеді. [[Түркістан]]дағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштерінің тамаша туындысы. 1396-1399 жылдары Әмір Темірдің бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи қабірінің басына тұрғызылған. Көптеген жазба деректерге қарағанда, болашақ құрылыстың жобасын жасауда Әмір Темірдің тікелей өзі қатысып, өлшемдерді өзі анықтаған көрінеді. Кесене – үлкен порталды-күмбезді мемориалдық құрылыс. Архетектуралық жергілікті дәстүрді жете меңгерген парсылық шеберлердің жобасы құрылысқа негіз етіп алынған. Кесенені тербездік Шараф ад-дин Тербездің баласы Абд ал-Азиз құрылыс жұмысын салған. Кесене құрылысы жайлы Шериф ад-дин былай деп жазады: «Әзірбайжан, Парсы, Үнді және т.б. елдерден әкелінген 200-ге жуық тас қалаушылар жұмыс істеп, тауда 500 адам тас өндірді. Тасты жеткізуге Үндіден әкелінген 95 піл пайдаланылды. Құрылыс барысына жиі қатысқан Темір жұмыс сапасына көңілі толмаған жағдайда кінәлілерді қатаң жазалап отырды. Темір заманында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі сияқты құрылыс жоқтың қасы еді. Кесененің әрбір кірпіші қолдан жасалып, сапасы өте жоғары болды. Кесене оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ені 46,5 м., ұзындығы 65 м. Күйдірілген шаршы кірпіштен өрілген. Кесене жобасының ерекшелігі – онда Орталық Азия сәулет өнерінде бұрын-соңды ұшыраспаған шатыр жабу әдістері қолданылған. Ескерткіште күмбезді аркалы элементтер мол. Сәулетші шеберлер тек аркалы күмбезді жүйенің өзіне сан түрлі әдістерді қолданған. Кесенеде аса үлкен портал (ені – 50 метрге жуық, порталдық арканың ұзындығы – 18, 2 метр), бірнеше күмбез, 35 бөлме бар. Ғимараттың биіктігі – 37,5 м. Сыртқы қабырғаның қалыңдығы – 3 м. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі [[мешіт]], [[медресе]] қызметін де атқарған. Кесененің үш қабырғаның үстіңгі жағымен өткізілген эпиграфтық фризде [[Құран Кәрім]] сүрелері мен аяттары жазылған. Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі – қабірхана ортасында Қожа Ахмет Ясауиге құлпытас қойылған. Қабірхана есігі жұқа темірмен қапталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Кесене-мешіттің 16 терезесі, қос қабат күмбезі бар. Мешіттің батыс жақ қабырғасында [[Мекке]]дегі [[Қағба]] іспетті 3,5-2,5 метрлік мозаикалық михраб орнатылған. Кесененің оңтүстік-батыс жағындағы Аллаға құлшылық етуге арналған жерасты ғибадатханалары Ясауидің тірі кезінде жасалып, кейін қайта жаңғыртылған. Темір «Қалаларда мәдениетті адамдар неғұрлым көп болса, оның өсіп-өркендеуі, дамуы тез жүреді, Мәуереннахр мен Түркістан қалалары мейлінше көркейе түседі деп есептеді». Мәуереннахр мен Самарқанда бой көтерген жаңа құрылыс нысанында пейзаж көркем өнері кең тарады. Бұндай тамаша көркем суреттер Ширин-бика-ага (1385), Бибі-ханым (1404), Туман-ака (1405) қабырғаларында бейнеленген. Олардың барлығы көк бояумен, ақ жолақтармен және алтын түстермен көмкерілген. Пейзаждық туындыларда ХІV-ХV ғасырларда көркем өнер метаформасы әлемде жоқ «фирдаус» - жұмақ бақтары бейнеленді [19]. Мәуереннахрда қолданбалы өнер кеңінен тарады. Ол әсіресе, Ясыда, Самарқан пен Бұқарада жақсы таралды. Сонымен қатар Әмір Темірдің мұсылманшыл екендігі және он екі жасынан бастап намазға жығылғандығы, мұсылмандық салт-дәстүрді ерекше ұстанғандығы және өз мемлекетінде мұсылман дінінің таралуына жағдай жасағандығы деректерден белгілі. Темір өзі таққа отырып, мемлекет билігін өз қолына ұстаған сәттен бастап мемлекеттің негізгі тірегінің бірі дін екендігін мойындаған. Ол Темір түзіктері («Уложение Тимура») атты шығармада дін туралы былай дейді: "Маған тәжірибе көрсетті. Дін мен заңға бағынбаған мемлекет ешқашан өзінің күші мен қуатын сақтай алмайды... Дінсіз мемлекетті шатыры жабылмаған, есіксіз, қоршаусыз, кез-келген арам пиғылды адам кіре беретін қорғансыз үймен салыстыруға болады. Мен сондықтан өз ғимаратымды ислам дінінің ұлылығына негіздедім. Оған ережелер мен заңдарды үйлестірдім және оларды өзім билік жүргізген кезімде сақтап, мойынсұндым" - дейді [3, C. 69]. Бұл Әмір Темірдің мемлекетті басқаруда дін мен дін өкілдеріне арқа сүйегендігін көрсетеді. Сондай-ақ осы шығармада Әмір Темірге пірінің мемлекетті басқару жүйесін қалыптастыруға қатысты жазылған ойлары келтіріледі. Онда былай делінеді: «Менің пірім маған былай деп жазды: Темір, Тәңір оны өзі қорғасын, сен мыналарды есіңде ұста. Мемлекетті басқару – Ұлы жаратушының әлемді басқаруына ұқсас. Бұл басқаруда әртүрлі қызметтер бар: тыңшылар, қызметшілер, жасауылдар және олардың әрқайсысының атқарар қызметіне қарай мойындарына артылған міндеттері бар. Олар өздеріне артылған міндет шеңберінде ғана қызмет атқарады әрі олар өз шекараларынан шықпайды және Жаратушының заңдарын қатаң сақтайды. Сонымен қатар Темір: «Мемлекет және оған билік жүргізуге арналған менің бірінші қағидам – Алла тағаланың діні мен Мұхаммед Мұстафаның (с.а.с) шариғатына бас иіп қана қоймай, оған мейлінше өріс бердім. Әр жерде және әр уақытта [[ислам]] дінін қолдап қуаттадым». Сен пайғамбар ұрпақтарын қол астыңдағы өзге халықтан жоғары ұста. Оларға үлкен құрмет көрсет. Оларға берген сыйыңды дүние шашу деп есептеме. Сенің құдай жолына жұмсаған қаржың босқа дүние шашу емес. Сен өз қол астыңдағы халықты 12 топқа бөл. Ол сенің мемлекетіңнің сәулеті де, тірегі де болады». Әмір Темір пірінің осы айтқанымен қоғамды он екі сатыға бөледі. Сол он екі сатылы жүйенің алғашқы сатысында Пайғамбар ұрпақтары мен ұлыс бектері, заң шығарушылар тұр. Бұл да Әмір Темірдің дінге, дін қызметкерлеріне, әсіресе Пайғамбар ұрпақтарына көзқарасы қандай болғандығын көрсетеді. Темір саясаткер ретінде ислам дініне сүйене отырып, мұсылман діндарларының беделін өз мемлекетін нығайту үшін пайдаланған және осы мақсатта ол өзге де діни нанымдарды ұтымды пайдаланған. Ол бос уақытын саятшылық пен шахмат ойнауға арнап, оны жетілдіріп отырған. Темір өз заманында тек соғыс өнерімен ғана ерекшеленіп қоймай, жасампаздық өнерімен: өз мемлекетінде сәулет өнерінің өркендеп, жаңа мешіттер мен медреселер, бақтар мен суландыру жүйелерінің дамуына және жер шаруашылығын өркендетуге жағдай жасаған. Сонымен қатар, тарихта мұсылман сәулет өнерінің ең бір дамыған кезеңі де Темірдің есімімен тығыз байланысты. Мұсылман діні салтанат құрып, ғылымның дамуына жағдай жасаған тұлға екендігін байқауға болады. Темір 1405 жылы [[Отырар]] қаласында дүниеден өтеді. Ол парсы деректері бойынша «өкпесіне суық тигендіктен», ал қытай деректері бойынша «іш сүзегі ауруынан дүние салған» деседі. Бұл Шариф ад-дин Йездидің еңбегінде жақсы баяндалған. «Сейхунның жағасынан кеткен Темір (1405 ж. қаңтардың 14) Отырарда Берді-бектің сарайына тоқтайды, оның жанындағы ханзадаларға, әмірлер мен жақындарына жеке-жеке бөлме береді...». Осы әңгімеден кейін «Зафарнамеде» Темірдің өліміне арналған арнайы бөлім бар онда: «Бүкіл Азияны дерлік бағындыруға жұмсаған жеті жылдық жорығынан кейін Темір өзінің ендігі ойын әлемде әділеттілік орнату мәселесіне арнайды. Өзінің бұрынғы қателіктерін жуып-шаю мақсатында ол Самарқанға келіп, бұл жерде 5 айға жуық уақытын өткізіп, идолдарға табынатын Қытай еліне қарсы жорыққа дайындалады. 1405 жылы ол Отырарға келіп, жолда қатты суық тиіп денесі қызады. Маулян Фазл-Аллах Тебрези тамаша дәрігер болғанымен, оның шипа беретін дәрілері еш көмек бермейді. Дәрігерлер тағдырмен жазылған өлімге еш араша бола алмағандары жазылады». Шығармада Темірдің көз жұмған кезеңін 1405 жылдың 14 ақпан деп көрсетіледі. Бөлім Темірдің дүниеден өткен шағында 71 жаста болғандығын және оның 36 жыл билік құрғандығын хабардар етеді. Ал Клавихоның «Күнделігінде» Темір Қытайға жорыққа аттанбастан бұрын қатты қартайып кеткендігін және әмірдің қабылдауында болғанда «Темір елшілердің жақын келуін сұраған, себебі алыстан жақсы көрмегендігін айтады». Ал тарихшы Хафиз-Абру мен Ибн-Арабшах Темірдің шамадан көп шарап ішкендігін өз еңбектерінде келтіреді. Сонымен қатар Хафиз-Абру «Темір ауырып жатқан кезде оның жанына әмірлері жиналады, ол алдымен бір саусағын кейін екіншісін көтереді. Жанындағыларға көзімен ымдап «Мен не айтқым келіп тұр деп сұрайды?» Әмірлер жауап береді: «Әмірші бұл жазылатын бір немесе екі жол бар деген мағынаны білдіреді» дегенде, Темір еш бөгелместен «Мен араларыңда бір-екі күннен кейін болмаймын дегенді білдіреді» деп айтады. Сонымен қатар Ибн Арабшах Темірді дәрігерлер оның іші мен маңдайына мұз қою арқылы емдеген деп көрсетеді. Бұл жерде қытай деректері шындыққа жақын келетіндігін мойындауымыз керек<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР">{{cite web | url=url=http://alashainasy.kz/kazak_tarihy/ulyi-kolbasshyi-amr-temr-60462/ | title=ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР}}</ref>. Темір Қазақ мемлекетінің өсіп өркендеуіне кереғар рөл атқарды. [[Сығанақ]], [[Сауран]], [[Сарайшық]]ты қиратты, [[Жетісу]]ды басып алды, [[Ақ Орда]] мемлекетін әлсіретті. Қыпшақ-Қазақ даласында тонаушылық, басқыншылық жорықтар жасады. Темір өзінің атақ абыройын асқақтату үшін Мәуераннахр, Самарқанда ескерткіш мұнаралар, зәулім мешіттер тұрғызды. Әмір Темір өз мемлекетіне қылыштың күшімен, қырып-жою арқылы жеткені белгілі. Ал сол кезеңде мәдениеті мен экономикасы тұрақтана бастап, шаруашылық түрлері жетіле бастаған [[Ақ Орда]] мен Моғолстан Темірдің соғыс алаңына айналды. Ол қатігездікпен халықты қырып-жойып, бағынбағандардың барлығын жермен-жексен етті. Осылайша Темір әлемдік деңгейдегі ұлы қолбасшы ретінде сақталғанымен, Қазақстан тарихында оның жорықтары қоғамның дамуы мен этникалық тұтастыққа кері әсер етті. Әлеуметтік теңсіздікті күшейте түсіп, оның зардабы тарих тағылымында орны толмас басқыншылық соғыс әрекеттері ретінде сақталды<ref name="ҰЛЫ ҚОЛБАСШЫ ӘМІР ТЕМІР"/>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Тағы қараңыз == * [[Әмір Темір жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтары]] * [[Әмір Темірдің Қытайға елшілігі]] [[Санат:Монархтар]] [[Санат:Темір әулеті]] tgjudeqo48iq2q8hrf4fgrbj0hvuuvv Есік Алтын адамы 0 5308 3651560 3446702 2026-09-06T17:07:13Z ~2026-48342-51 185397 и им 3651560 wikitext text/x-wiki {{мағына|Алтын адам}} [[Сурет:Golden Man in Central State Museum of the Republic of Kazakhstan.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан Орталық мұражайы]]'''Есік Алтын адамы''' — Қазақстанның ежелгі тарихындағы ең атақты археологиялық олжалардың бірі, сак дәуірінің (біздің заманымызға дейінгі V-IV ғасырлар) асыл мұрасы. === Қайда табылған? === 1969-1970 жылдары Алматы облысындағы '''Есік қаласы''' маңында, Есік қорғанынан табылған. Қазба жұмыстарын қазақстандық археолог '''Кемел Ақышев''' басқарған экспедиция жүргізген. === Кім ол? === * Қорғаннан жерленген адамның сүйектері 17-18 жасар '''жас жауынгердің''' (кейбір деректер бойынша, жынысы әлі толық анықталмаған, тіпті қыз болуы да мүмкін деген пікірлер бар) қалдықтары болды. * Ол сак тайпасының басшысы немесе әулет мүшесі, жоғары әлеуметтік дәрежедегі адам болған деп есептеледі. * Денесі толығымен '''алтын жапырақшалармен''' (шамамен 4000-нан астам алтын бұйым) безендірілген сауыт-сайманмен, биік үшкір бас киіммен (қалпақ) жерленген — сондықтан оны "Алтын адам" деп атайды. * Бас киімінің үстінде аң стилінде жасалған алтын мүсіншелер (қанатты барыстар, тау текелері, құстар) бар, бұл сак өнерінің "аң стилі" деп аталатын ерекшелігін көрсетеді. === Маңызы === Алтын адам қазіргі Қазақстанның тәуелсіздік рәмізіне айналды — оның бейнесі Астанадағы Тәуелсіздік монументінің басында тұр, елтаңба мен ақшада да кездеседі. Қазір түпнұсқа олжалар Алматыдағы Орталық мемлекеттік музейде және Нұр-Сұлтандағы Ұлттық музейде сақталған. == Алтын адамның жерленген орны және мәйітінің сипаты == Алтын адам қырықтан астам қорғаннан тұратын үлкен қорымның оңтүстік жағына жерленген болатын. Есік обасының диаметрі 60 м құрайды, биіктігі – 6 м, оның үйіндісі көп қабатты. Обаның ішінде екі жерлеу орны орналасқан: орталық және қапталындағы (оңтүстік). Орталық жерлеу орны ежелгі тонаушылардың әсерінен бұзылған болса, ал қапталындағы жерлеу орны сол қалпында сақталған.<br> Есік қорғандарындағы жерлеу орны б. з. д. IV ғасыр соңы – III ғасырға жатқызылады. === Жерлеу құрылысы === Жерлеу құрылысы жоспары бойынша тікбұрышты шұңқыр күйінде келген, ондағы тянь-шань шыршасының өңделген бөренелерінен тұрғызылған құрылымының ұзындығы 1,5 м-ден 3 м-ге дейін барады. Шұңқырдың ішкі өлшемі бойынша көлемі – 2,9х1,5 м, ал сырты – 3,3х1,9 м, тереңдігі – 1,5 м.<ref>Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7</ref> === Жерлену ғұрыпы === Жалтыраған салтанатты киім кигізілген және толықтай қаруланған мәйіт аяқ-қолын түзу жіберіп шалқасынан жатқызылған, басы батысқа, жүзі жоғары қараған. Оң жамбасын бойлай (дәлірек айтқанда, портупеяға асылған) қызылағаштан істелген сабы бар темір қылыш жалпақ жағымен жатыр. Портупея белдігіне алтын ақсауыттар ілінген, олардың бетіне арыстанның бедерлі бейнесі түсірілген. Кеудесі мен сол қолының арасында былғары қыны бар ағаш сапты темір қанжар жатыр. Ол аң стилінде алтын пластиналармен және қасқырдың бүктетілген бедерлі бейнесі бар қаңылтыр-оқсауытпен безендірілген. === Ілеспе бұйымдары === Жерлеу орнынан мәйіттің қаңқасы қатаң тәртіпте орналастырылған ілеспе бұйымдар кешені – шамамен төрт мыңнан асатын бұйымдар, темір семсер мен қанжар, алқа, екі жүзік, қола айна, отыз бір қыш ыдыс, металдан (күміс пен қола) және ағаштан жасалған ыдыстар, күміс қасық, ағаш ожау және ақық пен пастадан жасалған моншақтар – табылды.<br> Мәйіттің қатарында, сол қолының шынтақ тұсында, алтын ұшты жебе жатыр. Осында, шынтақтан жоғары сабына айналдыра алтын таспа оралған қамшы жатыр, одан жоғарыда ішіне қола айна мен қызыл бояу салынған керек-жараққа арналған жібек дорба жатыр.<br> Еденде тамақ пен ғұрыптық ыдысқа арналған сауыттар тұр. Оған жазуы бар күміс тостаған мен бірнеше жыртқыш құстың тырнағы мен тұмсығына ұқсас алтын пішінді пластиналар салынған алтын жалатқан қола табақ жатады.<br> Ыдыстарды қойып шығуда белгілі бір реттілік сақталған. Саздан істелген ыдыстар мен ағаш ыдыстар бөлек қойылған. Оңтүстік жағына ағаш ыдыстар, қасына табақ пен шөміш қойылған. Басқа қабырғада саз құмыралар, оның алдында қыш тостаған, табақ пен қасық тұр. Қола тостаған бір шетке – мәйіттің бас жағына қойылған.<br> Есік қорғандарындағы жерлеу орны б. з. д. IV ғасыр соңы – III ғасырға жатқызылады.<br> === Бас киімі === Антропологтардың анықтауы бойынша жерленген адам 17-18 жаста. Сүйегінің ұзындығы бас сүйегінен өкше сүйегіне дейін 165 см құрайды. Ол алтынмен кестеленген киім киген. Басына биік 70 см дейін жететін, әртүрлі пішін, әртүрлі көлемдегі алтын пластиналармен әшекейленген конус тәрізді бас киім киген. Бас киімде тау барысы, таутеке, арқар, жылқы, құс секілді 150-дей әшекей орналасқан. Оның алдыңғы бөлігі таутеке мүйізді, екі қанатты аттың мүсіндік бейнесімен және екі жұп ұзын құс қанатымен әшекейленген. Есік жауынгерінің мойнында спираль тәрізді, екі ұшы бедерлі жолбарыс басымен бітетін алтын гривна (мойынға тағатын сәнді бұйым) болған. === Сырт киімі === Жауынгердің сырт киімі шапан мен шалбардан тұрады. Қысқа қызыл түсті былғары шапанына тұтастай мүсінді алтын қаңылтырлар жапсырып тігілген, ал омырауына, етегі мен жағасына, ірі, төртбұрышты жолбарыс бастары бастырылған. Шапан үш мыңға жуық алтын өрнектермен әшекейленген. Шалбарының іші мен сырты да шағын алтын пластиналармен тігілген. Етігінің қонышы да былғары шапандағы қаңылтырға ұқсас үшбұрыш пішінді алтын қаңылтырмен сәнделген.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0</ref> == Қазақстан символы == Қорған қазбалары Қазақстанды V-III ғасырларда мекен еткен ежелгі тайпалардың мәдениеті, өнері, діні жайлы құнды деректер берді.<br> Киім үлгісі, жерлеу рәсімі, Алтын адамның [[Жетісу]] жерін мекендеген сақтардың көрнекті елбасының ұлы немесе жас көсем, әскербасы екенін айқын көрсетеді.<ref>Акишев А. К. «Костюм „Золотого Человека“ и проблема катафрактария».</ref> Көне дәуірдегі материалдық [[мәдениет]], [[өнер]], [[мифология]], т.б. салалардан мол дерек беретін Алтын адам сол кездегі сақтарда мемлекеттік өркениет ертеден қалыптасқанын дәлелдейді. Алтын адам – Қазақстанның азаттық символына айналды. Оның тұлғасы Алматының бас алаңына орнатылды, төбе бөркіндегі қанатты тұлпарлар бейнесі елтаңбамызға енді.<ref>Акишев К. А., Акишев А. К. «Происхождение и семантика иссыкского головного убора». — («Археологические исследования в Казахстане». Алма-Ата, 1979. деген кітабінда.)</ref> Есік қорғанының қазыналары, оның ішінде дәл көшірмесі Алматыда орналасқан Қазақ археология мұражайында, қазір Астанадағы Қазақстан Республикасының мемлекеттік алтын және бағалы металдар мұражайында қойылған. Қанатты барыстағы «Алтын адам» Қазақстанның мемлекеттік рәміздерінің біріне айналды. Сақ жауынгерінің көшірмелері Қазақстанның көптеген қалаларында орнатылған, олардың бірі Алматының бас алаңындағы Тәуелсіздік монументінің тәжін таққан. Жалпы, Қазақстан аумағында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде «алтын адам» деп аталатын бес қорым табылды: екінші «алтын адам» Аралтөбе қорғанынан, үшіншісі Шілік қорғанындағы Бәйгетөбеде табылған, төртіншісі Астана маңынан табылды және бесінші «алтын адам» Қарқаралы өңіріндегі Талды қорымнан табылды. == Алтын адам әшекейлері == <gallery> Есік Алтын адамы. Бас киімі (қалпына келтірілген және графикалық нұсқасы).jpg|Бас киім. Қасбеті және қырынан қарағандағы сұлбасы. 1970-ші жылдардағы жаңғыртпаның графикалық нұсқасы және бас киімнің қайта қалпына келтірілген қазіргі нұсқасы. Есік Алтын адамы. Ағаш қынаптағы темір қанжар.jpg| Ағаш қынаптағы темір қанжар. Біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың соңы – III ғасыр. Сурет (сол жақта) және қайта қалпына келтірілген үлгісі. Есік Алтын адамы. Бұлан (сол жақта) мен ат бейнесіндегі қанжар қынабының әшекейлері.jpg|Бұлан (сол жақта) мен ат бейнесіндегі қанжар қынабының әшекейлері. Есік Алтын адамы. Тау ілбісі (сол жақта) мен ат бейнесіндегі алтын қаңылтыр белгілер.jpg|Тау ілбісі (сол жақта) мен ат бейнесіндегі алтын қаңылтыр белгілер. Бас киім әшекейлерінің бөлшектері. Есік Алтын адамы. Ағаш басындағы құс мүсіні әшекейленген бас киімнің бөлшектері.jpg|Ағаш басындағы құс мүсіні әшекейленген бас киімнің бөлшектері. Есік Алтын адамы. Қанатты және мүйізді қос ат әшекейленген бас киімнің бөлішегі.jpg|Қанатты және мүйізді қос ат әшекейленген бас киімнің бөлішегі. Есік Алтын адамы. Құс қанаты мен жебе түріндегі тілімдер әшекейленген бас киім бөлшегі.jpg|Құс қанаты мен жебе түріндегі тілімдер әшекейленген бас киім бөлшегі. Есік Алтын адамы. Ұштары жолбарыстың басы түріндегі алтын алқа (гривна) және былғары шекпен (графикалық жаңғыртпа).jpg|Ұштары жолбарыстың басы түріндегі алтын алқа (гривна) және алтын қаңылтыр белгімен тігілмен «алтын адамның» былғары шекпені. 1970-ші жылдардағы графикалық жаңғыртпа. Есік Алтын адамы. Белдіктің қабылан түріндегі және жолбарыс басты алтын қаңылтыр белгісі.jpg|Домалақ болып бүктеліп жатқан қабылан түріндегі белдіктіңалтын қаңылтыр белгісі. «Алтын адам» кісесінің бөлшегі және жолбарыс басты алтын қаңылтыр белгі.«Алтын адам» шекпеннің әшекей бөлшегі. Есік Алтын адамы. Аң стиліндегі бұлан бастары (сол жақтағы үшеуі) мен бұғы бейнеленген алтын қаңылтыр белгілер.jpg|Аң стиліндегі бұлан бастары (сол жақтағы үшеуі) мен бұғы бейнеленген алтын қаңылтыр белгілер. Есік қорғанынан табылған «алтын адам» кісесінің бөлшектері. </gallery> == Галерея == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Issyk's Golden Cataphract Warrior (close view).jpg|center|280px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Coin of Kazakhstan 0252.gif|center|250px]] | width="5%"| | [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 001.jpg|center|200px]] |- | align="center"|Есік Алтын адамы | | align="center"|1000 теңгелік алтын тиындағы Алтын адамның бейнесі | | align="center"|Пошта маркасы |} == Тағы қараңыз == * [[Есік обасы]] * [[Есік жазба ескерткіші]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] kw8yi9hisj8qc456knsl5izygz0xqqo 3651568 3651560 2026-09-06T17:27:10Z ~2026-48342-51 185397 с 3651568 wikitext text/x-wiki {{мағына|Алтын адам}} [[Сурет:Golden Man in Central State Museum of the Republic of Kazakhstan.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан Орталық мұражайы]] == Алтын адамның жерленген орны және мәйітінің сипаты == Алтын адам қырықтан астам қорғаннан тұратын үлкен қорымның оңтүстік жағына жерленген болатын. Есік обасының диаметрі 60 м құрайды, биіктігі – 6 м, оның үйіндісі көп қабатты. Обаның ішінде екі жерлеу орны орналасқан: орталық және қапталындағы (оңтүстік). Орталық жерлеу орны ежелгі тонаушылардың әсерінен бұзылған болса, ал қапталындағы жерлеу орны сол қалпында сақталған.<br> Есік қорғандарындағы жерлеу орны б. з. д. IV ғасыр соңы – III ғасырға жатқызылады. === Жерлеу құрылысы === Жерлеу құрылысы жоспары бойынша тікбұрышты шұңқыр күйінде келген, ондағы тянь-шань шыршасының өңделген бөренелерінен тұрғызылған құрылымының ұзындығы 1,5 м-ден 3 м-ге дейін барады. Шұңқырдың ішкі өлшемі бойынша көлемі – 2,9х1,5 м, ал сырты – 3,3х1,9 м, тереңдігі – 1,5 м.<ref>Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7</ref> === Жерлену ғұрыпы === Жалтыраған салтанатты киім кигізілген және толықтай қаруланған мәйіт аяқ-қолын түзу жіберіп шалқасынан жатқызылған, басы батысқа, жүзі жоғары қараған. Оң жамбасын бойлай (дәлірек айтқанда, портупеяға асылған) қызылағаштан істелген сабы бар темір қылыш жалпақ жағымен жатыр. Портупея белдігіне алтын ақсауыттар ілінген, олардың бетіне арыстанның бедерлі бейнесі түсірілген. Кеудесі мен сол қолының арасында былғары қыны бар ағаш сапты темір қанжар жатыр. Ол аң стилінде алтын пластиналармен және қасқырдың бүктетілген бедерлі бейнесі бар қаңылтыр-оқсауытпен безендірілген. === Ілеспе бұйымдары === Жерлеу орнынан мәйіттің қаңқасы қатаң тәртіпте орналастырылған ілеспе бұйымдар кешені – шамамен төрт мыңнан асатын бұйымдар, темір семсер мен қанжар, алқа, екі жүзік, қола айна, отыз бір қыш ыдыс, металдан (күміс пен қола) және ағаштан жасалған ыдыстар, күміс қасық, ағаш ожау және ақық пен пастадан жасалған моншақтар – табылды.<br> Мәйіттің қатарында, сол қолының шынтақ тұсында, алтын ұшты жебе жатыр. Осында, шынтақтан жоғары сабына айналдыра алтын таспа оралған қамшы жатыр, одан жоғарыда ішіне қола айна мен қызыл бояу салынған керек-жараққа арналған жібек дорба жатыр.<br> Еденде тамақ пен ғұрыптық ыдысқа арналған сауыттар тұр. Оған жазуы бар күміс тостаған мен бірнеше жыртқыш құстың тырнағы мен тұмсығына ұқсас алтын пішінді пластиналар салынған алтын жалатқан қола табақ жатады.<br> Ыдыстарды қойып шығуда белгілі бір реттілік сақталған. Саздан істелген ыдыстар мен ағаш ыдыстар бөлек қойылған. Оңтүстік жағына ағаш ыдыстар, қасына табақ пен шөміш қойылған. Басқа қабырғада саз құмыралар, оның алдында қыш тостаған, табақ пен қасық тұр. Қола тостаған бір шетке – мәйіттің бас жағына қойылған.<br> Есік қорғандарындағы жерлеу орны б. з. д. IV ғасыр соңы – III ғасырға жатқызылады.<br> === Бас киімі === Антропологтардың анықтауы бойынша жерленген адам 17-18 жаста. Сүйегінің ұзындығы бас сүйегінен өкше сүйегіне дейін 165 см құрайды. Ол алтынмен кестеленген киім киген. Басына биік 70 см дейін жететін, әртүрлі пішін, әртүрлі көлемдегі алтын пластиналармен әшекейленген конус тәрізді бас киім киген. Бас киімде тау барысы, таутеке, арқар, жылқы, құс секілді 150-дей әшекей орналасқан. Оның алдыңғы бөлігі таутеке мүйізді, екі қанатты аттың мүсіндік бейнесімен және екі жұп ұзын құс қанатымен әшекейленген. Есік жауынгерінің мойнында спираль тәрізді, екі ұшы бедерлі жолбарыс басымен бітетін алтын гривна (мойынға тағатын сәнді бұйым) болған. === Сырт киімі === Жауынгердің сырт киімі шапан мен шалбардан тұрады. Қысқа қызыл түсті былғары шапанына тұтастай мүсінді алтын қаңылтырлар жапсырып тігілген, ал омырауына, етегі мен жағасына, ірі, төртбұрышты жолбарыс бастары бастырылған. Шапан үш мыңға жуық алтын өрнектермен әшекейленген. Шалбарының іші мен сырты да шағын алтын пластиналармен тігілген. Етігінің қонышы да былғары шапандағы қаңылтырға ұқсас үшбұрыш пішінді алтын қаңылтырмен сәнделген.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0</ref> == Қазақстан символы == Қорған қазбалары Қазақстанды V-III ғасырларда мекен еткен ежелгі тайпалардың мәдениеті, өнері, діні жайлы құнды деректер берді.<br> Киім үлгісі, жерлеу рәсімі, Алтын адамның [[Жетісу]] жерін мекендеген сақтардың көрнекті елбасының ұлы немесе жас көсем, әскербасы екенін айқын көрсетеді.<ref>Акишев А. К. «Костюм „Золотого Человека“ и проблема катафрактария».</ref> Көне дәуірдегі материалдық [[мәдениет]], [[өнер]], [[мифология]], т.б. салалардан мол дерек беретін Алтын адам сол кездегі сақтарда мемлекеттік өркениет ертеден қалыптасқанын дәлелдейді. Алтын адам – Қазақстанның азаттық символына айналды. Оның тұлғасы Алматының бас алаңына орнатылды, төбе бөркіндегі қанатты тұлпарлар бейнесі елтаңбамызға енді.<ref>Акишев К. А., Акишев А. К. «Происхождение и семантика иссыкского головного убора». — («Археологические исследования в Казахстане». Алма-Ата, 1979. деген кітабінда.)</ref> Есік қорғанының қазыналары, оның ішінде дәл көшірмесі Алматыда орналасқан Қазақ археология мұражайында, қазір Астанадағы Қазақстан Республикасының мемлекеттік алтын және бағалы металдар мұражайында қойылған. Қанатты барыстағы «Алтын адам» Қазақстанның мемлекеттік рәміздерінің біріне айналды. Сақ жауынгерінің көшірмелері Қазақстанның көптеген қалаларында орнатылған, олардың бірі Алматының бас алаңындағы Тәуелсіздік монументінің тәжін таққан. Жалпы, Қазақстан аумағында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде «алтын адам» деп аталатын бес қорым табылды: екінші «алтын адам» Аралтөбе қорғанынан, үшіншісі Шілік қорғанындағы Бәйгетөбеде табылған, төртіншісі Астана маңынан табылды және бесінші «алтын адам» Қарқаралы өңіріндегі Талды қорымнан табылды. == Алтын адам әшекейлері == <gallery> Есік Алтын адамы. Бас киімі (қалпына келтірілген және графикалық нұсқасы).jpg|Бас киім. Қасбеті және қырынан қарағандағы сұлбасы. 1970-ші жылдардағы жаңғыртпаның графикалық нұсқасы және бас киімнің қайта қалпына келтірілген қазіргі нұсқасы. Есік Алтын адамы. Ағаш қынаптағы темір қанжар.jpg| Ағаш қынаптағы темір қанжар. Біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың соңы – III ғасыр. Сурет (сол жақта) және қайта қалпына келтірілген үлгісі. Есік Алтын адамы. Бұлан (сол жақта) мен ат бейнесіндегі қанжар қынабының әшекейлері.jpg|Бұлан (сол жақта) мен ат бейнесіндегі қанжар қынабының әшекейлері. Есік Алтын адамы. Тау ілбісі (сол жақта) мен ат бейнесіндегі алтын қаңылтыр белгілер.jpg|Тау ілбісі (сол жақта) мен ат бейнесіндегі алтын қаңылтыр белгілер. Бас киім әшекейлерінің бөлшектері. Есік Алтын адамы. Ағаш басындағы құс мүсіні әшекейленген бас киімнің бөлшектері.jpg|Ағаш басындағы құс мүсіні әшекейленген бас киімнің бөлшектері. Есік Алтын адамы. Қанатты және мүйізді қос ат әшекейленген бас киімнің бөлішегі.jpg|Қанатты және мүйізді қос ат әшекейленген бас киімнің бөлішегі. Есік Алтын адамы. Құс қанаты мен жебе түріндегі тілімдер әшекейленген бас киім бөлшегі.jpg|Құс қанаты мен жебе түріндегі тілімдер әшекейленген бас киім бөлшегі. Есік Алтын адамы. Ұштары жолбарыстың басы түріндегі алтын алқа (гривна) және былғары шекпен (графикалық жаңғыртпа).jpg|Ұштары жолбарыстың басы түріндегі алтын алқа (гривна) және алтын қаңылтыр белгімен тігілмен «алтын адамның» былғары шекпені. 1970-ші жылдардағы графикалық жаңғыртпа. Есік Алтын адамы. Белдіктің қабылан түріндегі және жолбарыс басты алтын қаңылтыр белгісі.jpg|Домалақ болып бүктеліп жатқан қабылан түріндегі белдіктіңалтын қаңылтыр белгісі. «Алтын адам» кісесінің бөлшегі және жолбарыс басты алтын қаңылтыр белгі.«Алтын адам» шекпеннің әшекей бөлшегі. Есік Алтын адамы. Аң стиліндегі бұлан бастары (сол жақтағы үшеуі) мен бұғы бейнеленген алтын қаңылтыр белгілер.jpg|Аң стиліндегі бұлан бастары (сол жақтағы үшеуі) мен бұғы бейнеленген алтын қаңылтыр белгілер. Есік қорғанынан табылған «алтын адам» кісесінің бөлшектері. </gallery> == Галерея == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Issyk's Golden Cataphract Warrior (close view).jpg|center|280px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Coin of Kazakhstan 0252.gif|center|250px]] | width="5%"| | [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 001.jpg|center|200px]] |- | align="center"|Есік Алтын адамы | | align="center"|1000 теңгелік алтын тиындағы Алтын адамның бейнесі | | align="center"|Пошта маркасы |} == Тағы қараңыз == * [[Есік обасы]] * [[Есік жазба ескерткіші]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] n521vhrbdl298lxaygfw2igl2089ovm 3651574 3651568 2026-09-06T18:42:23Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-48342-51|~2026-48342-51]] ([[User talk:~2026-48342-51|т]]) өңдемелерінен [[User:Салиха|Салиха]] соңғы нұсқасына қайтарды 3446702 wikitext text/x-wiki {{мағына|Алтын адам}} [[Сурет:Golden Man in Central State Museum of the Republic of Kazakhstan.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан Орталық мұражайы]] '''Есік Алтын адамы''' – [[Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енген археология ескерткіші. [[1970 жыл|1970]]-ші жылдарының басында [[Алматы облысы]] [[Есік]] қаласының оңтүстік-батыс шетіндегі, [[Есік (өзен)|Есік]] өзенінің сол жақ жағалауындағы [[темір дәуірі]]нен сақталған сақ обасы [[Есік обасы]]нан табылған алтын киімді [[сақтар]] тайпасының жас көсемінің табылған мүрдесі.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Зерттелуі == Есік обасында [[1969 жыл|1969]]-[[1970 жыл|1970]] жылдары [[Кемел Ақышұлы Ақышев|К.А. Ақышев]]тың жетекшілігімен археологиялық қазба жұмыстары жүргізіліп, бұл жұмыстарға Б.Н. Нұрмұханбетов, А.С. Загородний, Ә.К. Ақышев, Т.В. Воробьева (суретші), О.В. Медведев (фотограф) қатысты. Есіктен табылған "алтын киімді адамды" қалпына келтіру жұмысын К.А. Ақышев пен В.И. Садомсков жасады.<br> "...Қайтыс болған адам үлде мен бүлдеге оранған жоғары лауазымды адам болса керек. Бұл киімді жауынгер салтанатты қабылдаулар мен мереке күндерінде киген. Басында – жебе тәрізді биік бас киім, алтын қаңылтырмен, пластиналармен сәнделген, сол құлағына көгілдір ақық салпыншағы бар алтын баулы сырға таққан, мойнында алтын гривна, үстінде алтын шапан, оған алтын қаңылтырлар тігіп сәндеген, саусақтарында екі алтын жүзік...", археологияның атасы академик К. А. Ақышев "алтын адам" туралы осылай деп суреттеп жазды. "Алтын киімді адам" қазірде "Есік көсемі" немесе "алтын адам" деген атпен дүние жүзіне әйгілі болды. == Алтын адамның жерленген орны және мәйітінің сипаты == Алтын адам қырықтан астам қорғаннан тұратын үлкен қорымның оңтүстік жағына жерленген болатын. Есік обасының диаметрі 60 м құрайды, биіктігі – 6 м, оның үйіндісі көп қабатты. Обаның ішінде екі жерлеу орны орналасқан: орталық және қапталындағы (оңтүстік). Орталық жерлеу орны ежелгі тонаушылардың әсерінен бұзылған болса, ал қапталындағы жерлеу орны сол қалпында сақталған.<br> Есік қорғандарындағы жерлеу орны б. з. д. IV ғасыр соңы – III ғасырға жатқызылады. === Жерлеу құрылысы === Жерлеу құрылысы жоспары бойынша тікбұрышты шұңқыр күйінде келген, ондағы тянь-шань шыршасының өңделген бөренелерінен тұрғызылған құрылымының ұзындығы 1,5 м-ден 3 м-ге дейін барады. Шұңқырдың ішкі өлшемі бойынша көлемі – 2,9х1,5 м, ал сырты – 3,3х1,9 м, тереңдігі – 1,5 м.<ref>Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7</ref> === Жерлену ғұрыпы === Жалтыраған салтанатты киім кигізілген және толықтай қаруланған мәйіт аяқ-қолын түзу жіберіп шалқасынан жатқызылған, басы батысқа, жүзі жоғары қараған. Оң жамбасын бойлай (дәлірек айтқанда, портупеяға асылған) қызылағаштан істелген сабы бар темір қылыш жалпақ жағымен жатыр. Портупея белдігіне алтын ақсауыттар ілінген, олардың бетіне арыстанның бедерлі бейнесі түсірілген. Кеудесі мен сол қолының арасында былғары қыны бар ағаш сапты темір қанжар жатыр. Ол аң стилінде алтын пластиналармен және қасқырдың бүктетілген бедерлі бейнесі бар қаңылтыр-оқсауытпен безендірілген. === Ілеспе бұйымдары === Жерлеу орнынан мәйіттің қаңқасы қатаң тәртіпте орналастырылған ілеспе бұйымдар кешені – шамамен төрт мыңнан асатын бұйымдар, темір семсер мен қанжар, алқа, екі жүзік, қола айна, отыз бір қыш ыдыс, металдан (күміс пен қола) және ағаштан жасалған ыдыстар, күміс қасық, ағаш ожау және ақық пен пастадан жасалған моншақтар – табылды.<br> Мәйіттің қатарында, сол қолының шынтақ тұсында, алтын ұшты жебе жатыр. Осында, шынтақтан жоғары сабына айналдыра алтын таспа оралған қамшы жатыр, одан жоғарыда ішіне қола айна мен қызыл бояу салынған керек-жараққа арналған жібек дорба жатыр.<br> Еденде тамақ пен ғұрыптық ыдысқа арналған сауыттар тұр. Оған жазуы бар күміс тостаған мен бірнеше жыртқыш құстың тырнағы мен тұмсығына ұқсас алтын пішінді пластиналар салынған алтын жалатқан қола табақ жатады.<br> Ыдыстарды қойып шығуда белгілі бір реттілік сақталған. Саздан істелген ыдыстар мен ағаш ыдыстар бөлек қойылған. Оңтүстік жағына ағаш ыдыстар, қасына табақ пен шөміш қойылған. Басқа қабырғада саз құмыралар, оның алдында қыш тостаған, табақ пен қасық тұр. Қола тостаған бір шетке – мәйіттің бас жағына қойылған.<br> Есік қорғандарындағы жерлеу орны б. з. д. IV ғасыр соңы – III ғасырға жатқызылады.<br> === Бас киімі === Антропологтардың анықтауы бойынша жерленген адам 17-18 жаста. Сүйегінің ұзындығы бас сүйегінен өкше сүйегіне дейін 165 см құрайды. Ол алтынмен кестеленген киім киген. Басына биік 70 см дейін жететін, әртүрлі пішін, әртүрлі көлемдегі алтын пластиналармен әшекейленген конус тәрізді бас киім киген. Бас киімде тау барысы, таутеке, арқар, жылқы, құс секілді 150-дей әшекей орналасқан. Оның алдыңғы бөлігі таутеке мүйізді, екі қанатты аттың мүсіндік бейнесімен және екі жұп ұзын құс қанатымен әшекейленген. Есік жауынгерінің мойнында спираль тәрізді, екі ұшы бедерлі жолбарыс басымен бітетін алтын гривна (мойынға тағатын сәнді бұйым) болған. === Сырт киімі === Жауынгердің сырт киімі шапан мен шалбардан тұрады. Қысқа қызыл түсті былғары шапанына тұтастай мүсінді алтын қаңылтырлар жапсырып тігілген, ал омырауына, етегі мен жағасына, ірі, төртбұрышты жолбарыс бастары бастырылған. Шапан үш мыңға жуық алтын өрнектермен әшекейленген. Шалбарының іші мен сырты да шағын алтын пластиналармен тігілген. Етігінің қонышы да былғары шапандағы қаңылтырға ұқсас үшбұрыш пішінді алтын қаңылтырмен сәнделген.<ref>АЛТАЙДАН КАСПИЙГЕ ДЕЙІН. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТАБИҒИ,ТАРИХИ ЖӘНЕ МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРІ МЕН КӨРНЕКТІОРЫНДАРЫНЫҢ АТЛАСЫ. 3 томдық. Алматы. 2011. 1 т.–584 б., карталар, суреттер. ISBN 978-601-280-215-3, ISBN 978-601-280-216-0</ref> == Қазақстан символы == Қорған қазбалары Қазақстанды V-III ғасырларда мекен еткен ежелгі тайпалардың мәдениеті, өнері, діні жайлы құнды деректер берді.<br> Киім үлгісі, жерлеу рәсімі, Алтын адамның [[Жетісу]] жерін мекендеген сақтардың көрнекті елбасының ұлы немесе жас көсем, әскербасы екенін айқын көрсетеді.<ref>Акишев А. К. «Костюм „Золотого Человека“ и проблема катафрактария».</ref> Көне дәуірдегі материалдық [[мәдениет]], [[өнер]], [[мифология]], т.б. салалардан мол дерек беретін Алтын адам сол кездегі сақтарда мемлекеттік өркениет ертеден қалыптасқанын дәлелдейді. Алтын адам – Қазақстанның азаттық символына айналды. Оның тұлғасы Алматының бас алаңына орнатылды, төбе бөркіндегі қанатты тұлпарлар бейнесі елтаңбамызға енді.<ref>Акишев К. А., Акишев А. К. «Происхождение и семантика иссыкского головного убора». — («Археологические исследования в Казахстане». Алма-Ата, 1979. деген кітабінда.)</ref> Есік қорғанының қазыналары, оның ішінде дәл көшірмесі Алматыда орналасқан Қазақ археология мұражайында, қазір Астанадағы Қазақстан Республикасының мемлекеттік алтын және бағалы металдар мұражайында қойылған. Қанатты барыстағы «Алтын адам» Қазақстанның мемлекеттік рәміздерінің біріне айналды. Сақ жауынгерінің көшірмелері Қазақстанның көптеген қалаларында орнатылған, олардың бірі Алматының бас алаңындағы Тәуелсіздік монументінің тәжін таққан. Жалпы, Қазақстан аумағында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде «алтын адам» деп аталатын бес қорым табылды: екінші «алтын адам» Аралтөбе қорғанынан, үшіншісі Шілік қорғанындағы Бәйгетөбеде табылған, төртіншісі Астана маңынан табылды және бесінші «алтын адам» Қарқаралы өңіріндегі Талды қорымнан табылды. == Алтын адам әшекейлері == <gallery> Есік Алтын адамы. Бас киімі (қалпына келтірілген және графикалық нұсқасы).jpg|Бас киім. Қасбеті және қырынан қарағандағы сұлбасы. 1970-ші жылдардағы жаңғыртпаның графикалық нұсқасы және бас киімнің қайта қалпына келтірілген қазіргі нұсқасы. Есік Алтын адамы. Ағаш қынаптағы темір қанжар.jpg| Ағаш қынаптағы темір қанжар. Біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың соңы – III ғасыр. Сурет (сол жақта) және қайта қалпына келтірілген үлгісі. Есік Алтын адамы. Бұлан (сол жақта) мен ат бейнесіндегі қанжар қынабының әшекейлері.jpg|Бұлан (сол жақта) мен ат бейнесіндегі қанжар қынабының әшекейлері. Есік Алтын адамы. Тау ілбісі (сол жақта) мен ат бейнесіндегі алтын қаңылтыр белгілер.jpg|Тау ілбісі (сол жақта) мен ат бейнесіндегі алтын қаңылтыр белгілер. Бас киім әшекейлерінің бөлшектері. Есік Алтын адамы. Ағаш басындағы құс мүсіні әшекейленген бас киімнің бөлшектері.jpg|Ағаш басындағы құс мүсіні әшекейленген бас киімнің бөлшектері. Есік Алтын адамы. Қанатты және мүйізді қос ат әшекейленген бас киімнің бөлішегі.jpg|Қанатты және мүйізді қос ат әшекейленген бас киімнің бөлішегі. Есік Алтын адамы. Құс қанаты мен жебе түріндегі тілімдер әшекейленген бас киім бөлшегі.jpg|Құс қанаты мен жебе түріндегі тілімдер әшекейленген бас киім бөлшегі. Есік Алтын адамы. Ұштары жолбарыстың басы түріндегі алтын алқа (гривна) және былғары шекпен (графикалық жаңғыртпа).jpg|Ұштары жолбарыстың басы түріндегі алтын алқа (гривна) және алтын қаңылтыр белгімен тігілмен «алтын адамның» былғары шекпені. 1970-ші жылдардағы графикалық жаңғыртпа. Есік Алтын адамы. Белдіктің қабылан түріндегі және жолбарыс басты алтын қаңылтыр белгісі.jpg|Домалақ болып бүктеліп жатқан қабылан түріндегі белдіктіңалтын қаңылтыр белгісі. «Алтын адам» кісесінің бөлшегі және жолбарыс басты алтын қаңылтыр белгі.«Алтын адам» шекпеннің әшекей бөлшегі. Есік Алтын адамы. Аң стиліндегі бұлан бастары (сол жақтағы үшеуі) мен бұғы бейнеленген алтын қаңылтыр белгілер.jpg|Аң стиліндегі бұлан бастары (сол жақтағы үшеуі) мен бұғы бейнеленген алтын қаңылтыр белгілер. Есік қорғанынан табылған «алтын адам» кісесінің бөлшектері. </gallery> == Галерея == {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Issyk's Golden Cataphract Warrior (close view).jpg|center|280px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Coin of Kazakhstan 0252.gif|center|250px]] | width="5%"| | [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 001.jpg|center|200px]] |- | align="center"|Есік Алтын адамы | | align="center"|1000 теңгелік алтын тиындағы Алтын адамның бейнесі | | align="center"|Пошта маркасы |} == Тағы қараңыз == * [[Есік обасы]] * [[Есік жазба ескерткіші]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] qgk00y57pro7kcp9kcfm7phbtd09qed Мексика 0 6207 3651519 3645232 2026-09-06T13:56:48Z AlibekKS 19967 /* Мексика шығанағы */ 3651519 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Мексикалық Біріккен Штаттары |Шынайы атауы = {{lang-es|Estados Unidos Mexicanos}} |Атау септігі = Мексика |Елтаңба = Coat of arms of Mexico.svg |Байрақ = Flag_of_Mexico.svg |Ұраны = |Әнұранның аты = Himno Nacional Mexicano |Аудио = Himno Nacional Mexicano instrumental.ogg |lat_dir = N |lat_deg = 22 |lat_min = 23 |lat_sec = 0 |lon_dir = W |lon_deg = 102 |lon_min = 2 |lon_sec = 0 |region = MX |CoordScale = 10000000 |Картада = Mexico (orthographic_projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Федеративті республика|Федеративті]] [[президенттік республика]] |Құрылды = |Тәуелсіздік күні = [[16 қыркүйек]] [[1810 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Испания]]дан |Тілі = [[испан тілі]] (де-факто), Мексиканың байырғы халқының 68 тілі (де-юре) |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Мехико]] |Ірі қалалары = [[Мехико]], [[Экатепек-де-Морелос]], [[Гвадалахара (Мексика)|Гвадалахара]], [[Пуэбла (қала)|Пуэбла]], [[Сьюдад-Хуарес]] |Басшы қызметі = [[Мексика президенттерінің тізімі|Президенті]] |Басшылары = [[Клаудия Шейнбаум Пардо]] |Жер аумағы = 1 972 550 |Жер аумағы бойынша орны = 13 |Судың үлесі = 2,5 |Этнохороним = |Жұрты = 126 577 691<ref>{{cite web |title=Indicadores demográficos de México de 1950 a 2050 |url=http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Mapa_Ind_Dem18/index_2.html |publisher=Consejo Nacional de Población |accessdate=3 April 2019 |language=Spanish}}</ref> |Халық саны бойынша орны = 10 |Сарап жылы = 2019 |Санақ бойынша халық саны = |Санақ жылы = |Халық тығыздығы = 61 |Тығыздық бойынша орны = 142 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 2,575 трлн.<ref name="imf-mx">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=46&pr1.y=4&c=273&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Mexico |publisher=International Monetary Fund |accessdate=May 12, 2017}}</ref> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (АҚТ) орны = 11 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 20,645<ref name="imf-mx"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = 64 |ЖІӨ (номинал) = 1,199 трлн.<ref name="imf-mx"/> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = 16 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 9,614<ref name="imf-mx"/> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = 69 |АДИ = {{өсім}} 0,774<ref name="UNDP2018">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |title= Human Development Report 2018 – "Human Development Indices and Indicators"|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] United Nations Development Programme|pages=23 |accessdate=September 14, 2018}}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 74 |АДИ деңгейі = <span style="color:#090;">жоғары</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Мексика песосы]] ([[ISO 4217|MXN, код 103]]) |Интернет үйшігі = [[.mx]] |ISO = |Телефон коды =52 |Уақыт белдеуі = -6…-8 |Түсініктемелер = }} '''Мексика''' ({{lang-es|México}} {{IPA|[ˈmexiko]}}), ресми — '''Мексикалық Біріккен Штаттары''' ({{lang-es|Estados Unidos Mexicanos}}) — [[Солтүстік Америка]]ның оңтүстік бөлігінде орналасқан мемлекет. Солтүстігінде [[Америка Құрама Штаттары]]мен, Оңтүстік-шығысында [[Гватемала]] және [[Белиз]]бен шектеседі. Батысы мен оңтүстігі [[Тынық мұхиты]]ның, шығысы [[Атлант мұхиты]]ның жағалауларын алып жатыр. * Жер аумағы 1964375 км² * Халқы 130 698 727 адам. * Ұлттық құрамы [[метис]]тер (испандар мен үндістердің некесінен тарағандар) (78%), [[үндістер]] (15%) және еуропалықтардан (7%) тұрады. * Астанасы — [[Мехико]]. * Ресми тілі — испан тілі. * Халқының басым бөлігі — христиан-католиктер. * Мексика — федеративтік республика. 1917 жылы 5 ақпанда қабылданған Конституциясы бойынша мемлекет басшысы — президент. Президентті халық 6 жыл мерзімге сайлайды. Жоғары заң шығарушы органы: Сенат (6 жыл мерзімге сайланады) пен Депутаттар палатасынан (3 жыл мерзімге сайланады) құралатын ұлттық конгресс. Жоғары атқарушы органы — Министрлер кабинеті ұлттық мейрамы — Тәуелсіздік күні — 16 қыркүйек (1810). Әкімшілік жағынан 31 штат пен федералдық астаналық округке бөлінеді. [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]на (1945), Америка мемлекеттері ұйымына (АМҰ) (1948) мүше. Валютасы - [[Мексика песосы]]. == Тарихы == [[Сурет:Codex_Magliabechiano_(141_cropped).jpg|thumb|left|200px]] Мексика жерін адамдар тас дәуірінен мекендей бастаған. Шамамен б.з.б. 3-мыңжылдықтың ортасынан бастап Орталық және Оңтүстік Мексикадағы тайпалар отырықшылыққа көшті, егіншілік, қол өнері, өнер, дін дамыды. Б.з. бастапқы кезеңінде Орталық Американың солтүстік-батыс бөлігіне [[майя]] тайпалары қоныстанды (қара Майя мемлекеті). 15 ғасырда бүкіл орталық Мексиканы өздеріне бағындырған [[ацтектер]] [[Теночтитлан]] қаласының (қазіргі Мехико) негізін қалады. 1519 жылы Э.Кортес бастаған испан отаршылары Мексикаға ішкерілей еніп, басқыншылық соғыс жүргізе бастады. [[Куаутемок]] басшылық еткен үндістер басқыншыларға қарсы табанды қарсылық көрсетті, бірақ 1521 жылы испандар Теночтитланды басып алды. 16 ғасырдың соңына қарай испандар Мексика жерін негізінен бағындырып болды. Байырғы халықтар жерлерінен айырылып, ауыр қанауға, аштыққа ұшырады. 25 миллионға жуық үндістердің 1605 жылы 1 миллионнан астамы ғана қалды. 1624, 1692 жылы Мехикода, 1660 жылы Оахакиде, 1761 жылы Юкатанда, 1767 жылы [[Мичоаканда]] үндістердің испан үстемдігіне қарсы ірі көтерілістері болды. Мексиканы отарлау барысында түрлі этникалық топтардың (еуропалықтар, үндістер, Африкадан әкелінген құл-негрлер) араласуы нәтижесінде 17 — 18 ғасырларда халықтың ортақ тілі мен діні қалыптасты. Отаршыларға қарсы жиі-жиі азаттық қозғалысы болып тұрды. 1810 жылы 16 қаңтарда діни қызметкер М.Идальго мен оның ізбасары Х.М. Морелос бастаған халық көтерілісі болды. Бірақ көтерілісшілер жеңіліске ұшырап, басшылары өлтірілді. Көтерілістің нәтижесінде А.Итурбиде басқарған ұлт-азаттық күштер [[1821 жыл]]ы 28 қыркүйекте [[Мехико]]ны азат етіп, Мексиканың тәуелсіздігі жарияланды. Бірақ елде азамат соғысы басталды. 1824 жылы қазан айында конгресс конституция қабылдап, Мексиканы республика деп жариялады. [[1833 жыл]]ы өкімет басына келген А.Санта-Ана конституцияға тыйым салып, елде [[диктатура]] орнатты. 19 ғасырдың 20-жылдарынан бастап [[Америка Құрама Штаттары]] Техасты отарлауға кірісті. [[1846 жыл]]ы [[Америка Құрама Штаттары]] Мексикаға қарсы соғыс жариялады. Мексика жеңіліске ұшырап, өз жерінің жартысынан көбінен айырылып қалды. [[1855 жыл]]ы Санта-Ана диктатурасы құлап, либералдық үкімет билікке келді. [[1857 жыл]]ы жаңа конституция қабылданды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың бас кезінде ел экономикасы дамыған елдерден көп артта қалды. Экономиканы негізінен шетел капиталы биледі. 1910 — 17 жылы төңкеріс нәтижесінде елде демократиялық өзгерістер болды. 2-дүниежүзілік соғыс барысында Мексика үкіметі бейтарап саясат ұстанатындығын мәлімдеді. Бірақ фашистік қауіптің күшеюіне байланысты, 1942 жылы мамырда антигитлерлік коалицияның құрамына енді. Соғыстан кейінгі кезеңде Мексикада экономиканы дамыту мен демократиялық бостандықтар, әлеуметтік құқықтарды кеңейту жолында бірқатар прогресшіл шаралар жүзеге асырылды. == Географиясы мен климаты == [[Сурет:Mexfromspace.PNG|thumb|left|Мексика, ғарыштан түсірілген сурет]] [[Солтүстік Америка]]да құрлығының оңтүстігінде орналасқан Мексика, [[Орта Америка]] мемлекеттерінің ішінде ең үлкен аумақты алатын ел. [[Юкатан]] жартыаралы Мексика жерлерінің 12 %-ын құрайды. Мексика Юкатан жартыаралымен бірге [[Теуантепек (қылта)|Теуантепек]] қылтасының шығыс жағында орналасқан. Солтүстік жағында [[АҚШ]]-пен шекараласады. Шекара ұзандағы 3141 км. Оңтүстік жағында [[Гватемала]] (871 км) мен [[Белиз]] (251 км) орналасқан. Аумағы бойынша Мексика бүкіл елдердің арасында 13-ші орын алады. Мексиканың жалпы аумағы 1 972 550 км², оның ішіне Тынық мұхитында, Мексика шығанағында және Кариб теңізінде орналасқан аралдар (ең ірі Гваделупа аралы) және [[Ревилья-Хихедо]] архипелагы кіреді. Жалпы аралдардың ауданы 6 мың км²-ге тең. === [[Мексика шығанағы]] === Солтүстік Американың оңтүстік-шығыс (Атлант мұхиты) жағалауындағы [[Флорида түбегі|Флорида]] және [[Юкатан түбегі|Юкатан]] түбектері мен Куба аралының аралығындағы шағын теңіз. Ауданы 1555 мың километр квадрат, суының көл. 2332 мың километр куб. Миссисипи, Рио-Гранде тағы басқа өзендері құяды. Шығыста Флорида бұғазы арқылы Атлант мұхитымен, оңтүстігінде Юкатан бұғазы арқылы Кариб теңізімен жалғасады. Тереңдігі 3822 метр. Солтүстік-батыс бөлігінде мұнайы мол кен орындары кездеседі. Климаты оңтүстігінде тропиктік, солтүстігінде субтропиктік. Су айдынынан булану мөлшері (1000 — 1750 миллиметр), бұл жауын-шашын мөлшерінен артық (1000 — 1200 миллиметр). Жаз бен күзде дауыл жиі соғады. Су бетінің орташа температурасы жазда 29°С, тайыз бөлігінде 30 — 31°С; қыста 18 — 20°С. Беткі қабатының тұздығы 36,0 — 36,9‰. 2000 метр тереңдіктен астам жерлерінде суының температурасы (4,3°С) мен тұздығы (34,98‰) тұрақты. Кариб теңізіне қарай ағатын Юкатан ағысының жылдамдығы 50 — 200 сантиметр/секунд. Мексика шығанағынан ағып шығып Гольфстрим ағысының бастамасы болатын Флорида ағысының жылдамдығы 300 сантиметр/секундқа жетеді. Тәулігіне бір, кейде екі рет толысып отырады. Планктон Балық және теңіз жәндіктері, шаян, тасбақа ауланады. Негізгі порттары: Жаңа Орлеан (Америка Құрама Штаттары), Хьюстон (Америка Құрама Штаттары), Веракрус (Мексика), Гавана (Куба).<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref> == Әкімшілік бөлінуі == Мексика 31 штатқа ({{lang-es|estados}}) және 1 федералдық аймаққа ({{lang-es|Distrito Federal}}) бөлінген. Штаттар муниципалитеттерден ({{lang-es|municipios}}) құралады. Әр штатта өзінің қабылдаған заңдары, заң жүйесі, басшалағы бар. {| class="standard" ! colspan="5" | Мексиканың әкіімшілік бөлінуі |- | colspan="5" | [[Сурет:AdministrativeDivisionOfMexico-Russian.png|center|560px]] |- | style="padding:0; border:none;" | {| class="standard sortable" ! № ! Федералдық аймақ ! Әкімшілік орталығы ! Аумағы,<ref>[https://web.archive.org/web/20120509200801/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=gamelan&srt=pnan&col=abcdefghimoq&msz=1500&geo=-40 World Gazetteer]</ref><br />км² ! Халқы,<ref>[http://www.citypopulation.de City Population - Statistics & Maps of the Major Cities, Agglomerations & Administrative Divisions for all Countries of the World<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><br />([[2010]]) ! Тығыздығы,<br />адам/км² |- | 0 | [[Мехико (Федералды аймақ)]] (Distrito Federal) | [[Мехико]] (México) | 1499 | 8 851 080 | 5904,66 |- | 1 | [[Агуаскалиентес]] (Aguascalientes) | [[Агуаскалиентес (қала)|Агуаскалиентес]] (Aguascalientes) | 5589 | 1 184 996 | 212,02 |- | 2 | Веракрус (Veracruz) | [[Халапа-Энрикес]] (Xalapa-Enríquez) | 72 815 | 7 643 194 | 104,97 |- | 3 | Герреро (Guerrero) | [[Чильпансинго-де-лос-Браво|Чильпансинго]] (Chilpancingo de los Bravo) | 63 749 | 3 388 768 | 53,16 |- | 4 | Гуанахуато (Guanajuato) | [[Гуанахуато (қала)|Гуанахуато]] (Guanajuato) | 30 589 | 5 486 372 | 179,36 |- | 5 | Дуранго (Durango) | [[Виктория-де-Дуранго]] (Durango) | 119 648 | 1 632 934 | 13,65 |- | 6 | Идальго (Hidalgo) | [[Пачука-де-Сото|Пачука]] (Pachuca) | 20 987 | 2 665 018 | 126,98 |- | 7 | Кампече (Campeche) | [[Сан-Франсиско-де-Кампече]] <br />(San Francisco de Campeche) | 51 833 | 822 441 | 15,87 |- | 8 | Керетаро (Querétaro) | [[Сантьяго-де-Керетаро|Керетаро]] (Querétaro) | 11 769 | 1 827 937 | 155,32 |- | 9 | Кинтана-Роо (Quintana Roo) | [[Четумаль]] (Chetumal) | 50 350 | 1 325 578 | 26,33 |- | 10 | Коауила (Coahuila) | [[Сальтильо]] (Saltillo) | 151 571 | 2 748 391 | 18,13 |- | 11 | Колима (Colima) | [[Колима (қала)|Колима]] (Colima) | 5455 | 650 555 | 119,26 |- | 12 | Мехико (штат) (México) | [[Толука-де-Лердо]] (Toluca) | 21 461 | 15 175 862 | 707,14 |- | 13 | Мичоакан (Michoacán) | [[Морелия]] (Morelia) | 59 864 | 4 351 037 | 72,68 |- | 14 | Морелос (Morelos) | [[Куэрнавака]] (Cuernavaca) | 4941 | 1 777 227 | 359,69 |- | 15 | Наярит (Nayarit) | [[Тепик]] (Tepic) | 27 621 | 1 084 979 | 39,28 |- | 16 | Нижняя Калифорния (Baja California) | [[Мехикали]] (Mexicali) | 70 113 | 3 155 070 | 45,00 |- | 17 | Южная Нижняя Калифорния (Baja California Sur) | [[Ла-Пас (Южная Нижняя Калифорния)|Ла-Пас]] (La Paz) | 73 677 | 637 026 | 8,65 |- | 18 | Нуэво-Леон (Nuevo León) | [[Монтеррей]] (Monterrey) | 64 555 | 4 653 458 | 72,09 |- | 19 | Оахака (Oaxaca) | [[Оахака-де-Хуарес|Оахака]] (Oaxaca) | 95 364 | 3 801 962 | 39,87 |- | 20 | Пуэбла (Puebla) | [[Пуэбла-де-Сарагоса]] (Puebla) | 33 919 | 5 779 829 | 170,40 |- | 21 | Сакатекас(Zacatecas) | [[Сакатекас (қала)|Сакатекас]] (Zacatecas) | 75 040 | 1 490 668 | 19,86 |- | 22 | Сан-Луис-Потоси (San Luis Potosí) | [[Сан-Луис-Потоси (қала)|Сан-Луис-Потоси]] (San Luis Potosí) | 62 848 | 2 585 518 | 41,14 |- | 23 | Синалоа (Sinaloa) | [[Кульякан]] (Culiacán) | 58 092 | 2 767 761 | 47,64 |- | 24 | Сонора (Sonora) | [[Эрмосильо]] (Hermosillo) | 184 934 | 2 662 480 | 14,40 |- | 25 | Табаско (Tabasco) | [[Вильяэрмоса (Табаско)|Вильяэрмоса]] (Villahermosa) | 24 661 | 2 238 603 | 90,78 |- | 26 | Тамаулипас (Tamaulipas) | [[Сьюдад-Виктория]] (Ciudad Victoria) | 79 829 | 3 268 554 | 40,94 |- | 27 | Тласкала (Tlaxcala) | [[Тласкала-де-Хикотенкатль|Тласкала]] (Tlaxcala) | 3914 | 1 169 936 | 298,91 |- | 28 | Халиско (Jalisco) | [[Гвадалахара]] (Guadalajara) | 80 137 | 7 350 680 | 91,73 |- | 29 | Чиуауа (Chihuahua) | [[Чиуауа (қала)|Чиуауа]] (Chihuahua) | 247 087 | 3 406 465 | 13,79 |- | 30 | Чьяпас (Chiapas) | [[Тустла-Гутьеррес]] (Tuxtla Gutiérrez) | 73 887 | 4 796 580 | 64,92 |- | 31 | Юкатан (Yucatán) | [[Мерида (Юкатан)|Мерида]] (Mérida) | 39 340 | 1 955 577 | 49,71 |-style="background: #CCC;" align="right" |colspan="3" align="center"| '''<fhks5s''' | '''1 967 138''' | '''112 336 538''' | '''57,11''' |} |} == Табиғаты == Мексиканың көпшілік бөлігін Мексика таулы қыраты алып жатыр. Солтүстік-батысында таулы [[Калифорния түбегі]], оңтүстігінде — [[Чьяпас]] және [[Оңтүстік Сьерра-Мадре]] тау тізбектері, оңтүстік-шығысында ойпатты [[Юкатан түбегі]] орналасқан. Мексиканың ең биік жері — [[Орисабо]] вулкан шоқысы (5700 метр). Жер қойнауынан түсті металдар (мыс, қорғасын, мырыш, күміс, сынап, сурьма, қалайы, вольфрам, алтын, тағы басқа) мен мұнай, газ, тас көмір, темір, уран өндіріледі. Мексиканың көпшілік бөлігінде тропиктік, солтүстігінде субтропиктік климат белгілері басым. Қаңтардағы орташа температурасы 10 — 20°С-қа дейін жетеді. Шілдедегі орташа температура 15— 30°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері солтүстігінде 100 миллиметр батыс пен оңтүстігінде 3000 миллиметрге дейін жетеді. Негізгі ірі өзені — [[Рио-Браво-дель-Норте]], ең үлкен көлі — [[Чапала]]. Өсімдіктердің 12 мыңға жуық түрлері кездеседі. Шөл және шөлейттік, оңтүстік мен оңтүстік-шығысында тропиктік, солтүстігінде аралас ормандар өседі. Жануарлар дүниесінен аю, қасқыр (койот), жанат, қызыл сілеусін, құмырсқа жегіш, [[тапир]] мен [[ягуар]] кездеседі. Негізгі ұлттық қорықтары: [[Каньон-дель-Рио-Бланко]], [[Кумбресс-де-Монтеррей]], [[Танситаро, Ла-Малинче]]. == Экономикасы == Мексика — [[Латын Америкасы]]ндағы экономикасы дамыған елдердің бірі. Өнеркәсібінің маңызды салалары мұнай өңдеу, мұнай химиясы мен түсті металлургия. Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіретін кәсіпорындар да жақсы дамыған. Мексика мырыш, қорғасын, күкірт, сынап өндіру жөнінен дүниежүзінде алдыңғы ондыққа енеді. Басты ауыл шаруашылық дақылдары жүгері, бидай, күріш, мақта, қант құрағы, кофе, агава, көкөніс, цитрус жемістері, тағы басқа сиыр, қой өсіру дамыған. Экспортының негізін мұнай мен мұнай өнімдері, шикізаттар, түсті металдар, күміс, электр, Ауыл шаруашылық тауарлары, мақта, кофе және балық құрайды. Сырттан машиналар мен құрал-жабдықтар, темір, химия өнеркәсібінің өнімдерін, телебайланыс аспаптарын, электроника сатып алады. өлттық жалпы өнімнің жан басына шаққандағы мөлшері 8120 Америка Құрама Штаттары долларына (1997) тең. Негізгі сауда серіктестері — Америка Құрама Штаттары, Канада, Жапония, Франция мен Бразилия. == Мексикалықтар == [[Мехикано]] — Мексиканың негізгі халқы. Жалпы саны 91 миллион, оның 78 миллиондайы Мексикада, 12 миллионы Америка Құрама Штаттарында, 25 мыңы Канадада, шағын бөлігі Латын Америкасы мен [[Испания]]да тұрады. Негізінен — метистер. Мексика ұлты еуропалықтар (испандар), үндістер (ацтектер, майялар, отомилер, миштектер, сапотектер, тағы басқа) мен Африкадан әкелінген негр құлдардың араласуынан пайда болған. 19 ғасырда Мексика мемлекетінің тәуелсіздік алуы негізінде қалыптасқан. Испан тілінде сөйлейді. Діні — католик. Негізгі кәсіптері — жүгері, бұршақ, күріш, бидай, мақта, қант қамысы, кофе өсіру, мал ш. (сиыр, қой, шошқа). Мексикалықтардың көпшілігі өндірісте жұмыс істейді. Бір-біріне алшақ орналасқан ауылдар (альдеа) мен хуторларда (ранчерия) қауымдастықтың орталығы (пуэбло) тұрады. Орталыққа шіркеу, тоғай, құдық, фонтан, ауылдық басқару үйі, мектеп орналасқан алаң енеді. Үйлері саз балшықтан, шикі кірпіштерден, тастан, ағаштан салынады. Дәстүрлі тұрғын үйлері көбінесе бір бөлмелі, терезесіз келеді. Әшекейленіп безендірілген ішкі ауласы кең болады. Дәстүрлі киімдері испан мен үндіс халықтарының киім үлгілеріне ұқсас. Аяқтарына үндіс халқы киетін ашық сандал, ер адамдар мақта матадан тігілген жейде, шалбар киеді. Иықтарына ою-өрнекті жамылғы (серапе) жамылады. Бас киімдері — сомбреро. Әйел киімдері: мақта матадан тігілген қысқа кеудеше және тар, кейде белінен жиырылып, кең тігілген ұзын юбка. Бастарына шәлі (ребосо) тартады, оны күн ыстықта бетіне жауып жүреді. Тағамдарына ас бұршақ пен жүгеріні көп қолданады. Малды аудандарда сүт тағамдары басым. Мексикалықтарда ән мен би өнері жақсы дамыған. Атақты корридос-лирикадық және саяси мазмұнды өлеңдер, халықтық шекті аспаптар оркестрі — [[марьячи]] кең тараған. Мекcика соғысы, америка-мексика соғысы (1846 — 1848), Америка Құрама Штаттары мен Мексика арасында Техас және Калифорния штаттары үшін болған. Соғысты ресми түрде Америка Құрама Штаттары жариялады. Соғыс барысында Мексика халқы басқыншыларға қарсы ерлікпен қарсылық көрсетті. Бірақ Мексика жеңіліске ұшырап, өз жерінің жартысынан көбінен (Рио-Гранде өз-нен солтүстікке қарай жатқан жерлер) айырылуға мәжбүр болды. == Мексика таулы қыраты == [[Сурет:Sierra_Madre_Occidental.jpg|250px|right|thumb|Шығыс Сьерра-Мадре]] Солтүстік Американың оңтүстігіндегі Мексика жерінің көпшілік бөлігін алып жатқан таулы өңір. Солтүстігінде біртіндеп Колорадо үстірті мен өлы жазыққа ұласады. Ауданы 1,2 миллион километр квадрат. Көпшілік бөлігінің биіктігі 1000 — 2000 метр. Мекика таулы қыратының шығысында Шығыс Сьерра-Мадре (4054 метр), батысында [[Батыс Сьерра-Мадре]] (3150 метр), оңтүстігінде көлденең Жанартаулық Сьерра жоталарымен қоршалған. Сөнбеген жанартаулар — Орисаба (5700 метр — Мекика тауының және Мексиканың ең биік жері), Колима, Попокатепетль. Мекика таулы қыраты негізінен әктас, құмтас, мергель және лавалық тұнбалардан құралған. Күміс, қорғасын, сүрме, мырыш, сынап, темір және марганец кентастары, алтын, мыс, тағы басқа пайдалы қазбалар өндіріледі. Климаты негізінен тропиктік, континентті. Жылдық орташа температурасы қаңтарда 1400 метр биіктікке дейін 9 — 140С, негізінен қыста солтүстігінен солтүстік суық ағыстың өтуіне байланысты мұнда температура – 200С-қа төмендейді, ал шілдеде 15 — 200С. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 200 — 400 миллиметр, сыртқы таулы аудандарында 2000 — 3000 миллиметр. Құрғақ климатты солтүстік бөлігінде өзен торы жоқтың қасы (тек Рио-Гранденің оң саласы Кончос өтеді). Оңтүстігінде өзендер біршама жиі, суы мол (Лерма, Бальсас); мұнда тектоникалық көлдер (Чапала, Куицео, тағы басқа) кездеседі. Өсімдік дүниесі негізінен суккулентті; кактустың 500, агаваның 140 түрі өседі. Тауларда қарағайлы ормандар мен субальпілік шалғындар бар. Жануарлардан бұғы, кемірушілерден тиін, егеуқұйрық, жыртқыштардан сілеусін, пума, қасқыр, түлкі; құстардың, қосмекенділердің және бауырымен жорғалаушылардың көптеген түрлері мекендейді. ==Мехико қаласы== [[Сурет:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|thumb|left|200px]] {{main|Мехико}} [[Мехико]] қаласы — әлемдегі ең ірі және көне қалалардың бірі. Ол Мексика орталығындағы Мехико алқабында орналасқан. Қала, тарихи ескерткіштермен, тамаша мәдени туындыларымен және жыл бойы өзгнрмейтін климатымен мақтана алалады. 1500 жылға дейін Мехико ацтектердің астанасы болған. Кейін ол испан басқыншылардың қармағына өтті. ==Мәдениеті== Мексика мәдениеті әлемдегі таңғаларлық тамаша мәдениет үлгісіне жатады. Ұлттық аңыз-әнгімелерден сусындаған дәстүр, әртесттік міне-құлық пен испан мәдениетінің ықпалы қосыла келіп, біргей мәдени мұраларды өмірге әкелді. Ата-баба мұрасын ерекше мұра ететін мексикалықтар ұлттық салт-дәстүрді сақтап қалуға айырықша көңіл бөледі. Қазіргі мексика музыка өнерінен ежелгі ацтектердің драмасы мен би үлгілерін тауып алу қиын емес. Сондай-ақ Майя дәстүрі де - Мексика үшін қастерлі аманат. ==Мексика асханасы== [[Сурет:Enchilada_Rice_Beans.jpg|thumb|right|200px|Энчилата]] Дәстүрлі Мексика мәзірі өткір иісті ыстық тағамдардың батыл қоспасын ұсынады. Олар тағамға барлық асқа дәмдеуіштердің түр-түрін қосады, және тағамды көрер көзге тартымды етіп безендіреді. Мексикада тағам мәзірі өте көп. Олардың дайын тағамдары дәрумендерге, протеин мен миниралдарға бай. Испан әскерлері Мексиканы жаулап алған кезде жергілікті халықтың негізгі азығы - жүгері мен бұрыш қосылған тағам екенін байқаған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Навигациялық блок |тақырып = Мексика |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Солтүстік Америка елдері |Америка мемлекеттері ұйымы |НАФТА мүшелері |G20 |Меркосур |КАРИКОМ |Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы }} [[Санат:Мексика|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] 00fam9egum91mjhpgmev6vtb2o7hits Ауыл (партия) 0 24401 3651576 3647287 2026-09-06T19:00:07Z Casserium 68287 /* */ 3651576 wikitext text/x-wiki {{Партия |партия атауы=«Ауыл» Халықтық-демократиялық патриоттық партиясы |логотипі=Logo of the Auyl.svg |басшысы=[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]] |негіздеуші=[[Ғани Әлімұлы Қалиев|Ғани Қалиев]] |құрылуы=[[30 қаңтар]] [[2000 жыл]] ("Ауыл" шаруа социал-демократиялық партиясы ретінде)<br/>[[5 қыркүйек]] [[2015 жыл]] ("Ауыл" халықтық-демократиялық патриоттық партиясы ретінде) |штаб-пәтері=010000, [[Астана]] қаласы, Мәңгілік ел даңғылы, 33/1-үй, 7-қабат |идеологиясы=[[Социал-демократия]],<br/>[[аграризм]] |мүшелер саны=301 487 (2023) |Төменгі палатадағы орындар_параметр= Парламенттегі мандат саны |Төменгі палатадағы орындар= {{Партия/Орындар|10|145|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} {{Collapsible list | title = Өткен сайланымдары |{{Партия/Орындар|8|98|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 5-сайланым депутаттары|V сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 4-сайланым депутаттары|IV сайланым]])}} |{{Партия/Орындар|0|77|#0A5B2D|мәтін=([[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 3-сайланым депутаттары|III сайланым]])}} }} |Жоғарғы палатадағы орындар_параметр=Аймақтық [[мәслихат]]тар |Жоғарғы палатадағы орындар={{Партия/Орындар|44|489|#0A5B2D}} |ресми сайты=[https://auyl.kz/ auyl.kz] }} '''«Ауыл» Халықтық-демократиялық патриоттық партиясы''' (қысқартқанда '''«Ауыл» партиясы''', '''Ауыл ХДПП''') — [[Қазақстан]]дағы ресми тіркелген [[социал-демократия]]лық және [[Аграризм|аграристік]] [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия 2000 жылы тіркелгенімен [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023 жылы]] ғана [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Мәжіліс]]те алғаш рет мандатқа ие болды. Партия оппозициялық емес болып келеді және [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] саясатын қолдайды.<ref>{{Cite web|url=https://rus.azattyk.org/a/29989113.html|title=Назарбаев проголосовал на выборах президента|date=2019-07-09|accessdate=2023-06-05|lang=ru|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> Құрылтай съезі 2000-ншы жылы 30-ншы қаңтарда өтті. 2000 жылы 30 наурызда [[Қазақстан Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]]нде тіркелді. Партияның тұңғыш төрағасы болып [[Ғани Әлімұлы Қалиев|Ғани Қалиев]] сайланды. Оның қазіргі төрағасы — [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]]. == Әкімшілігі == Жоғарғы органы – партия съезі, басшы атқарушы органы – саяси кеңесі, жұмысшы органы – саяси кеңестің саяси бюросы, бақылаушы органы – Орталық тексеру комиссиясы. Қазақстанның 2002 жылы 15 шілдеде қабылданған «Саяси партиялар туралы» заңына сәйкес 2003 жылы 2 сәуірде [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрлігі]]нде қайта тіркеуден өтті.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, V том</ref> Партияның қазіргі төрағасы – '''[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]]'''.<ref>[https://kaz.orda.kz/auyl-partijasyna-zhana-basshy-sajlandy-120829/ «Ауыл» партиясының жаңа басшысы]</ref> == Партия тарихы == «Ауыл» халықтық-демократиялық патриоттық партиясы 2015 жылдың 5 қыркүйегінде Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы мен Патриоттар партиясының қосылуы нәтижесінде құрылды. Партия төрағасы - ҚР Парламенті Сенатының депутаты Бектаев Әли Әбдікәрімұлы. Партия филиалдары еліміздің барлық облыстары мен респубикалық маңызы бар Нұр-Сұлтан, Алматы және Шымкент қалаларында бар. 2016-2021 жылдары аралығында «Ауыл» партиясы Парламент Мәжілісі сайлауына қатысты, ал 2019 жылы Президент сайлауына өз кандидатын ұсынған. Сонымен қатар, 2021 жылы өткен ауыл әкімдерінің сайлауында да партия өз үміткерлерін ұсынып, белсенділік танытты. 2016 жылғы сайлау нәтижесінде «Ауыл» партиясының 38 өкілі маслихат депутаттары болып тағайындалды. Ал 2021 жылы өткен облыстық, қалалық және аудандық маслихат сайлауында 237 мүшесі жеңіске жетіп, «Ауыл» партиясы жергілікті өкілеттік органдағы аясын кеңейтті. Сол жылы партияның 32 кандидаты ауыл әкімі болып сайланды. Соңғы 5 жылда партия мүшелері мен бастапқы партия ұйымдары саны біршама ұлғайды. Қазіргі күні партия қатарында 300 000 жуық адам бар, өңірлерде 894 БПҰ жұмыс істейді. 2023 жылғы 19 қазанда партия төрағасы болып Парламент Мәжілісінің депутаты [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] сайланды.<ref>[https://eldala.kz/kz/novosti/kazahstan/16601-predsedatelem-partii-auyl-izbran-serik-egizbaev "Ауыл" партиясының төрағасы болып Серік Егізбаев сайланды]</ref> 2026 жылғы 23 маусымда партияның жаңа төрағасы болып [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]] сайланды.<ref>[https://auylmedia.kz/kz/article/sostoyalsya-vneocherednoj-sezd-partii-auyl «Ауыл» партиясының кезектен тыс Съезі өтті]</ref> == Партия жұмысының негізгі бағыттары == Ауыл мен ауыл шаруашылығы саласы ел экономикасын түбегейлі жақсартудағы негізгі фактор болғандықтан, сондай-ақ халықтың 42%-ы (8 млн адам) ауылда тұрғаннан соң партияның басты назары ауыл проблемаларын шешу, агроөнеркәсіп саласын дамыту мен ауыл тұрғындарының әлеуметтік жағдайын жақсартуда болмақ. Партияның басым бағыттарында аграрлы секторды мемлекеттік реттеу мен қолдауды күшейту, ауыл шаруашылығы қызметкерлерінің мүддесін қорғау, қоғамның демократиялануы үшін саяси және экономикалық реформалардың жүзеге асырылуына көмек көрсету, нарықтық экономиканың дамуы, халықтың өмір сүру деңгейін көтеруге ықпалдасу, сондай-ақ қоғамның патриоттық тәлімін күшейту бар. «Ауыл» халықтық-демократиялық патриоттық партиясын жер ресурстарының тиімсіз пайдалану, заманауи инновациялық технологиялардың баяу дамуы, тұқым және мал шаруашылығындағы көкейкесті мәселелер, аграрлы сектордағы ғылыми және ақпараттық технологиялардың даму деңгейі алаңдатады. Партия елдімекендердің дамуын кешенді түрде қамтамасыз ету үшін, ауылдың инженерлік, әлеуметтік және экономикалық әлеуметін ашу мақсатында «Ауыл инфрақұрылымы» атты мемлекеттік бағдарлама әзірлеп, жүзеге асыру қажет деп есептейді. Әр азаматтың көкейінде жүрген тұрақты кіріс көзін табу, сапалы медициналық көмек алу, тұрмысты жақсарту, жеке қауіпсіздік пен құқықтық еркіндік сияқты сұрақтар партияның күнтәртібінде. Ең маңыздылары – еңбек нарығының тиімділігін арттыру, әлеуметтік көмекпен аз қамтылғандар мен жұмыссыздардың проблемаларын шешу. Рухани байлық, патриотизм, адалдық, құқықтық теңдік, ынтымақтастық іспеттес басты принциптерді сақтау партия құндылықтары болып табылады. Партияның басты мақсаты –Қазақстан тәуелсіздігі мен әлеуетінің нығаюына қолдау көрсету, ұлттық рухты сақтау, өмір сүру деңгейін көтеру, мәдениет, дәстүр, тіл мен ділді сақтау. == Сайлаулардағы нәтижелері == === Президент сайлаулары === {| class="wikitable" style=text-align:center |- ! Сайлау ! Портреті ! Үміткері ! Дауыс саны ! % ! Нәтижесі |- | [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019]] | [[Сурет:Toleutai Rakhimbekov (cropped).jpg|120x120px]] | [[Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков|Төлеутай Рақымбеков]] | 280 451 | 3,04 % | ''Жеңілді''<br>{{N}} |- | [[Қазақстандағы президент сайлауы (2022)|2022]] | [[Сурет:Jiguli Dairabaev (2023-04-04 cropped).jpg|120x120px]] | [[Жигули Молдақалықұлы Дайрабаев|Жигули Дайрабаев]] | 271 641 | 3,42 % | ''Жеңілді''<br>{{N}} |} === Парламент сайлаулары === ;Мәжіліс {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Төрағасы !Дауыс саны !% !Мандат саны !Орны |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2004)|2004]] | rowspan="3"|[[Ғани Қалиев]] |82 523 |1,73 % |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D}} |7 |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2007)|2007]] |89 855 |1,51 % |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D}} |4 |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2012)|2012]] |82 623 |1,19 % |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D}} |5 |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2016)|2016]] | rowspan="3"|[[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] |151 285 |2,01 % |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D}} |4 |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2021)|2021]] |383 023 |5,29 % |{{Партия/Орындар|0|107|#0A5B2D}} |4 |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)|2023]] |693 938 |10,9 % |{{Партия/Орындар|8|98|#0A5B2D}} |2 |} ;Құрылтай {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Төрағасы !Дауыс саны !% !Мандат саны !Орны |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] | rowspan="3"|[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]] |574 621 |6,26 % |{{Партия/Орындар|10|145|#0A5B2D}} |2 |- |} ==Дереккөздер== <references/> {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] n2tlma0m1v4htvwvx6zp1yqxg1ctrns Болат Сейітқазыұлы Зәкиев 0 28075 3651619 3257970 2026-09-06T23:14:34Z Casserium 68287 3651619 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Болат Сейітқазыұлы Зәкиев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі|ҚР ҰҚК Шекара қызметінің]] 4-директоры | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = KZ Logo Border Service.svg | Реті = | Басқара бастады = [[шілде]] [[1999 жыл|1999]] | Басқаруын аяқтады = [[21 мамыр]] [[2008 жыл|2008]] | Ізашары = [[Тоқтасын Ысқақұлы Бұзыбаев|Тоқтасын Бұзыбаев]] | Ізбасары = [[Болат Исатайұлы Қырғызбаев|Болат Қырғызбаев]] | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Премьер = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі|Қазақстан Республикасы Мемлекеттік шекараны қорғау жөніндегі мемлекеттік комитетінің]] 2-төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = KZ Logo Border Service.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[қазан]] [[1992 жыл|1992]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[маусым]] [[1997 жыл|1997]] | Ізашары_2 = [[Евгений Николаевич Неверовский|Евгений Неверовский]] | Ізбасары_2 = [[Тоқтасын Ысқақұлы Бұзыбаев|Тоқтасын Бұзыбаев]] | Президент_2 = | Премьер_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Реті_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 25.08.1950 | Туған жері = Қаратал ауылы, [[Зайсан ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Зәкиева (Елукенова) Мәуле Қаратайқызы | Балалары = қызы — [[Динара Болатқызы Закиева|Динара]] (1982 туғ.) | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = [[Сурет:18-RKGF-LG.svg|20px]] [[Генерал-лейтенант]] (1995) | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік әскери институты|Ф.Е.Дзержинский атындағы КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы МҚК Жоғарғы шекаралық қолбасшылық училищесі]] | Ғылыми дәрежесі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{2 дәрежелі Даңқ ордені}}{{!!}}{{Қызыл жұлдыз ордені}}{{!!}}{{«Ерлігі үшін» ордені (Ауғанстан)}} {{!}}} }} '''Болат Сейітқазыұлы Зәкиев''' ([[25 тамыз]] [[1950 жыл|1950]], Қаратал ауылы, [[Зайсан ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) – еліміздің мемлекеттік шекарасын қорғау қызметін ұйымдастыруға елеулі үлес қосқан әскери қайраткер, генерал-лейтенант. [[КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті]]нің Жоғары шекара командалық училищесін (1971), КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті инститын (1981) бітірген. 1971 – 78 ж. Шығыс шекара округында офицер, аға офицер, 1981 – 84 ж. бөлім бастығының орынбасары, 1984 – 88 ж. Ауғанстандағы КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті өкілдігінің аға жедел қызметкері, 1988 – 91 ж. Шығыс шекара округында жедел бөлім бастығының орынбасары қызметтерін атқарған. 1992 – 95 ж. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] (ҰҚК) төрағасының орынбасары – Шекара әскерлерінің қолбасшысы, 1995 – 97 ж. Мемлекеттік шекара күзеті жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болды. 1999 жылдың шілде айынан [[Қазақстан Республикасы]] ҰҚК төрағасының орынбасары – Шекара қызметінің директоры. ҚҚ-дәрежелі “Даңқ”, “Қызыл Жұлдыз” ордендерімен, [[Ауғанстан]]ның “Батырлығы үшін” орденімен, он сегіз медальмен марапатталған.<ref>[["Қазақ Энциклопедиясы"]],4 том 3 бөлім</ref> == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1950 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары]] [[Санат:Зайсан ауданында туғандар]] {{stub}} b5z5pz8a6lhfjbaohwtprtxms53i94d Қазақстанның геологиялық құрылымы 0 44338 3651813 2715692 2026-09-07T11:45:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651813 wikitext text/x-wiki Қазақстан [[Шығыс Еуропа]] [[платформа]]сының оңт.-шығыс шетін ([http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/217-kolder-men-tenizder/1785-kaspii-tenizi.html Каспий] маңы синеклизасын) және [[Орал]]-[[Моңғол]] қатпарлы белдеуінің батыс бөлігін алып жатыр. Қатпарлы белдеу өзінің оңт.-батысында [[Тұран]] ойпатына (тақтасына) жалғасады. * '''Тақтаның''' (плитаның) мезокайнозойлық тысының астынан [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]] мен Қаратаудың ([[Маңғыстау]]да) [[палеозой]]лық құрылымдары шығып жатады. Бұлардың шығысындағы Қазақстанның таулы-қатпарлы бөлігінде Орт. Қазақстан палеозойлық массиві – [[Сарыарқа]]ны, бірнеше қатпарлы жүйелер мен облыстарды (Шыңғыс – [[Тарбағатай]], [[Обь]] – [[Зайсан]] және [[Алтай]] – Саян қатпарлы облыстарының қазақстандық бөліктері), Солт. Тянь-Шань мен [[Жетісу]] Алатауының ендік бағытқа жуық альпілік белдеулерін ажыратуға болады. [[Каспий]] маңы синеклизасы (ойпаңы) үш бөлікке жіктелген шөгінділерден тұрады. Төм. бөлігі қалыңд. 13 км-ге дейінгі рифей мен төм. және орт. палеозойдың құмды-тақтатасты, сазды, карбонатты-терригендік қат-қабаттарынан, орт. бөлігі кунгур ярусының (қалыңд. 5 км-дей) тұзды сериясынан, беткі жағы жоғ. пермь-мезозойдың теңіздік, континенттік шөгінділерінен (4 – 6 км) құралған. * '''Тұран тақтасының''' үстіңгі тысы жоғ. триастан төрттік кезеңге дейінгі теңіздік, [[континент]]тік, терригендік, карбонаттық-терригендік шөгінділерден (4 – 5 км-ге дейін) түзілген. Оның іргетасы құрамы әр түрлі келген кембрийден [[триас]]қа дейінгі геосинклинальдік және квазиплатформалық геол. формациялардан түзілген және интрузиялар бойлаған жарылымдармен тілімденген. *'''[[Мұғалжар]] құрылымы''' өзімен көршілес Торғай ойпаңының батыс ернеуімен бірге Орал қатпарлы жүйесіне кіреді. Мұнда прекембрийдің (кембрийден бұрынғы) метаморфтық және төм. палеозойдың жанартаулық-шөгінді жыныстарының шығымдарынан тұратын антиклинорийлік жіңішке блоктар силурдың, [[девон]]ның, карбонның негізгі вулканиттері мен шөгінді қат-қабаттарымен толған сннклинорийлік ойпаңдармен кезектесіп отырады. * '''Ультрабазиттердің''', габбродиориттердің, гранитоидтердің интрузиялары кең тараған. Ал [[Қаратау]] өңірінде прекембрийдің метаморфтануға шалынған жыныстары, кембрий-ордовиктің кремнийлі-тақтатасты ванадийлі және фосфоритті карбонатты-терригендік шөгінділері, жоғ. девон – төм. карбонның карбонатты шөгінділері көптеп кездеседі, қатпарлану мен интрузиялар бірқалыпты орын алған. [[Сарыарқа]] түрлі жастағы және әр түрлі бағыттағы блокты-қатпарлы құрылымдардан түзілген, сондықтан да оның құрылымы күрделі. Ең көне (1,1 – 2,7 млрд. жыл) архей-протерозой түзілімдері ірі массивтер мен антиклинорийлік блоктарды ([[Көкшетау]], Ұлытау, Ерейментау) құрайды. * ''' [http://e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/library2/1_kazakhstan/kr/dostoprimecg_ti/npp/article/kokshetau&lang=kk Көкшетау]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Солт. Тянь-Шань''' қатпарлы жүйесіне бірігетін каледонидтер Сарыарқа жерінің 50%-ын қамтыған. Батысында бұлар доға тәрізді, иіні оңт.-батысқа қараған және [[кембрий]]дің, ордовиктің, силурдың карбонатты-құмды-тақтатасты миогеосинклинальдік жыныстарынан түзілген, ал орт. және солт.-батыс бөліктерінде қарқынды қатпарлана тілімделген эвгеосинклинальдік қат-қабаттармен толған. [[Девон]]ның мұндағы терригендік, қызыл түсті карбонатты шөгінділері мен қышқыл, негізді вулканиттерінің еңістігі жайпақ келеді. Карбон мен пермь жыныстары карбонатты-терригенді (кейде көмірлі) мульдаларды құраған. Сарыарқаның оңт. бөлігінен [[Жоңғар]] – [[Балқаш]] қатпарлы жүйесінің герцинидтері орын алған. Бұл жүйедегі қышқыл және орташа құрамды беткі вулканидтер екі ірі интрузиялық-жанартаулық (девондық Орт. Қазақстан, жоғ. палеозойлық Балқаш маңы – Іле) белдеуді қалыптастырған. Антиклинорийлерде төм. палеозойдың кремнийлік-терригендік шөгінділері, негізгі вулканиттер мен ультрамафиттер, ал синклинальдарда девон мен карбонның жанартаулық және карбонаттық-терригендік жыныстары дамыған. * '''Сарыарқа''' мен оған іргелес жайласқан палеозойлық құрылымдар ауданының жартысына жуығын интрузиялық жыныстар алып жатыр, сонымен бірге орогендік каледон мен герцин гранитоидтері ерекше кеңінен тараған, гипербазиттер, базиттер, сілтіліге жуық және сілтілік жыныстар да ұшырайды. Сарыарқа мен Жетісу [[Алатау]]ының палеозоидтарына шығыстан төм. палеозойдың кремнийлік-терригендік-жанартаулық эвгеосинклинальдік формацияларынан құралған Шыңғыс-Тарбағатай антиклинорийінің каледонидтері жанасып түйіседі. Мұндағы аздап қатпарлана тілімделген девон қабаттары қышқыл және орта құрамды беткі вулканиттерден, терригендік-шөгінділерден, ал карбон қабаттары әктасты-терригендік жыныстардан құралған. * '''Гранитоидтердің''' көптеген жеке массивтері бар, габбро-плагиограниттер, сілтілі интрузиялар кездеседі. Казақстанның шығыс бөлігінен Зайсан қатпарлы жүйесінің герцинидтері орын алған. Мұнда [[силур]]дың, девонның төм. [[карбон]]ның эвгеосинклинальдік кремнийлік-жанартаулық, әктасты-терригендік, т.б. шөгінділері басқан бірнеше ірі құрылымдық-формациялық белдемдер ажыратылған. Жоғ. палеозойлық шағын мульдаларда терригендік көмірлі және сілтіліге жуық жанартаулық жыныстар шоғырланған. Кенді [[Алтай]]да кварцты жеке массивтері бар, габбро-плагиограниттер, сілтілі интрузиялар кездеседі. Казақстанның шығыс бөлігінен [[Зайсан]] қатпарлы жүйесінің герцинидтері орын алған. Мұнда силурдың, девонның төм. карбонның эвгеосинклинальдік кремнийлік-жанартаулық, әктасты-терригендік, т.б. шөгінділері басқан бірнеше ірі құрылымдық-формациялық белдемдер ажыратылған. Жоғ. палеозойлық шағын мульдаларда терригендік көмірлі және сілтіліге жуық жанартаулық жыныстар шоғырланған. Кенді Алтайда кварцты порфирдің интрузиялары мен жоғ. палеозойдың гранитоидтері, Қалба белдемінде – лейкократтық гранитоидтер мол. * '''Республиканың қиыр шеткі шығыс бөлігінен''' Алтай-Саян қатпарлы облысына жататын Таулы Алтайдың төм. палеозойлық құмды-тақтатасты белдемі орын алған. Тауаралық ірі Іле, Балқаш-Алакөл, Зайсан ойыстарының кей жерлері көмірлі, гипсті келетін мезо-кайнозойдың континенттік және көлдік шөгінділері басқан.<ref name="source1">"Қазақстан энциклопедиясы",5 том</ref> == Дереккөздер </span> == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:География]] {{stub}} 87f39yff9py3uxyxvt4g04tzc1i539d Қазақ ғылыми-зерттеу институттары 0 45525 3651802 3386882 2026-09-07T10:46:35Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651802 wikitext text/x-wiki '''Қазақ ғылыми-зерттеу иституттары және академиялары''' <br /> ==Қазақ астық және оның өнімдерін өңдеу ғылыми-зерттеу институты== [[File:Wheat Tomsk.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Бидай]]''.]] '''Қазақ астық және оның өнімдерін өңдеу ғылыми-зерттеу институты''' [[агроөнеркәсіп]] кешені және нан өнімдері жүйесі салаларында ғылыми-техникалық прогресті жеделдетуге бағытталған зерттеулерді жүргізетін мекеме.<ref name="source1">Қазақ астық және оның өнімдерін өңдеу ғылыми-зерттеу институты</ref>. Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы министрлігі қарамағында. Бүкілодақтық астық және оның өнімдерін өңдеу ғылыми-зерттеу инститтының Қазақ бөлімшесі болып 1958 жылы[[Целиноград]] (қазіргі [[Астана]]) қаласында құрылған. 2002 жылдан Астық шаруашылығын [[механика]]ландыру ғылыми-өндірістік орталығына қарасты мемлекеттік еншілес кәсіпорын. Құрамында: элеватор кәсіпорнының техникасы мен [[технология]]сы, астық кептіру техникасы мен технологиясы, астық өңдеу өнеркәсібінің техникасы мен технологиясы, астық және астық өнімдерінің сапасы, астық және астық өнімдерінің микробиологиясы лабораториялары; өндіріске енгізу, маркетинг және патенттік іздеу [[сектор]]ы; жобалау-тәжірибелік базасы болды (2003). Институттың негізгі мақсаты – агроөнеркәсіп кешені және нан өнімдері жүйесінде ғылыми-техникалық прогресті жеделдетуге бағытталған іргелі және қолданбалы зерттеулерді жетілдіру. Негізгі ғылыми бағыттары: жиналған астықты өңдеу, ұқсату техникасы мен технологиясын және астық сапасын бағалауды жетілдіру, астық өңдеуге қажетті арнаулы жабдықтардың жаңа түрлерін жасау, қолданылып жүрген жабдықтарды жетілдіру; шағын қуатты диірмендер жасау; [[Қазақстан]]да өсірілетін астықтың сапасын зерттеу, оның технол. және тағамдық қасиеттерін бағалау; өсімдік шаруашылығының диверсификациясына (өзгеруіне) орай, республика аймақтарының нақты жағдайларына бейімдеп, астық дақылдарын қайта өңдеу технологиясын жасаудың теориялық негіздерін әзірлеу; астық және оның өнімдерін микроорганизмдермен (олардың метаболиттерімен) араласуын (контаминация) анықтау бойынша экспресс тәсілдерді жасау және негізгі дақылдардың дәндері мен оның өнімдерін микробиологиялық ластанудан сақтандыру және микротоксиндерді залалсыздандыру; биотехнология үшін маңызды [[микроорганизм]]дер штаммдарының бірегей коллекциясын жиыстырып, оларды сақтау тәсілдерін әзірлеу. Институт бір технологиялық Оралым барысында кез келген дәрежедегі астық дәнін кептіріп әрі оны өзге қоспалардан тазартып шығаратын «Целинная» дән кептіргішін жасады. Оның 40-тан астам түрлері республиканың кәсіпорындарында өндіріске енгізілді. [[Ас]]тық қоймаларында атқарылатын жұмыстарды кешенді механикаландыру мақсатында [[аэрогравитация]]лық және аэродинамик. құрылғылардың сериясы әзірленіп, іске қосылды. Астық дәніндегі [[белок]]тық затты (клейковина) ажыратуға арналған МОК-1 және МОК-2 құралдары, астық сапасын бағалауға арналған отандық инфрақызыл сәулелік талдағыш жасалды. ==Қазақ астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты== [[File:Ветвистая пшеница.png|left|thumb| alt=A.| ''[[Бұтақты бидай]]''.]] '''[[А.И.Бараев]] атындағы Қазақ астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты''' – республиканың астық өндіретін аудандарында дәнді дақылдар егу жөніндегі ғылыми-зерттеу жұмыстарын үйлестіріп отыратын мекеме.Ол егістіктердегі топырақ қорғау жүйесін жасау ісіне басшылық етеді. Қазақстан Республикасы Астық шаруашылығының министрлігінің қарамағында. Целиноград (қазіргі [[Ақмола]]) облысындағы [[Шортанды]] астық шаруашылығы тәжірибе станциясы негізінде 1956 жылы құрылған. 1961–92 жылдары [[Бүкілодақ]]тық астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты, 1992–2002 жылдары Қазақ астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты болып қайта құрылды. 1998 жылдан институттың құрамына Көкшетау бөлімшесі (бұрынғы Көкшетау астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты) беріліп, 2002 жылдан Астық шаруашылығын механикаландыру ғылыми-өндірістік орталығының құрамына енді. Институт құрамына: егіншілік (ауыспалы егіс, танапты дақылдар агротехникасы және өсімдік өсіру диверсификациясы, топырақ өңдеу, дақылдарды өсіру технологиясын модельдеу, өсімдік қорғаудың химиялық және агротехникалық әдістері лабораторияларын біріктіреді), [[агрохимия]]; топырақ құнарлылығы және топырақты химиялық талдау (топырақ химиясы, топырақ құнарлылығы лабораториялары), жемшөп өндіру (шалғындық жемшөп және мал азығын егістікте өндіру лабораториялары), механикаландыру (топырақ өңдеу және тұқым себу машиналары, жиналған астықты өңдеу, тұқым өсіру және сұрыптауды [[механика]]ландыру лабораториялары) және агроландшафттық технология бөлімдері бар. Институттың селекциялық орталық құрамына жұмсақ бидай, қатты бидай мен жемдік дақылдар селекциялары, тұқым шаруашылығы бөлімдері кіреді. Институттың құрамында бұдан басқа дербес бөлімдер: дәрілік өсімдіктерді егіп өсіру технологиясы мен интродукциясы, өсімдіктер биохимиясы және астық шаруашылығының экономикасы лабораториялары, тұқымның технол. сапасын бағалау тобы бар. Институттың негізгі ғылыми бағыттары: егіншіліктің аймақтық (Солтүстік және Орталық Қазақстан агроландшафттарының) топырақ қорғау жүйесін жетілдіру; [[топырақ]] құнарлылығын арттыру; дәнді және жемшөп дақылдарын өсіру жұмысын механикаландыру; жемшөп дақылдары мен дәрілік өсімдіктердің жаңа түрлерін интродукциялау; орманды-далалық, далалық және құрғақшылық аймақтарға арнап дәнді, бұршақты, жармалық, майлы және жемшөп дақылдарының жаңа, өнімді мол беретін сорттарын шығару. Институтта егіншіліктің топырақ қорғау жүйесін жасап, өндіріске енгізгені үшін 1972 жылы академик А.И.Бараев бастаған бір топ ғалымдарға [[Ленин]]дік сыйлық берілді. 1988 жылы [[эрозия]]ға қарсы машиналар кешенін жасағаны және өндіріске енгізгені үшін инженерлер мен ғалымдар тобына КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді. Институттың ғылыми-зерттеу жұмыстарына үлес қосқан ғалымдар: Бараев, [[Э.Ф.Госсен]], [[В.П.Кузьмин]], [[М.Қ.Сүлейменов]], т.б. Институт ғалымдары Ресейдің бірнеше ғылыми орталықтарымен, [[Калифорния]] – Дэвис (АҚШ), [[Токио]] және [[Киото]] ([[Жапония]]) университеттерімен бірігіп ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Институт Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1967). ==Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институты== '''Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институты''' – ауыл шаруашылығын [[механика]]ландыру және электрлендіру саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізетін бас мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығының министрлігінің қарамағында. 1948 жылы [[Алматы]] қаласында құрылған. 1978 жылы қарамағына Аймақтық конструкторлық бюро мен тәжірибелік з-т беріліп, Қазақ ауыл шаруашылығын жарақтандыру ғылыми-өндірістік бірлестігі болып құрылды. 2002 жылдан Ауыл шаруашылығын механикаландыру ғылыми-өндірістік орталықтарының құрамындағы республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорын. Институт құрамында: ауыл шаруашылығы дақылдарын егу және жинауды механикаландыру, қой шаруашылығы жұмыстарын механикаландыру, [[мал]] [[ферма]]ларын жобалау, жемшөп дайындау жұмыстарын механикаландыру, ауыл шаруашылғында [[электр]] қуатын пайдалану, ауыл шаруашылығы дақылдарын өңдеуді механикаландыру, табиғи қуат көздерін (жел, су, күн сәулесі) пайдалану, ауыл шаруашылығы нормативтерін жасау және машина-трактор станцияларын құруды ғылыми-зерттеулермен негіздеу, ауыл шаруашылғы [[машина]]ларын сынақтан өткізу лабораториялары және тәжірибелік машиналарды жобалап жасайтын цех, сынақтан өткен машиналарды шығаратын тәжірибелік з-т, [[Ақмола облысы]] [[Ақкөл]] қалаларында бөлімшесі бар. 1950 жылдан аспирантура жұмыс істейді. Негізгі ғылыми бағыты – ауыл шаруашылығын өнімдерін өндіруде жаңа технологиялар мен техникалық құрал-жабдықтарды ұсынып, техниканың ғылыми-әдістемелік негіздерін жасау арқылы еңбек өнімділігін арттыру, өнім түсімділігін көбейту. Институтта топырақты жел эрозиясынан қорғау бағытындағы технологиялар жетілдіріліп, машиналар кешені жасалды. Дәнді дақылдарды және жүгері дақылын жинау, шөпті желдеткіш арқылы тез кептіру, шөл және шөлейт аймақтардағы жайылымдардың құнарлылығын арттырудың технологиялары ұсынылды. Жер өңдеу механикасының теориялық негіздері жетілдірілді. Ірі қара мал, қой фермаларында қолдануға арналған мал азықтарын ұсақтайтын, көп құрамды қоспа жем әзірлейтін азық цехтары, қаракөл өнімдерін өңдеудің қалдықсыз технологиялары мен түрлі құрал-жабдықтан тұратын машиналар кешені жасалды. [[Жаңа]] техниканы жасап, өндіріске енгізуде қол жеткізген табыстары үшін институт [[Қазақ КСР]]-інің «Алтын кітабына» жазылған (1976). Институт [[маман]]дары жасаған жаңа машиналар мен қондырғыларға 450-ден астам [[автор]]лық куәлік, Қазақстан Республикасының 32 патенті берілді. Институт ғалымдарының 30-ға жуық ғылыми басылымы, 50-ден астам ұсынысы, ауыл шаруашылғын механикаландыру және электрлендіруге арналған 22 ғылыми жинағы жарық көрді. Институтта академиктер [[М.Р.Алшынбаев]], [[В.А.Голиков]], [[А.П.Грибановский]], Л.Сейітбеков, т.б. ғалымдар жұмыс істеді. ==Қазақ бассәулет-құрылыс академиясы== '''Қазақ бассәулет-құрылыс академиясы''' – [[жоғары оқу орны]]. [[Құрылыс]] инженері мен сәулет өнері мамандарын, салалық ғылым магистрларын даярлайды. 1980 жылы Қазақ политехникалық институтының және Бүкілодақтық сырттай оқытатын инженерлік-құрылыс институтының сәулетшілік және инженерлік-құрылыс факультеттерінің негізінде [[Алматы]] сәулетшілік-құрылыс институты болып құрылған. 1992 жылы Қазақ мемлекеттік сәулет-құрылыс академиясы болып өзгертілді. 2001 жылдан қазіргі атымен аталады. [[Академия]]ның сәулетшілік, [[құрылыс]], инженерлік-экологиялық, технологиялық, экономиялық факультеттері бар. Академияда 12 ғылыми доктор, 49 проффессор, 16 ғылыми кандидат, ҚР Ұлттық ғылым академиясының 5 [[академик|академигі]] мен корреспондент мүшесі қызмет істейді. Тиісті құралдармен, жабдықтармен, қондырғылармен жабдықталған арнаулы ғылыми-өндірістік кешені, жалпы көлемі 31 мың [[шаршы]] метрді құрайтын оқу-тәжірибелік [[ұстахана]]лары бар. ==Қазақ білім академиясы== '''Қазақ білім академиясы, Ы.Алтынсарин''' атындағы – [[республика]]лық ғылыми-педгогика және ғылыми-әдістемелік мекеме. 1998 жылы 24 [[наурыз]]да құрылған. 20 ғасырдың 30-жылдарының басында «Жалпыға бірдей бастауыш білім беру» туралы [[Заң]] қабылданып, Қазақстан мектептерінде пәндік оқу жүйесіне көшу басталды. Оқу бағдарламаларын жасау үшін білім беру, тәрбие мәселелерін жетілдіру ісімен айналысатын арнайы ғылыми-әдістемелік орталығы қажет болды. Сөйтіп, 1933 жылы қаңтарда Республикалық Халық ағарту комиссариаты жанынан Педагогика ғылыми-зерттеу институты құрылды. Алғаш оның құрамында не бары 3 сектор (бағдарламалық-әдістемелік, педагогикалық, политехникалық) болды. Арнайы бағдарламалар жасалып, қазақ тілінде оқулықтар жазу ісіне [[Ш.Әлжан]], [[І.Кеңесбай]], [[Сәлкен Балаубаев|С.Балаубай]], [[Ілияс Жансүгіров|І.Жансүгір]], [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М.Әуез]], [[М.Қалыбай]], [[Аспандияров Санжар Жапарұлы|С.Аспандияр]], т.б. ат салысты. Оқулықтармен бірге әдістемелік құралдар даярлау ісі қатар жүргізілді. 1938 жылдың аяғында институт Мектептер институты болып өзгерді. Институтта [[Ермұхан Бекмаханұлы|Е.Бекмаханұлы]], [[Жиенбай сейіл сарықұлұлы|С.Жиенбай]], [[Ш.Кәрібаай]], [[Раиса Григорьевна Лемберг|Р.Лемберг]], [[Сауранбай, Нығмет|Н.Сауранбай]] сияқты белгілі ғалымдар еңбек етті. Халық ағарту комиссариаты мен институт ғалымдарының белсене араласуымен 1940 жылға дейінгі 5–6 жыл ішінде ұлт мектептері төл және аударма оқулықтар кешенімен толық қамтамасыз етілді. Жиенбаевтың «Орыс мектептерінің 6–8-сыныптарына арналған қазақ тілі» (1932–37), [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов|Қ.Жұбанов]]тың «Қазақ тілінің грамматикасы» («Синтаксис», 1938), Е.Кротевичтің орыс тіліндегі оқу кітабы (2-сынып), А.Воскресенская мен [[Л.Головородко]]ның «Орыс тілі» (4-сынып), т.б. [[оқулық]]тар жарық көрді. Институт жанынан КСРО [[Конституция]]сы, [[география]], [[физика]], [[математика]], [[жаратылыстану]], [[химия]], [[ән-күй]], [[сурет]], [[дене шынықтыру]] секторлары ашылды. 50-жылдары институт сегіз жылдық және жалпы білім беретін политехникалық орта мектептердің жаңа оқу жоспарлары мен оқу бағдарламаларын, оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдарын даярлау ісімен айналысты. 20 ғасырдың 50–60-жылдары Бекмахановтың басшылығымен орта мектептің 8–10-сыныптарына арналған Қазақстан тарихының оқу құралы жазылды. 1950 жылдың соңында институт педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институты болып аталды. [[Ыбырай Алтынсарин|Ы.Алтынсарин]]нің туғанына 125 жыл толуы құрметіне институтқа оның есімі берілді (1966). 1992 жылы Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институты мен КСРО педагогика ғылым академиясының педагогикалық ғылыми-зерттеу институтының Қазақ бөлімшесі қосылып, Қазақтың білім мәселелері институты болып, кейіннен қазіргі атауымен аталды. Қазір Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясы құрамында [[Мектеп]] және мектепке дейінгі білім институты, Жоғары білім институты, [[Кәсіп]]тік білім институты бар. 12 жылдық оқу жүйесіне көшу мәселелері, оқулықтар мен оқу кешендерін сараптау және болжам жасау, жаңашыл сараптама орталықтары жұмыс істейді. ==Қазақ ветеринария ғылыми-зерттеу институты== [[File:Слепой и собака-поводырь.jpg|left|thumb| alt=A.| ''[[Соқыр адам және ит]]''.]] '''Қазақ ветеринария ғылыми-зерттеу институты''' – [[малдәрігер]]лік және мал-[[дәрігер]]лік-[[профилактика]]лық, [[санитар]]лық және зоогигиеналық ғылыми-зерттеу жұмыстарын үйлестіретін басты мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығының министрлігінің қарамағында. 1905 жылы 14 қаңтарда Губерниялық ветеринарлық-бактериологиялық лаборатория негізінде [[Орынбор]] қаласында құрылған. 1925 жылы Қазақ аймақтық ветеринарлық-бактериологиялық институты деп аталды (Орынбор қаласы). 1928 жылы [[Алматы]] қаласына ауыстырылды. 1934 жылы Алматы ғылыми-зерттеу ветеринария тәжірибелік станция болып қайта құрылды. 1940 жылдан қазіргі атымен аталады. 2002 жылдан институт – Мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-өндірістік орталықтарының еншілес кәсіпорны. Институт құрамында: сарып, [[туберкулез]] аурулары, [[төл]], [[жылқы]] және түйе ауруларын зерттеу, вирусология, паразитология ғылыми-техникалық бөлімдері; мал өнімдері мен олардан алынатын шикізатты ветеринарлық-санитарлық сараптау және патоморфология, құс және бал арасы аурулары лабораториялары, сондай-ақ аспирантурасы (1940 жылдан) бар. 1994 жылдан докторантура ашылды. Институттың негізгі ғылыми бағыттары: малдың жұқпалы, жұқпайтын және инвазиялық ауруларын анықтау, олардан сақтану және оларды емдеу әдістерін іздестіру; ветеринарлық-профилактикалық, санитарлық және [[зоогигиена]]лық шаралар жүйесін жасау; қоршаған ортаны ластанудан, сондай-ақ мал шаруашылықтары мен фермаларында, құс фабрикаларында тұрақты ветеринарлық тазалықты сақтауға, малдан алынатын өнімдердің ветеринарлық-санитарлық жағынан сапалы болуын қамтамасыз етуге бағытталған іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізіп, олардың нәтижесін өндіріске енгізу. Институтта малдың әр түрлі [[ауру]]ларымен күресуге арналған 15 диагностикум, соның ішінде өндірістік көлемде туберкулез, сарып, лейкоз ауруларын анықтаудың диагностикумы, 14 вакцина (топалаң мен қарасанға, қой энтеротоксемиясына, т.б.), 8 қан сарсуы (көп валентті иммундық сарсу, қойға арналған иммундық глобулин, мал токсоплазмасы, т.б.) және 28 емдік препарат («Этобиц», «Дезоксан», «Экофор», «СКЖ-туберкулин», т.б.), әдістемелік көрсеткіштер мен нұсқаулар дайындалып, өндіріске ұсынылды. Институтта Қазақстан ғылым академиясының академиктері С.Н.Вышелесский, С.Н.Боев, корреспондент мүшесі [[Я.И.Клейнбок]], ветеринария ғылыми кандидаты С.К.Кожакин болды. Қазір институтта ветеринария ғылыми докторлар, проффессорлар: [[А.Сансызбай]], А.Сұлтанов, Г.И.Диков, ветеринария ғылыми докторлар [[А.Жұмаш]], А.Бижанов, [[В.Б.Тен]], т.б. қызмет етті. ==Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты== [[File:Рис. 16.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Күріш]]''.]] '''Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты''', [[В.Р.Вильямс]] атындағы– [[егіншілік]] және [[өсімдік]] шаруашылығы бойынша аймақтық мәселелермен айналысатын жетекші үйлестіруші орталығы Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығының министрлігінің қарамағында. 1934 жылы құрылған. 2002 жылдан Егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-өндірістік ортлығының республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны. [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]] Алмалыбақ ауданында орналасқан. Құрамында 19 бөлім мен лаборатория бар. 1961 жылдан аспирантура жұмыс істейді. Институттың негізгі ғылыми бағыттары: аймақтық топырақ және су, т.б. ресурс қорларын сақтай отырып, кез келген шаруашылық құрылым жағдайына лайықтап, экология жағынан таза әрі жоғары өнімді агро[[ландшафт]]ық егіншілік жүйесін құру; астық, бұршақ тұқымдастарының техникалық және жармалық дақылдарының, дәрілік өсімдіктердің құрғақшылыққа, өсімдік аурулары мен зиянкестеріне төзімді, мол өнімді жаңа сорттары мен будандарын шығару, сондай-ақ оларды тұқымынан өсіру тиімділігін арттыру; әлемдік ғылыми жетістіктер мен озат тәжірибені өндіріске енгізу. Институт суғарылмалы, суғарылмайтын және тәлімі жерлер үшін аймақтық егіншілік жүйелерін және негізгі танаптық дақылдарды өндіруде топырақ құнарлылығын сақтауға, шикізаттық және энергетикалық қорларды тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін қолайлы әдістерді жасады; минералдық және органикалық тыңайтқыштарды қолдану, суғару мерзімі және қолдан суғарудың әдістері мен [[технология]]сы, республиканың оңтүстік-шығыс аймағын гидромодульді аудандастыру жұмыстары жүргізіліп, оның қорытындылары республиканың 9 облысында өндіріске енгізілді. Қазақстанның батыс, шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарында аумағы 0,4 млн га жердің биоклиматтық қорларымен егіншілік жүйелерді сәйкестендірудің нәтижесінде астық тұқымдас дақылдарды агроэкологиялық аудандастыру іске асырылды. Институт ауыл шаруашылығының дақылдарының 250-ден астам сорттары мен буданын шығарып, оның 88-ін аудандастырды. Ғылыми жаңалықтары мен өнертабыстары үшін институт ғалымдары 24 патент алған. Институт Киото ([[Жапония]]), Гессен ([[Германия]]) университеттерімен, «Земун поле» ([[Югославия]]), [[Кембридж]] ([[Ұлыбритания]]), т.б. институттармен, бірнеше шетелдік фирмалармен бірлесіп жұмыс істейді. Ғылыми [[жұмыс]]тар жинағын, анықтамалықтар, монографиялар, нұсқау кітапшаларын шығарып тұрады. Институтта академиктер [[А.И.Бараев]], [[Қ.Әбуғалиев]], [[З.Бияшев]], [[Ю.Д.Зыков]], т.б. ғалымдар еңбек еткен. ==Қазақ ет-сүт өнеркәсібі ғылыми-зерттеу және конструкторлық институты== [[File:Доильная карусель.JPG|left|thumb| alt=A.| ''[[Сиыр сауу орны]]''.]] '''Қазақ ет-сүт өнеркәсібі ғылыми-зерттеу және конструкторлық институты''' – ғылыми-[[тәжірибе]]лік мекеме. Қазақстан Республиксы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында. 1958 жылы [[Семей]] қаласында Бүкілодақтық ет өнеркәсібі ғылыми-зерттеуинститутының қазақ бөлімшесі болып құрылған. 1992 жылдан қазақ ауыл шаруашылығы [[ғылым]]дары академиясының қарамағында қазіргі атымен аталады. 1996–2002 жылдары ғылым және білім министрлігінің ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталық құрамында болды. 2002 жылдан Қайта өңдеу және тамақ өнеркәсібі ғылыми-өндірістік орталығының еншілес мемлекеттік кәсіпорны. Институт құрамында: ет және ет тағамдары технологиясы (консервілеу бөлімімен бірге); [[сүт]] және сүт өнімдері технологиясы; балаларға арналған арнайы тағамдар; сүт және ет өнеркәсібінің технологиялық құрал-жабдықтарын жасайтын конструкторлық-тәжірибелік лаборатория; [[маркетинг]] және экономикалық зерттеу; стандарттау және нормативтік-техникалық жетілдіру бөлімі; тәжірибелік-механикалық цех бар. Негізгі ғылыми-зерттеу бағыттары: мал шаруашылығы өнімдерін кешенді түрде өңдеу және оларды сақтау технологиясы мен техникалық құралдарды дамыту; бағалы ет өнімдерін өндірудің ғылыми негізделген технологиясын жасау; сүтті қайта өңдеу және сүт өнімдері қосылған тағамдар өндірісінің технологиясы мен оның ғылыми негіздерін дайындау; бағалы биологиялық құнды өнімдерден бала тағамы мен арнайы тағам өндірісінің технологиясын жасау. [[Шұжық]], сүт өнімдері мен макарон жасап шығаратын құрал-жабдықтар дайындалып, олар Ақмола, Алматы, Шығыс [[Қазақстан]] [[облыс]]тарының және кейбір шет елдердің өндіріс орындарына енгізілді. Институт 13-Халықаралық «Сапа белгісі» сыйлығымен марапатталды (1999). ==Қазақ жеміс-жидек және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты== [[File:Ripatella 4644.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Жүзім]]''.]] '''Қазақ жеміс-жидек және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты''' – [[бақ]], [[жидек]], [[жеміс]], [[жүзім]], [[көшет]] шаруашылықтарын бір-бірімен үйлестіретін бас мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында. 1959 жылы Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының Жеміс бөлімі, Бүкілодақтық шарап жасау және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының («Магарач») Қазақ жүзім шаруашылығы ғылыми-зертеу станциясы негізінде Алматы қаласында құрылған. 2002 жылы Қайта өңдеу және тамақ өнеркәсібі ғылыми-өндірістік орталықтарының құрамына енді. Институт құрамында 14 ғылыми бөлімше, 4 өндірістік-тәжірибелік шаруашылық және 2 тәжірибелік егістік, аспирантура (1961 жылдан) бар. Ғылыми-зерттеулерінің негізгі бағыттары: [[жеміс-жидек]] дақылдары мен жүзімнің [[генетик]]алық қорын құру және сақтау; биотехнологиялық әдістерді қолдана отырып, бағалы жаңа сорттарды шығару; еңбек шығынын азайтатын және егістіктердің өнімділігін арттыратын жеміс-жидек дақылдары мен жүзім өсіру технологиясын жасау; техногенді ластанған және сортаң жерлерде топырақ құнарлылығын арттыру жүйесін енгізу арқылы экологиялық таза өнім алу; механикаландыру құралдарын, өсімдіктерді қорғау жүйелері мен суғару және сапасы жоғары өнім алу үшін жеміс-жидек пен жүзімді өңдеу технологияларын жасау; био- және [[өсімдік]] [[препарат]]тарын қолдана отырып, жемістердің ұзақ сақталу технологиясын жетілдіру. Институтта шекілдеуікті, сүйекті, жидекті дақылдар мен жүзімнің әлемдегі ірі коллекцияларының бірі (4 мыңға жуық сорт үлгілері) жиналған. Гибрид қоры 40 мыңға жуық. Ал жиналған гендік қоры негізінде осы дақылдардың 100-ден астам сорттары шығарылды. Дүние жүзінде алғаш рет сүректенген қалемшелерден телінушілерді өсірудің; жеміс-жидек дақылдарының вирус дарымайтын таза сорттарын («іn vіtro» биотехнологиялық әдісін пайдаланып) өндірудің; бағалы сорттар мен дақылдардың өнгіштік коэффициентін бірнеше есе көбейтудің және екпе ағаш өнімдерін 1,6–2,5 есеге арттырудың тиімді технологиясы жасалды. Жеміс пен жүзім өңдеудің технологиясы жетілдіріліп, шараптың кейбір айрықша түрлерін («Меруерт», «Ер-Су», «Керемет», т.б.) жасаудың ғылыми-техникалық құжаттамасы даярланды. Инфрақызыл сәулені қолданудың негізінде, жемістерді кептірудің өнім сапасын едәуір жақсартатын (витаминдерін сақтау) технологиясы жасалып, өндіріске енгізілді. [[ТМД елдері]]нің арасында алғаш рет ішіндегі ауаның газ құрамы реттеліп отыратын, жеміс сақтайтын қойма іске қосылды. Институттың құрылуына және оның дамуына [[ғалым]]дар [[А.Жанғалиев]], [[Ш.А.Хабибулин]], т.б. үлкен үлес қосты. ==Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты== {{Толық мақала|Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты}} [[File:Fried potatoes.jpg|left|thumb|left alt=A.| ''[[Картоп]]''.]] '''Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты'''ның (ҚазККШҒЗИ ) негізі 1946 ж. құрылған. :ҚазККШҒЗИ республикадағы картоп, көкөніс және бақша дақылдарын зерттеу жұмыстарымен айналысатын республикалық ғылыми орталық және осы салалар бойынша еліміздегі 15 ғылыми мекеменің қызметін үйлестіріп отыр. :Институттың гендік қорында бүгінгі күні картоптың 35 елден алынған 1700 дана, көкөніс-бақша дақылдарының 97 елден алынған 10400 дана сорт үлгілері сақталуда. Селекциялық бағдарламада картоп, басты пияз, шалот пиязы, сарымсақ, қызанақ, капуста, қияр, тәтті және ащы бұрыш, сәбіз, асханалық қызылша, қауын, қарбыз, аскөк, көкөніс дақылдарының тағы да басқа түрлері қамтылған (жалпы саны - 25). :Бүгінгі күні Қазақстан Республикасында пайдалануға рұқсат етілген селекциялық жетістіктердің Мемлекеттік тізбесіне институт ғалымдары шығарған картоп және көкөніс дақылдарының 108 сорты мен буданы енген. Оның ішінде 33 картоп сорты: Астана, Ақсор, Ақкөл, Ауыл, Альянс, Бірлік, Бора Валлей, Жанайсан,Жуалы, Жолбарыс, Карасайский, Қоғалы, Кокшетауский ранний, Максим, Мирас, Нартау, Нұр-Әлем, Нәрлі, Орбита, Памяти Боброва, София, Тамаша, Тамыр, Тандем, Теңіз, Тоқтар, Текес, Тобол, Удовицкий, Ұлан, Үшқоңыр, Шортан­динский, Шағалалы; 75 көкөніс-бақша сорты: 11 – басты пияз сорты: Августин, Арай, Игілік, Мереке, Октябрьский, Табыс, Сокол, Талисман, Дар Кайнара, Шенгельдинский, Акниет; 2 – шалот пиязы сорты: Кайнарский, Водолей; 3 – сарымсақ сорты: Арман, Заилийский, Ники; 10 – ашық танапта өсірілетін қызанақ сорты: Заря Востока, Лучезарный, Меруерт, Нарттай, Пламя, Рассвет, Самаладай, Сюрприз, Лидер, Уміт; 8 – жабық жайда өсірілетін қызанақ сорты: Алуа F1, Жалын, Диас, Нурай F1, Сәнді, Дәмді, Золотая бусинка, Солнечная жемчужина; 6 - қияр сорты: Азат,Крепыш F1, Медеу, Шілде, Өркен, Мейрам 20; 3 – асқабақ сорты: Мозолеевская 10, Карина, Афродита; 2 – кәді сорты: Геракл, Злато; 2 –сәбіз сорты: Алау, Дербес; 1 – асқаналық қызылша сорты: Қызылқоңыр; 3 – тәтті бұрыш сорты: Қаз-Тай, Баян-Сұлу, Қозы-Көрпеш; 2 – ащы бұрыш сорты: Пикант, Ерекше; 1 – қырыққабат сорты – Надюша; 8 – қарбыз сорты: Асар, Жетыген, Каргалинец, Красносемянник, Междуреченский, Медок Семипалатинский, Стоксик Семипалатинский, Семей; 9 – қауын сорты: Алена, Алтыночка, Илийская, Майская, Прима, Таисия, Шұғыла, Шекер, Чемпионка; 1 – аскөк сорты: Каскеленский; 1 – шалғам сорты: Дунганский 12/8, 1 - бұршақ сорты: Ассоль; 1 – маш сорты: Інжу; 1 - соя сорты; Жасыл Дән. :Институттың тұқымдық танаптарында жыл сайын барлық аудандастырылған картоп сорттарының 700-1000 т тұқымы, көкөніс және бақша дақылдары сорттарының 1700-2000 кг бастапқы, суперэлиталық және элиталық тұқымы өсіріледі. :Элиталық картоп өсірудің биотехнологиялық әдісі; картопты генеративік тұқымдармен көбейту әдісі; көкөніс-бақша дақылдарының бастапқы, элиталық және сорттық тұқымын өндіру технологиясы; картоп және көкөніс дақылдарын өсірудің қарқынды технологиясы; топырақ өндеудің, тыңайтқыштарды енгізудің және өсімдік қорғаудың жетілдірілген технологиясы; дәстүрлі және қысқа ротациялы ауыспалы егістіктер; картоп өнімін контейнерлік әдіспен жинау, сақтау және өнімнің сақталуын биохимиялық көрсеткіштер негізінде болжау тәсілдері тағы басқа көптеген жетілдірілген технологиялар институт ғалымдарының көп жылдық ғылыми еңбектерінің нәтижелері болып табылады. :Институт шетелдік жетекші ғылыми мекемелермен және халықаралық орталықтармен тығыз байланыста. Олардың ішінде Ресей, Украина, Беларусь Республикасы, Өзбекстан және Қытай мемлекеттерінің ғылыми мекемелерімен қатар Халықаралық ғылыми орталықтар бар – Халықаралық Картоп Орталығы (CIP), Дүниежүзілік Көкөніс Орталығы (AVRDC-WVC), Қуаң Аймақтардағы Ауылшаруашылық Зерттеулердің Халықаралық Орталығы (ICARDA), АҚШ-тың Университеттері және т. б. Қауымдасудың нәтижесінде институт ғалымдыры Халықаралық Картоп Орталығымен бірлесіп картоптың Альянс, Мирас және Ұшқоңыр сорттарын, Дүниежүзілік Көкөніс Орталығымен бірлесіп тәтті бұрыштың Қаз-Тай, Баян-Сұлу және Красное чудо сорттарын, ащы бұрыштың Пикант және Ерекше сорттарын, маштың Жасыл Дән сортын, сояның Іжу, райханның Балғын сортын шығарып өндіріске ұсынды. :Институттың 10 ғылыми және ғылыми-өндірістік бөлімдері мен зертханаларында 163 қызметкер жұмыс атқарады оның ішінде 6 ғылым докторы және 16 ғылым кандидаты бар. :Институт ғалымдарының ғылыми еңбектерінің нәтижелері 100-ден астам кітаптар мен ғылыми жинақтарда, 150-ден астам кітапшалар мен нұсқауларда жарық көрген. Мерзімді басылымдарда, әртүрлі халықаралық және республикалық симпозиумдар мен конференциялар жинақтары мен материалдарында институт ғалымдарының еңбектері басылған. Кітапхананың басылымдық қоры 72 мың дананы құрайды. :Институт қызметкерлері 300-ден артық авторлық куәлік пен патентке ие.<ref>[http://www.kazniiko.kz www.kazniiko.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514045508/http://www.kazniiko.kz/ |date=2016-05-14 }}</ref> ==[[Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институты]]== [[File:Cornea Transplant.jpg|thumb| alt=A.| ''[[1 жылдан кейiнгі адам көзіндегі кератопластик нәтижесі.]]''.]] '''Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институты'''– ғылыми-[[тәжірибе]]лік мекеме, [[республика]]дағы офтальмологиялық қызметтің басты орталық Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің қарамағында. 1933 жылы Алматы облысы көз аурулары [[аурухана]]сы негізінде өлкелік ғылыми-тәжірибелік офтальмология институты ретінде құрылды. 1974 жылдан қазіргі атымен аталады. Құрамында: офтальмологиялық қызметті ұйымдастыру; көз тамырлары ауруларын зерттеу; балалар мен [[жасөспірім]]дердің көз ауруларының алдын алу; көз жарақатын емдеу бөлімдері; глаукома және арнайы көз патологиясы лабораториялары бар. Негізгі ғылыми бағыттары: көз ауруларының таралуын тежеу және одан сақтандыру, диабеттің салдарынан болатын көз ауруларының мед. әлеум. аспектілерін айқындау; көз тамырлары ауруымен ауырған науқастардың көз жанарын қалпына келтіру; [[амблиопия]] (көрудің нашарлауы), [[миопия]] (алыстан көрмеушілік), іштен туа біткен көз ауруларын консервативті және хирургиялық жолмен емдеу; глаукома және катарактаның асқынуынан пайда болатын көз ауруларын емдеу және хирургиялық жолмен көздің көруін қалпына келтіру, т.б. Институт қазіргі заманға сай техникалық құралдармен (ультрадыбысты факоэмульсикатор, [[компьютер]]лік периметр, контактісіз [[тонометр]], [[диагностика]]лық эхосканер, т.б.) жабдықталған. ==Қазақ көлік және коммуникация академиясы== '''Қазақ көлік және коммуникация академиясы''', [[М.Тынышбаев]] атындағы (ҚазККА) – жетекші жоғары оқу орны. Республиканың [[көлік-коммуникация]] кешеніне жоғары білімді мамандар даярлайды. Алматы темір жол көлігі институты Ташкент темір жол көлігі инженерлері институтының Алматы бөлімшесі негізінде 1976 жылы 20 мамырда ұйымдастырылды. ҚазККА 1996 жылы 7 мамырда Алматы темір жол көлігі инженерлері институты мен Алматы автомобиль жолы институты негізінде құрылған. 2000 жылы академияға М.Тынышбаевтың есімі берілді. Академияда көлік техникасы мен құрылысы, өндірісті ұйымдастыру және экономикалық институттары, магистратура, аспирантура, [[докторантура]], біліктілікті арттыру, компьютерлік-ақпараттық технологиялар, тілдерді дамыту, мемлекеттік тілде іс жүргізу, ғылыми-зерттеу инновациялық орталықтары «Салауатты өмір салты» кешені бар. Академияда 23 [[кафедра]] мен 100-ден астам лаборатория жұмыс істейді. Онда 18 мамандық бойынша жоғары білім берудің мемлекеттік стандарттары, көптеген [[маман]]дық пәндері бойынша бағдарлама жасалып, бекітілген. ==Қазақ қой шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институты== [[File:Ammotragus lervia in Rostov zoo.jpg|thumb|left| alt=A.| ''[[Қошқар]]''.]] '''Қазақ қой шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институты''' – ғылыми-тәжірибелік мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында. [[Мүйізді]] [[ірі қара]] шаруашылығы институты мен [[Алматы облысы]] [[Қастек (ауыл)|Қастек]] аймақтық қой шаруашылығы тәжірибе станциясы негізінде 1933 жылы ұйымдастырылған. 1974 жылы қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты болып құрылып, 1975 жылдан қазіргі атымен аталады. 2002 жылдан мал шарушылығы және ветеринария ғылыми-өндірістік орталығының бөлімшесі. Құрамында 16 бөлім, лаборатория, 2 тәжірибе шаруашылығы, аспирантура (1974 жылдан) бар. Негізгі ғылыми бағыттары: қой, ешкі, түйе және жылқы түліктерінің қолда бар тұқымдарын асылдандырып, жаңа тұқымдарын, тұқымдық топтарын, типтері мен тектес туыстарын шығару; қой басын көбейту биотехнологиясы, малды өз төлінен өсірудің және қолдан ұрықтандырудың тиімді әдістерін тауып, өндіріске енгізу; мал азықтарын дайындау және азықтандыру технологиясын жетілдіру; [[жүн]], [[ет]], [[қымыз]], шұбат өндіру мен оларды стандарттау. Институт ғалымдары малдың жаңа тұқымдарын: қазақтың биязы жүнді қойын ([[КСРО]] Мемлекеттік сыйлығы, 1948), қазақтың оңтүстік мериносын (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1970), қазақтың солтүстік мериносы мен [[биязы]]лау жүнді дегерес қойын, көшім жылқысын (Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы, 1977) шығарды; қой бордақылаудың өнеркәсіптік [[технология]]сын жасап, өндіріске енгізді (Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы, 1974); сондай-ақ қазақтың құйрықты ұяң жүнді қойы, сарыарқа құйрықты қойы, мұғалжар жылқысын шығарып, мемлекеттік сынақтан өткізді. [[Қой]] азықтандыру нормаларын, белок-витамин-минералды тұз қоспасын, премикстер (биологиялық активті қоспалар) мен түйіршікті азық рационының [[рецепт]]терін жасады. ==Қазақ құс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты== [[File:TooreHol bird.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Көл жағасындағы құс]]''.]] '''Қазақ құс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты''' – [[құс]]ты жемдеу, өсіру және күтіп-бағудың технологиялық жаңа ғылыми-зерттеу жұмыстарын үйлестіріп отыратын мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында. [[Қазақ]] мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты мен солтүстік мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының құс ш.аруашылығы бөлімдері, сондай-ақ қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының «Қаскелең» тәжірибе шаруашылығына қарасты құс фермасы негізінде 1966 жылы құрылған. Алматы облысының Қарасай ауданындағы Қазақ КСР-інің 50 жылдығы ауданында орналасқан. 1992–2002 жылдары қазіргі атымен аталды, ал 2002 жылдан мал шаруашылығы және [[ветеринария]] ғылыми-[[өндіріс]]тік орталығының құс шаруашлығы мәселелері бойынша бөлімшесі. Құрамында жемдеу және оның технологиясы, [[селекция]] және [[генетика]] секторлары, жемшөпті сараптау өндірістік [[лаборатория]]сы бар. Негізгі ғылыми бағыттары: ауыл шаруашылығы құстарының қолда бар линияларын жетілдіру және жаңа кросс шығару; құс өнімдерін өндірудің энергияны үнемдейтін технологиясын әзірлеу; құс тағамының құрамына енгізілетін заттардың ғылыми негізделген нормаларын жасау және оның биологиялық тиімділігін зерттеу; құс шаруашылығы үшін селекциялық-технологиялық бағдарлама даярлау. Институтта құс жемдеу, оның тұқымдарын жақсарту және өсіру технологиясын жасау жөнінде ұсыныстар енгізіліп, құсқа берілетін құрама жем мен [[витамин]]ді-[[минерал]]дық қоспалардың экономикалық тиімді рецептурасын және жемдеу мөлшерін даярлау жұмыстары жүргізілді; лазер сәулесі мен үйектелген (поляризацияланған) қызыл жарықты пайдаланудың нәтижесінде құстардың жұмыртқалағыштығы мен балапандардың өміршеңдігі артатындығы анықталды. Институтта жұмыртқа өндіру бағытында өсірілетін тауықтың «Алатау», үйректің «[[Медеу]]», «Арман» кросстары шығарылып, Орталық [[Азия]] республикаларының көптеген шаруашылықтарына таратылды. ==Қазақ мал азығын өндіру және жайылым ғылыми-зерттеу институты== [[File:A herd of horses on Kosha Mountain 003.JPG|thumb|left| alt=A.| ''[[Жайылымдағы жылқылар]]''.]] '''Қазақ мал азығын өндіру және жайылым ғылыми-зерттеу институты''' – [[шабындық-жайылым]] шаруашылығы мен [[жем]][[шөп]] өндіру жүйесін үйлестіріп отыратын ғылыми мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында. Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы [[Шығыс]] бөлімшесінің қарамағындағы Қазақ шабындық-жайылым ғылыми-зерттеу институты болып Алматы қаласында 1969 жылы құрылған. 1987–2002 жылы мал азығы және жайылым ғылыми-өндірістік бірлестігінің бас мекемесі болды, ал 2002 жылдан мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-өндірістік орталығының мемлекеттік қазыналық кәсіпорны. Құрамында жайылымдарды жақсарту және пайдалану; шалғындарды жақсарту және пайдалану; базистік жемшөп өндіру; сортаң жерлерді суландыру (мелиорациялау); жемшөп өндіру экологиясы; астық және бұршақ тұқымдас өсімдіктер селекциясы; өсімдіктерді интродукциялау; сұрыпталатын материалдарды биол. тұрғыдан бағалау; шалғындық-жайылым шөбінің тұқым шаруашылығы; Батыс Қазақстан жемшөп өндіру бөлімдері; жемшөп қоректілігін бағалау [[лаборатория]]сы бар. 1969 жылдан [[аспирантура]] жұмыс істейді. Институттың негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттары: егіс танабында мал азығын өндірудің және жайылымдарды, шабындықтарды жақсарту мен пайдаланудың қазіргі заманғы қарқынды технологиясын іздестіріп, өндіріске енгізу; [[мал]] [[азық]]тық дақылдардың және шалғын мен жайылымда өсетін шөптердің жаңа, мол өнімді сорттарын шығару; мал азығын дайындау, сақтау және пайдаланудың жаңа технологияларын жасап, өндіріске енгізу; мал азығын өндіру мен шалғындық-жайылым шаруашылығын ұйымдастыру және экономика негіздерін жетілдіру. Тәжірибе шаруашылықтарында жабайы шөптерді тұқымынан өсіру арқылы еркекшөптің – жергілікті Ақсеңгір мен [[Тауқұм буданы]], қияқтың – Бозой сорттары шығарылып, өндіріске енгізілді. Қаракемер тәжірибе шаруашылығында жоңышқа, қияқ шөптерінің тұқымын қолдан суғару арқылы өсірудің технологиялық тәсілдері жетілдірілді; Институттың тәжірибе шаруашлылығыннда қияқты [[тұқы]]мынан егу агротехникасы жасалуда. ==Қазақ мал шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институты== [[File:Горные бараны Харьков.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Тау текесі]]''.]] '''Қазақ мал азығын өндіру және жайылым ғылыми-зерттеу институты''' – [[сүт]]ті және [[ет]]ті мал тұқымдарын өсіру бағытындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын үйлестіріп отыратын бас мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында. 1933 жылы Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы [[ғылым]]дары академиясы Шығыс бөлімшесінің қарамағында етті мал шаруашылығы институты ретінде ашылып, 1974 жылы қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты негізінде құрылған. 2002 жылдан мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-өндірістік орталығының құрамындағы мемлекеттік қазыналық кәсіпорын. [[Алматы облысы]] Қарасай ауданы Каменка ауданында орналасқан. Құрамында сүт және сиыр етін өндіру технологиясы; сүтті мал өсіру және оның селекциясы, етті мал өсіру және оның селекциясы; ауыл шаруашылығы малдарының азығын өндіру және азықтандыру [[технология]]сы; шошқа шаруашылығы және ғылыми-техникалық ақпарат бөлімдері, сондай-ақ қаржылық-жоспарлау және өндіріс бөлімшелері бар. 1974 жылдан аспирантура жұмыс істейді. Негізгі ғылыми бағыттары: сүт бағытындағы сиырлардың генофондын сақтау және оның селекциясын жақсарту; сүтті және етті малдың, [[шошқа]]ның қолда бар тұқымдарын жетілдіріп, олардың жаңа тұқымдарын, типтері мен линияларын шығару; малды азықтандыру және құнды мал азығын өндіру технологиясын жасау. Институт қазақтың ақбас және алатау (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1950), етті тұқым – әулиекөл сиырларын, қазақтың ақбас сиырының 3 линиясын, симментал сиырының қазақстандық типін, санта-гертруда тұқымының негізінде сиырдың жаңа «Жетісу» типін шығарды. [[Қараала]] және [[қызылала]] [[сиыр]] тұқымдарының генотиптерін пайдалана отырып, мол өнімді сиыр табындарын қалыптастырды. Институтта ҚР Ұлттық ғылым академиясының академиктер В.А. Вернигор, корреспондент мүшесі А.Мелдебеков, ауыл шаруашылығы ғылыми докторы, профессорлар Қ.Құсайынов, [[М.Жұмабаев]], [[В.Д.Крючков]], [[А.И. Ашанин]], т.б. [[ғалым]]дар жұмыс істеді. ==Қазақ мәдениет және өнертану ғылыми-зерттеу институты== [[File:Tubeteika.JPG|left|thumb| alt=A.| ''[[Тақия]]''.]] '''Қазақ мәдениет және өнертану ғылыми-зерттеу институты''' – ғылыми-зерттеу [[мекеме]]сі. 1998 жылы 24 наурызда құрылды. 1934–36 жылдары жұмыс істеген [[Қазақ]] [[ұлт]]тық [[мәдениет]]і ғылыми-зерттеу институтының заңды мұрагері. Институт қызметінің негізгі бағыттары – мәдениет және өнер мекемелерінің мемлекеттік жүйесін жетілдіру жөнінде зерттеулер жүргізіп, түсіндірмелер жасау; Қазақстанның әлеуметтік, мәдени дамуын басқаруды ғылыми тұрғыдан қамтамасыз ету; мәдениет пен өнер саласына байланысты ақпарат дайындау және жариялау. Оның құрамында: өнертану, мәдениет теориясы мен тарихы, талдау және әлеуметтік мәдени зерттеулер, редакциялық-баспа бөлімдері бар. Институт «Қазақстан Республикасы мәдениетінің даму тұжырымдамасы» жобасын, сондай-ақ «Ауыл мәдениетін сақтау, жаңғырту және дамыту тұжырымдамалары» жобасын әзірледі, облыстық мәдениет орталықтары директорларының қатысуымен «Ауыл мәдениетін дамыту және ауыл тұрғындарының бос уақытын тиімді пайдалануының қазіргі жай-күйі», «[[Халық]] шығармашылығы – ауыл мәдениетінің рухани қайнар көзі» деген тақырыптарда семинарлар өткізді, қазақ халқының [[тарих]]и, [[мәдениет]] [[ескерткіш]]терін зерттеу және оларға қатысты материалдар жинау жөнінде экспедициялар ұйымдастырады. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелері «Мәдениет және [[өнер]]тану ғылыми-зерттеу институтының хабаршысы, Вестник КазНИИКИ» ғылыми-көпшілік, мәдени-талдамалық, [[ақпарат]]тық журналында жарияланып отырады. ==Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті== '''Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті''' – [[жоғары]] оқу орны. 1944 жылы 15 тамызда ашылған. 2008 жылдан қазіргі атымен аталады. Институтта алғаш үш факультет (физика -математика, тарих, тіл және [[әдебиет]]) болды. 1945 жылы жаратылыстану-география факультеті ашылды. 1961 жылы [[кітапхана]], 1968 жылы музыкалық және [[ән]], 1971 жылы филологиялық факультеті мен тарих-педагогика факультеттері қосылды. Соңғысы 1984 жылы тарих және мектепке дейінгі тәрбие факультеттеріне бөлінді. Алғашқы жылдары институт қабырғасында академиктер [[М.Әуезов]], [[Ә.Марғұлан]], [[О.Жәутіков]], [[Т.Тәжібаев]]; профессорлар: [[Н.Сауранбаев]], [[К.П.Персидский]], [[Ә.Тұрсынбаев]], [[З.Ахметов]], [[К.Бисембиев]], [[К.Қанафиева]], т.б. еңбек етті. Институтта педагогикалық мамандықтарға қоса кітапханатану, ән-музыка кафедралары ашылып, кейін олар жеке факультетке айналды. 2000 жылы тарих-филология, мектепке дейінгі тәрбие, бастауыш және музыкалық білім, жаратылыстану, экономикалық және білімдегі сервис факультеттері құрылды. Институттың күндізгі және сырттай оқу бөлімдерінде студенттер 38 мамандық бойынша білім алады. Қазіргі таңда унивеситетте 709 оқытушы дәріс береді, оның ішінде 68 ғылыми доктор, профессор, 238 ғылыми кандидат, 2 Қазақстан Республикасының [[Халық]] артисі, 2 Қазақстан Республикасының [[Еңбек]] сіңірген артисі бар. Ғылыми-зерттеу жұмыстары 33 кафедра, әлеуметтік және гендерлік институты, іргелі ғылыми-зерттеулер орталығы, 2 дербес лаборатория арқылы жүргізіледі. «Педагог кадрлардың біліктілігін арттыру мен қайта даярлау орталығы» дисс. кеңес жұмыс істейді. Білім беру сапасын жоғарылату мақсатында «Сапа [[менеджмент]]і» жүйесі 2004 жылдан бері университетте ресми түрде мақұлданып, Халықаралық, [[отан]]дық стандарт талаптарына сәйкес білім беру сапасын жоспарлау, бағалау рәсімдерін іске асыруға қатысты ауқымды іс-шаралар жүзеге асырылды. Университет жанынан 2005 жылдан республикалық «Этнопедагогика» ғылыми-педагогикалық, «Хабаршы» ғылыми [[журнал]]дары екі айда бір рет шығып тұрады. ==Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы== '''Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы''' – жоғары оқу орны. 1945 жылы ҚазПИ-дің (қазіргі ҚазҰПУ) дене тәрбиесі факультеті негізінде ашылды. 1997 жылға дейін Қазақ физкультура институты деп аталды. Академия құрамында 4 факультет бар; студенттер мемлекеттік тілде және орыс тілінде оқиды. 15 ғылыми докторлар мен профессорлар, 50 ғылыми кандидат мен доцент дәріс береді. Қазақстан Республикасының 20 еңбек сіңірген спорт шебері мен еңбек сіңірген жаттықтырушысы жұмыс істейді. Интернетке шыға алатын екі компьютер сыныбы, 2 стадион, спорт ойындарына, гимнастикаға, жеңіл атлетикаға, күреске, бокске, ауыр атлетикаға арналған 7 спорт залы, жүзу айдыны, 3 жатақхана бар. Спорт және дене тәрбиесі факультеті жеңіл атлетика, ауыр атлетика, шаңғы спорты, конькимен сырғанау, мәнерлеп сырғанау, гимнастика, жүзу, футбол, баскетбол, волейбол, гандбол, хоккей, семсерлесу, күрес (еркін күрес, грек-рим күресі, самбо, дзю-до, қазақша күрес), теннис, велоспорт, армрестлинг, спорт психология, спорт режиссурасы, дене тәрбиесі мен спорт менеджменті, спорт журналисі мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. Валеология факультеті мектептер мен арнаулы және жоғары оқу орындары үшін ұстаздар даярлайды. Туризм және сервис факультетінде туризмнің спорттық және белсенді түрлері, сервис, рекреациялық-танымдық саяхат, коммерциялық туризм, ішкі туризм, қонақ үй ісінің менеджменті тармақтары бойынша болашақ менеджерлер оқиды. 2000 ж. жауынгерлік өнер және жекпе-жек күрес факультеті ашылды, онда бокс, шығыс жекпе-жегі, жеке меншікті қорғаушы мамандықтары бар. Академия студенттері спорттың әр түрінен ұлттық құрама команда сапында әлем, Еуропа, Азия, Олимпиялық ойындар чемпиондары мен жүлдегерлері болды ==Қазақ минералдық шикізаттар ғылыми-зерртеу институты== [[File:TooreHol bird.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Көл жағасындағы құс]]''.]] '''Қазақ минералдық шикізаттар ғылыми-зерртеу институты''' – [[Қазақстан]]ның геологиялық қызмет саласындағы кешенді ғылыми-зерттеу мекемесі. 1956 жылы КСРО Геологиялық министрлігі Бүкілодақтық минералдық шикізаттар институтының бөлімшесі ретінде құрылды. 1957 жылдан [[дербес]] институт. Негізгі бөлімдері: аймақтық геологиялық, металлогения, [[мұнай]] мен [[газ]] геологиясы, [[гидрогеология]], [[геохимия]], [[геофизика]], геологиялық барлау жұмыстары және картография. Институт құрамында 1990 жылға дейін геологиялық барлау экспедициясы және кен байыту фабрикасы жұмыс істеді. Зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: минералдық [[шикізат]]тар құрамын сараптап, оларды тиімді байыту жолдарын іздестіру; барлау жұмыстарының әдістемелері; геологиялық барлау техникасын жетілдіру; кен іздеудің әр түрлі тәсілдерін (геология, геохимия, геофизика) дамыту; жер қыртысының терең қабаттарын зерттеу; ондағы түрлі [[метал]]дар түзілімінің аралық белдемдерін шектеу. Жүргізген зерттеулері жоғары бағаланып, институт республиканың «Алтын кітабына» енгізілген. Институтты ұзақ жылдар бойы Қазақстан және КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты [[Г.Бекжанов]] басқарды, Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі [[Ж.Айталиев]], КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты [[М.И.Казанцев]] және басқа да 17 [[Ленин]]дік және Мемлекеттік сыйлықтардың лауреаттары жұмыс істеген. ==Қазақ мұнай геологиялық барлау ғылыми-зерттеу институты== [[File:Oil-spill.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Мұнай құймасы]]''.]] '''Қазақ мұнай геологиялық барлау ғылыми-зерттеу институты''' – [[Қазақстан Республикасы]]ның геологиялық қызмет жүйесіндегі мұнай мен газ бойынша мамандандырылған салалық ғылыми-зерттеу мекемесі. [[Атырау]] қаласында орналасқан. Институт 1946 жылы академик [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ.И.Сәтбаев]]тың бастамасымен құрылған Қазақстанның батысындағы Қазақ КСР-і ғылым академиясының [[Орал]]–[[Ембі]] ғылыми-зерттеу базасынан бөлініп шықты. 1956 жылы мұнай институты болып қайта ұйымдастырылып, 1960 жылы геология және геофизика институтына айналды. 1972 жылдан қазіргі атауымен белгілі. Ақтөбе қаласында бөлімшесі бар. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: Қазақстан аумағындағы мұнай және газ кен орындарының геологиялық құрылымын зерттеу мен орналасу заңдылықтарын ашу; мұнай-газ қорларын болжамдық және өнеркәсіптік бағалау; геологиялық барлау жұмыстарының бағыттарын белгілеу; [[мұнай-газ]] ұңғымаларын байқау мен сынау әдістерін жетілдіру және бұрғылау технологиясы мен бұрғылау ерітінділерінің қасиеттерін жақсарту; терең ұңғымаларды қазуға арналған жобалық-сметалық құжаттама дайындау; сыртқы экономикалық байланыстарды жүзеге асыру; өз зерттеулерінің нәтижелерін сыртқа шығару және шет ел [[фирма]]ларымен бірлескен зерттеулер жүргізу. Институт ғалымдары жүргізген зерттеулердің ең маңызды теориялық және қолданбалы нәтижелері: [[Каспий маңы ойпаты]], Оңтүстік[[Маңғыстау]], [[Бозащы]] түбегі шөгінді қабаттарының терең құрылымы кешенді зерттелді және соның негізінде мұнай-газ аймақтары болжанды, мұнай қоры мол ірі аймақтар мен кен орындары анықталды; Қазақстан аумағы мұнай-газ кені қорының болу ықтималдылығы дәрежесі бойынша геологиялық аудандастырылды; 1978 жылы республикалық өндірістік ұйымдармен және Бүкілодақтық газ және мұнай ғылыми-зерттеу институтымен ([[Мәскеу]]) бірлесіп, 1:500 000 масштабты «Қазақ КСР-інің мұнай-газ қорын болжау картасы» құрастырылды; 1982 жылы 1:300 000 масштабты «Каспий маңы ойпаты мен төменгі Еділ мұнай-газды облысы мұнай-газ қорының картасы»; 1:100 000 масштабты [[Каспий]] маңы мұнай-газды аймағы бойынша карталар сериясы жарық көрді; бұрғылауға дайындалған құрылымдар бойынша көмірсутектің перспективті қорлары бағаланды; [[Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны|Қарашығанақ]], [[Жаңажол мұнай-газ конденсат кен орны|Жаңажол]], т.б. бірегей кен орындарында тәжірибелік термодинамикалық зерттеулер жүргізілді; жоғары сапалы сейсмикалық барлау әдістемелері жетілдірілді, т.б. Бірқатар институт жұмыстары Қазақстанның (1976, 1980) және КСРО-ның (1983) Мемлекеттік сыйлықтарымен марапатталған. ==Қазақ мұнай ғылыми-зерттеу және жобалау институты== [[File:Oil well scheme.svg|left|thumb| alt=A.| ''[[Мұнай өңделуі]]''.]] '''Қазақ мұнай ғылыми-зерттеу және жобалау институты''' – [[маман]]дандырылған ғылыми-зерттеу және жобалау мекемесі. 1940 жылы [[Атырау]] қаласында [[«Қазақстанмұнайкомбинаты»]] құрамындағы «Ембіжобалау» мекемесінің кеңсесі ретінде негізі қаланды. 1957–70 жылдары «ГипроҚазмұнай» жобалау институты болды. 1970 жылы [[КСРО]] Мұнай өнеркәсібі министрлігінің Қазақ мұнай ғылыми-зерттеу және жобалау институты атанды. 1978 жылдан Ақтау қаласында. 1995 жылы Атырау бөлімшесінің негізінде дербес [[«Каспиймұнайгаз»]] институты құрылды. Институт жұмысының негізгі бағыттары: мұнай мен газ кендерінің геологиясы және пайдалануға байланысты ғылыми -зерттеу жұмыстарын жүргізу, көмірсутек шикізатын өндіру, тасымалдау, сақтау және өңдеу саласында жобалау-іздеу жұмыстарын орындау; мұнай-газ өндірісі мен еңбек қауіпсіздігі [[техника]]сының ғылыми-техникалық нормативтік [[құжат]]тарын жасау. Институт жобалауы бойынша Атырау мен Маңғыстау облыстарында бірқатар газ-мұнай [[кен]]дері пайдалануға берілді. ==Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институты== '''Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институты''' – [[республика]] халқына [[онкология]]лық және [[радиология]]лық қызмет көрсететін ғылыми-тәжірибелік және әдістемелік орталығы Қазақстан Республиксы [[Денсаулық]] сақтау министрлігінің қарамағында. 1960 жылы Алматы қаласында құрылған. Құрамында 9 [[хирург]]иялық, 3 радиологиялық, 7 диагностикалық және 3 тәжірибелік (аңдарды зерттейтін арнайы лабораторияны қосқанда) ғылыми бөлімшелері бар. 1960 жылдан аспирантура жұмыс істейді. Негізгі ғылыми-зерттеу бағыты – қатерлі ісіктің алдын алу және емдеудің жаңа әдістерін жетілдіру. Онкологиялық реконструктивті-пластикалық операция арқылы шағын ісіктерді сылып тастау, кеңейтілген [[лимфодиссекция]], [[иммунды-гормонтерапия]] және дәрімен емдеудің жаңа жүйелерін жүзеге асырды. Институтта дайындалған озық диагностика және емдеу әдістері ТМД елдерінің, [[Үндістан]]ның, [[Швеция]]ның, [[Перу]]дің, [[Ұлыбритания]]ның жетекші онкология орталықтарында және республиканың облыстық онкология диспансерлерінде қолданылады. Институтта Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі [[С.Б.Балмұқанов]], корреспондент мүшесі Ж.Н.Әбдірахманов, медицина ғылымының докторы, профессорлар [[А.Ә.Бейсебаев]], [[Н.Ә.Әжіғалиев]], Ж.Ә.Арзықұлов, Ғ.С.Қанапиянов, [[С.А.Бәйішева]], А.Қосаев, А.И.Шибанова, т.б. ғалымдар жұмыс істеді. 2002 жылдан «Қазақстан онкологиясы мен радиологиясы» журналы шығарылады. 140-тан аса авторлық куәлік пен патент қорғалған. ==Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты== [[File:Юганский заповедник. р. Негусьях.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Орман]]''.]] '''Қазақ орман шаруашылығы және агроорманмелиорация ғылыми-зерттеу институты''' – [[орман]] шаруашылығын басқару және орман алқаптарын өсірудің ғылыми жүйелерін жасайтын мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында. [[Қазақ]] орман тәжірибе станциясы мен Қазақстан ҒА [[Ботаника]] институтының орман секторы негізінде 1957 жылы Көкшетау (қазіргі Ақмола) облысындағы Щучинск қаласында құрылды. 2002 жылы орман шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталық мемлекеттік кәсіпорны болып қайта құрылды. Құрамында: орман шаруашылығы және орманды пайдалану; орманда дәрілік өсімдіктерді өсіру; агроорман-суландыру; гендік қорды қорғау; селекция; тәжірибелік орман шаруашылығы бөлімдері, орман қорғау және оны сақтау лабораториясы, сондай-ақ [[Алматы]], [[Алтай]]тәжірибелік орман станциялары, Батыс Қазақстан бөлімшесі және [[Кондратов]] тәжірибелік-үлгілік орман питомнигі бар. Негізгі ғылыми бағыттары: ормантану, орман өсіру; шаруашылықта ағаш қорларын көп мақсатты және үзіліссіз пайдалануды ұйымдастыру; жергілікті [[ағаш]] және бұталы өсімдік түрлерінің селекциясы; тұқым алу; жаңа сорттарын шығару; орман шаруашылығында интродуценттерді қолдану; орман алқаптарын өсіру және көгалдандыру; сондай-ақ экологиялық апатты аймақта жасанды орман алқаптарын өсіру және қалпына келтіру; орманды зиянкестерден, аурулардан және өрттен қорғау; орман шаруашылығы жұмыстарын механикаландыру; тағамдық және дәрілік жабайы өсімдіктер флорасының жеке түрлерін Солтүстік Қазақстан аумағында плантацияда өсіру технологиясын зерттеу. Институтта бірыңғай әдістемелік негізде Қазақстан ормандарының типологиялық жіктелімі, сондай-ақ орманды-экономикалық және орманды-так-сондық аудандастыру жұмыстары орындалады; жасанды орман алқаптары қалпына келтіріледі; өртке қарсы шаралар жүйесі жасалады; көгалдандыру және орман шаруашылығына клон мен гибрид сорттары таңдап алынып, селекциялық нысандар жүйесі құрылады; орман зиянкестерінің биологиясы зерттеліп, оларды жою әдістері ізделінеді [[Арал теңізі]]нің құрғап, жалаңаштанған қазақстандық бөлігін қайтадан көгалдандыру үшін суғармалы екпе ағаштар түрлері мен оның технологиясы туралы ұсыныстар берілді. Сондай-ақ институтта өртке қарсы қолданылатын минерализатор, суғармалы жерлерде орман отырғызуға арналған машиналар жасалды. Институт ғалымдары 11 авторлық [[куәлік]] пен патенттің иегерлері. ==Қазақ өсімдік қорғау өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институты== [[File:Tanacetum balsamita cv.majus Kh.208 Habitus.jpg|left|thumb| alt=A.| ''[[Өсімдік]]''.]] '''Қазақ өсімдік қорғау өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институты''' – ғылыми-тәжірибелік мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында. Республикалық өсімдік қорғау станция негізінде 1958 жылы Алматы облысы Қарасай ауданы Рахат ауданында құрылған. 2002 жылдан институт егіншілік және өсімдік шарушылығы ғылыми-[[өндіріс]]тік орталығының еншілес мемлекеттік кәсіпорны болды. Институт құрамында: энтомология, фитопатология, экотоксикология, арамшөптермен [[күрес]]у бөлімдері; [[биотехнология]] және [[шегіртке]]лер [[экология]]сы [[лаборатория]]лары; сондай-ақ «Қостанай» ([[Қостанай облысы]]) бөлімшесі бар. 1958 жылдан аспирантура жұмыс істейді. Негізгі ғылыми бағыттары: өсімдіктерді, ауыл шаруашылығы дақылдарын түрлі зиянкестер мен аурулардан, арамшөптерден қорғаудың тиімді әдістерін тауып, өндіріске енгізу; ауыл шаруашылығы өнімдерін және жайылымдарды аймақтық ерекшеліктерге лайықты интегралдық жүйеде қорғауға бейімдеу. Институт дәнді, техникалық дақылдарды, қант қызылшасын, жүгеріні, жоңышқа мен эспарцетті, т.б. өсімдіктерді зиянкестерден қорғаудың агротехникалық, биологиялық, химиялық әдістерін өндіріске енгізді, биоагенттер мен микроорганизмдер, микробиологиялық [[препарат]]тарды пайдаланудың жаңа тиімді тәсілдерін ұсынды. [[Зиянкес]]терден (әсіресе, шегіртке) арылудың жаңа әдістері іздестірілуде. Институтта өсімдік зиянкестерін жою мерзімін болжау мақсатында матем. модельдеу, электрондық есептеу машиналары, авиациялық барлау әдістері кеңінен қолданылады. Институт ғылыми жұмыстар жинағын, өсімдік [[қорғау]] мәселесіне арналған [[монография]]лар, әдістемелік [[нұсқа]]у [[кітапша]]ларын шығарады. ==Қазақстан даму институты== '''Қазақстан даму институты''' (ҚДИ) – Қазақстанның тұңғыш [[тәуелсіз]] ғылыми-талдау мекемесі. 1994 жылы [[тамыз]]да құрылған. Институт ғылыми-талдау зерттеулері барысында: Қазақстан Республикасының ішкі және сыртқы саясатының, экономикалық және әлеуметтік-мәдени дамуының маңызды мәселелері бойынша мониторинг, жедел талдау және сараптамалық бағалау жүргізу; Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігіне және Орталық Азияның аймақтық мәселелеріне баға беру; қоғамдық даму мәселелері бойынша іргелі, қолданбалы жобаларды іске асыру; аймақтық зерттеулер жасау; консалтингтік қызмет саласында: мақсатты саяси және әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларға идеологиялық бағыт беру, имидж-жобалар әзірлеп, жүзеге асыру; халықаралық даму қорларының жобаларына қатысу; баспа қызметі саласында: энциклопедиялық сипатта басылымдар дайындап, жариялау; оқу-әдістемелік әдебиет шығару; білім беру бағытында: қоғамдық ғылымдар аясында, соның ішінде экономика саласы бойынша аспирантура мен докторантура негізінде ғылыми-талдау зерттеулерін жүргізетін мамандар даярлау жұмыстарын жүргізеді. Қазақстан даму институтында 1995 жылдан «Саясат-Polіcy» [[ақпарат]]тық-[[талдау]] (ай сайын), «Евразийское сообщество: общество, [[политика]], [[культура]]» ғылыми-теорриялық журналдары (тоқсан сайын) шығып тұрады. ==Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институты== {{main|КИМЭП}} Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институты, ҚР Президенті жанындағы (ҚМЭБИ) – жоғары оқу орны. 1992 жылы 1 қаңтарда құрылған. Алғашқы кезде тек магистрлер даярлады. ==Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты== {{main|Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты}} '''Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты''' – жетекші ғылыми-зерттеу және талдау мекемесі. 1993 жылы 16 маусымда құрылған. ==Қазақ су шаруашылығы ғылыми- зерттеу институты== {{main|Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты}} '''Қазақ су шаруашылығы ғылыми- зерттеу институты''' – [[су]] және [[орман]] шаруашылығы мәселелерін зерттейтін ғылыми-тәжірибелік мекеме. Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында. 1950 жылы [[Алматы]] қаласында құрылып, 1961 жылы Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласына көшірілген. ==Сыртқы сілтемелер== *[http://www.e.gov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/Library2/Zdorovie/Zdorove/article/Nauchno-issledovatelskie%20instituty%20i%20centry%20zh&lang=kk Ғылыми-зерттеу институттары және орталықтары]{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.agroinnovations.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=5178&Itemid=219&lang=kz Қазақ күріш шаруашылығы ҒЗИ]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер</span>== <references/>1. [[Қазақ энциклопедиясы]], 6 том. ==Толықтыру== {{wikify}} [[Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары]] [[Санат:Ғылыми институттар]] {{stub}} itsn239miz9hkw040orib35agadel2t Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл 0 65545 3651631 3640332 2026-09-07T03:30:22Z Casserium 68287 /* */ 3651631 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] |тағайындалған = 29 желтоқсан 2022 жылдан бастап |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан президенті]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[2002 жыл]] |таратылды = |біріншісі = [[]] |соңғысы = |сайты = }} '''Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл''' — адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың, оларды сақтау мен құрметтеудің мемлекеттік кепілдігін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бері бұл қызметті [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] атқарып келеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000154 Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы]</ref> == Тарихы == Лауазым ҚР Президентінің 2002 ж. 19 қыркүйектегі Жарлығымен<ref> "Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымын құру туралы" ҚР Президентінің 2002 ж.19 қыркүйектегі № 947 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2002,30, 328-бап).</ref> құрылды. == Міндеттері == * Адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жәрдемдесу, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал ету == Сайлау тәртібі == # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді Қазақстан Республикасы Президенті бес жыл мерзімге лауазымға сайлайды. # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымына сайланатын адам мынадай талаптарға сай болуға тиіс: ;# Қазақстан Республикасының азаматтығы бар болуы және соңғы он жыл оның аумағында тұрақты тұруы; ;# жоғары білімі болуы; ;# адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау бойынша кемінде бес жыл жұмыс тәжірибесі болуы; ;# отыз жастан кіші болмауы; ;# мемлекеттік тілді еркін білуі; ;# әрекетке қабілетті болуы. == Құзыреті == Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл өз қызметінде: # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Парламентіне және Қазақстан Республикасының Үкіметіне адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеу және қорғау мәселелері бойынша заң жобаларын әзірлеу, Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар береді; # өз қызметі туралы жыл сайынғы баяндаманы, сондай-ақ арнаулы баяндамалар дайындауды және таратуды қамтамасыз етеді; # "Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы" Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына сәйкес Қазақстан Республикасының Парламенті Палаталарының бірлескен және бөлек отырыстарына, Қазақстан Республикасының Парламенті мен оның Палаталары жұмыс органдарының отырыстарына және Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының қатысуымен өтетін өзге де іс-шараларға шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес облыстар, республикалық маңызы бар қалалар немесе астана мәслихаттары сессиясының жалпы отырыстарына қатысуға құқылы; # Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының, алқалы мемлекеттік органдар мен мемлекеттік органдарда құрылатын өзге де органдардың отырыстарына шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының Үкіметіне және өзге де мемлекеттік органдарға, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдарына, өзге де ұйымдарға және лауазымды адамдарға адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзушылықтардың профилактикасына және қалпына келтіруге бағытталған шараларға қатысты ұсынымдар мен ұсыныстар береді; # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Үкіметіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарына және Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына осы Конституциялық заңда көрсетілген міндеттерге сәйкес ұсыныстар енгізеді; # азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алу жөніндегі ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардың қызметін үйлестіреді; # осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы туралы шағымдарды қарайды; # адамның құқықтары мен бостандықтары саласындағы халықаралық шарттарды ратификациялау немесе Қазақстан Республикасы үшін халықаралық шарттың міндеттілігіне келісімін білдірудің өзге де тәсілі туралы ұсыныстар енгізеді; # Қазақстан Республикасының шарттық міндеттемелерін орындау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының органдары мен комитеттеріне, сондай-ақ өңірлік мекемелерге ұсынылатын ұлттық баяндамаларды дайындауға және талқылауға уәкілетті органдардың шақыруы бойынша қатысады және көрсетілген органдар мен комитеттердің рәсімдеріне сәйкес осы мәселелер бойынша тәуелсіз пікірін білдіреді; # адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеуге және қорғауға жәрдемдесу мақсатында халықаралық, өңірлік және өзге де ұйымдармен, сондай-ақ басқа мемлекеттердің ұлттық құқық қорғау мекемелерімен, оның ішінде келісімдер (меморандумдар) жасасу арқылы ынтымақтастық жасайды; # адамның және азаматтың құқықтары жөнінде оқу және зерттеу бағдарламаларын әзірлеуге жәрдемдеседі, оларды білім беру ұйымдары мен өзге де ұйымдарда іске асыруға қатысады; # адамның және азаматтың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын нормативтік құқықтық актілердің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігі мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына жүгінеді; # шет мемлекеттің шақыруы бойынша басқа мемлекеттерде адам құқықтары мен бостандықтарының сақталуына бақылаушы ретінде әрекет етуге құқылы; # мемлекеттік органдардан, ғылыми мекемелерден және өзге де ұйымдардан адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мәселелері бойынша сараптамалық және талдамалық зерттеулер болған жағдайда, оларды сұратады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған алдын ала баруға жататын ұйымдар мен мекемелерге кедергісіз барады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған тиісті ұйымдар мен мекемелердегі адамдардың келісімімен кино-, фото- және бейнетүсіруді, олардан сұхбат алуды, оның ішінде аудио- және бейнетехника құралдарын пайдалана отырып жүргізеді; # мемлекеттік органдар, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдары, Қазақстан Республикасының өзге де ұйымдары мен азаматтары арасындағы дауды реттеу бойынша қоғамдық диалогқа қатысады және өз қызметінің мақсаттарын, міндеттері мен қағидаттарын басшылыққа ала отырып, ұсынымдар береді; # мыналарды: * шағымдарды қарау қағидаларын; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесі туралы ережені; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы сараптама кеңесі туралы ережені; * ұлттық превентивтік тетікке қатысушыларды іріктеу қағидаларын; * алдын ала бару үшін ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардан топтар қалыптастыру қағидаларын; * алдын ала бару жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің рәмізі мен туының ережесі мен сипаттамасын бекітеді. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] cs5oqbrfsbo8aaaadt4hc16epasnmso 3651632 3651631 2026-09-07T03:33:36Z Casserium 68287 /* */ 3651632 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] |тағайындалған = 29 желтоқсан 2022 жылдан бастап |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан президенті]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[2002 жыл]] |таратылды = |біріншісі = [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] |соңғысы = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman?lang=kk gov.kz/memleket/entities/ombudsman] }} '''Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл''' — адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың, оларды сақтау мен құрметтеудің мемлекеттік кепілдігін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бері бұл қызметті [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] атқарып келеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000154 Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы]</ref> == Тарихы == Лауазым ҚР Президентінің 2002 ж. 19 қыркүйектегі Жарлығымен<ref> "Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымын құру туралы" ҚР Президентінің 2002 ж.19 қыркүйектегі № 947 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2002,30, 328-бап).</ref> құрылды. == Міндеттері == * Адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жәрдемдесу, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал ету == Сайлау тәртібі == # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді Қазақстан Республикасы Президенті бес жыл мерзімге лауазымға сайлайды. # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымына сайланатын адам мынадай талаптарға сай болуға тиіс: ;# Қазақстан Республикасының азаматтығы бар болуы және соңғы он жыл оның аумағында тұрақты тұруы; ;# жоғары білімі болуы; ;# адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау бойынша кемінде бес жыл жұмыс тәжірибесі болуы; ;# отыз жастан кіші болмауы; ;# мемлекеттік тілді еркін білуі; ;# әрекетке қабілетті болуы. == Құзыреті == Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл өз қызметінде: # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Парламентіне және Қазақстан Республикасының Үкіметіне адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеу және қорғау мәселелері бойынша заң жобаларын әзірлеу, Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар береді; # өз қызметі туралы жыл сайынғы баяндаманы, сондай-ақ арнаулы баяндамалар дайындауды және таратуды қамтамасыз етеді; # "Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы" Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына сәйкес Қазақстан Республикасының Парламенті Палаталарының бірлескен және бөлек отырыстарына, Қазақстан Республикасының Парламенті мен оның Палаталары жұмыс органдарының отырыстарына және Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының қатысуымен өтетін өзге де іс-шараларға шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес облыстар, республикалық маңызы бар қалалар немесе астана мәслихаттары сессиясының жалпы отырыстарына қатысуға құқылы; # Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының, алқалы мемлекеттік органдар мен мемлекеттік органдарда құрылатын өзге де органдардың отырыстарына шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының Үкіметіне және өзге де мемлекеттік органдарға, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдарына, өзге де ұйымдарға және лауазымды адамдарға адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзушылықтардың профилактикасына және қалпына келтіруге бағытталған шараларға қатысты ұсынымдар мен ұсыныстар береді; # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Үкіметіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарына және Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына осы Конституциялық заңда көрсетілген міндеттерге сәйкес ұсыныстар енгізеді; # азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алу жөніндегі ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардың қызметін үйлестіреді; # осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы туралы шағымдарды қарайды; # адамның құқықтары мен бостандықтары саласындағы халықаралық шарттарды ратификациялау немесе Қазақстан Республикасы үшін халықаралық шарттың міндеттілігіне келісімін білдірудің өзге де тәсілі туралы ұсыныстар енгізеді; # Қазақстан Республикасының шарттық міндеттемелерін орындау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының органдары мен комитеттеріне, сондай-ақ өңірлік мекемелерге ұсынылатын ұлттық баяндамаларды дайындауға және талқылауға уәкілетті органдардың шақыруы бойынша қатысады және көрсетілген органдар мен комитеттердің рәсімдеріне сәйкес осы мәселелер бойынша тәуелсіз пікірін білдіреді; # адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеуге және қорғауға жәрдемдесу мақсатында халықаралық, өңірлік және өзге де ұйымдармен, сондай-ақ басқа мемлекеттердің ұлттық құқық қорғау мекемелерімен, оның ішінде келісімдер (меморандумдар) жасасу арқылы ынтымақтастық жасайды; # адамның және азаматтың құқықтары жөнінде оқу және зерттеу бағдарламаларын әзірлеуге жәрдемдеседі, оларды білім беру ұйымдары мен өзге де ұйымдарда іске асыруға қатысады; # адамның және азаматтың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын нормативтік құқықтық актілердің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігі мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына жүгінеді; # шет мемлекеттің шақыруы бойынша басқа мемлекеттерде адам құқықтары мен бостандықтарының сақталуына бақылаушы ретінде әрекет етуге құқылы; # мемлекеттік органдардан, ғылыми мекемелерден және өзге де ұйымдардан адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мәселелері бойынша сараптамалық және талдамалық зерттеулер болған жағдайда, оларды сұратады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған алдын ала баруға жататын ұйымдар мен мекемелерге кедергісіз барады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған тиісті ұйымдар мен мекемелердегі адамдардың келісімімен кино-, фото- және бейнетүсіруді, олардан сұхбат алуды, оның ішінде аудио- және бейнетехника құралдарын пайдалана отырып жүргізеді; # мемлекеттік органдар, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдары, Қазақстан Республикасының өзге де ұйымдары мен азаматтары арасындағы дауды реттеу бойынша қоғамдық диалогқа қатысады және өз қызметінің мақсаттарын, міндеттері мен қағидаттарын басшылыққа ала отырып, ұсынымдар береді; # мыналарды: * шағымдарды қарау қағидаларын; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесі туралы ережені; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы сараптама кеңесі туралы ережені; * ұлттық превентивтік тетікке қатысушыларды іріктеу қағидаларын; * алдын ала бару үшін ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардан топтар қалыптастыру қағидаларын; * алдын ала бару жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің рәмізі мен туының ережесі мен сипаттамасын бекітеді. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] 14vhkqu6h10i3xt3f9814kp5czg44tb 3651633 3651632 2026-09-07T03:35:35Z Casserium 68287 /* Омбудсмендер тізімі */ 3651633 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] |тағайындалған = 29 желтоқсан 2022 жылдан бастап |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан президенті]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[2002 жыл]] |таратылды = |біріншісі = [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] |соңғысы = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman?lang=kk gov.kz/memleket/entities/ombudsman] }} '''Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл''' — адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың, оларды сақтау мен құрметтеудің мемлекеттік кепілдігін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бері бұл қызметті [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] атқарып келеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000154 Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы]</ref> == Тарихы == Лауазым ҚР Президентінің 2002 ж. 19 қыркүйектегі Жарлығымен<ref> "Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымын құру туралы" ҚР Президентінің 2002 ж.19 қыркүйектегі № 947 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2002,30, 328-бап).</ref> құрылды. == Міндеттері == * Адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жәрдемдесу, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал ету == Сайлау тәртібі == # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді Қазақстан Республикасы Президенті бес жыл мерзімге лауазымға сайлайды. # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымына сайланатын адам мынадай талаптарға сай болуға тиіс: ;# Қазақстан Республикасының азаматтығы бар болуы және соңғы он жыл оның аумағында тұрақты тұруы; ;# жоғары білімі болуы; ;# адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау бойынша кемінде бес жыл жұмыс тәжірибесі болуы; ;# отыз жастан кіші болмауы; ;# мемлекеттік тілді еркін білуі; ;# әрекетке қабілетті болуы. == Құзыреті == Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл өз қызметінде: # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Парламентіне және Қазақстан Республикасының Үкіметіне адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеу және қорғау мәселелері бойынша заң жобаларын әзірлеу, Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар береді; # өз қызметі туралы жыл сайынғы баяндаманы, сондай-ақ арнаулы баяндамалар дайындауды және таратуды қамтамасыз етеді; # "Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы" Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына сәйкес Қазақстан Республикасының Парламенті Палаталарының бірлескен және бөлек отырыстарына, Қазақстан Республикасының Парламенті мен оның Палаталары жұмыс органдарының отырыстарына және Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының қатысуымен өтетін өзге де іс-шараларға шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес облыстар, республикалық маңызы бар қалалар немесе астана мәслихаттары сессиясының жалпы отырыстарына қатысуға құқылы; # Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының, алқалы мемлекеттік органдар мен мемлекеттік органдарда құрылатын өзге де органдардың отырыстарына шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының Үкіметіне және өзге де мемлекеттік органдарға, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдарына, өзге де ұйымдарға және лауазымды адамдарға адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзушылықтардың профилактикасына және қалпына келтіруге бағытталған шараларға қатысты ұсынымдар мен ұсыныстар береді; # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Үкіметіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарына және Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына осы Конституциялық заңда көрсетілген міндеттерге сәйкес ұсыныстар енгізеді; # азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алу жөніндегі ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардың қызметін үйлестіреді; # осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы туралы шағымдарды қарайды; # адамның құқықтары мен бостандықтары саласындағы халықаралық шарттарды ратификациялау немесе Қазақстан Республикасы үшін халықаралық шарттың міндеттілігіне келісімін білдірудің өзге де тәсілі туралы ұсыныстар енгізеді; # Қазақстан Республикасының шарттық міндеттемелерін орындау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының органдары мен комитеттеріне, сондай-ақ өңірлік мекемелерге ұсынылатын ұлттық баяндамаларды дайындауға және талқылауға уәкілетті органдардың шақыруы бойынша қатысады және көрсетілген органдар мен комитеттердің рәсімдеріне сәйкес осы мәселелер бойынша тәуелсіз пікірін білдіреді; # адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеуге және қорғауға жәрдемдесу мақсатында халықаралық, өңірлік және өзге де ұйымдармен, сондай-ақ басқа мемлекеттердің ұлттық құқық қорғау мекемелерімен, оның ішінде келісімдер (меморандумдар) жасасу арқылы ынтымақтастық жасайды; # адамның және азаматтың құқықтары жөнінде оқу және зерттеу бағдарламаларын әзірлеуге жәрдемдеседі, оларды білім беру ұйымдары мен өзге де ұйымдарда іске асыруға қатысады; # адамның және азаматтың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын нормативтік құқықтық актілердің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігі мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына жүгінеді; # шет мемлекеттің шақыруы бойынша басқа мемлекеттерде адам құқықтары мен бостандықтарының сақталуына бақылаушы ретінде әрекет етуге құқылы; # мемлекеттік органдардан, ғылыми мекемелерден және өзге де ұйымдардан адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мәселелері бойынша сараптамалық және талдамалық зерттеулер болған жағдайда, оларды сұратады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған алдын ала баруға жататын ұйымдар мен мекемелерге кедергісіз барады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған тиісті ұйымдар мен мекемелердегі адамдардың келісімімен кино-, фото- және бейнетүсіруді, олардан сұхбат алуды, оның ішінде аудио- және бейнетехника құралдарын пайдалана отырып жүргізеді; # мемлекеттік органдар, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдары, Қазақстан Республикасының өзге де ұйымдары мен азаматтары арасындағы дауды реттеу бойынша қоғамдық диалогқа қатысады және өз қызметінің мақсаттарын, міндеттері мен қағидаттарын басшылыққа ала отырып, ұсынымдар береді; # мыналарды: * шағымдарды қарау қағидаларын; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесі туралы ережені; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы сараптама кеңесі туралы ережені; * ұлттық превентивтік тетікке қатысушыларды іріктеу қағидаларын; * алдын ала бару үшін ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардан топтар қалыптастыру қағидаларын; * алдын ала бару жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің рәмізі мен туының ережесі мен сипаттамасын бекітеді. == Омбудсмендер тізімі == # [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] (2002–2007)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200209230017 Явление омбудсмана. Первым уполномоченным по правам человека назначен Болат Байкадамов]</ref> # [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] (2022 жылдан)<ref>[]</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] 2d63674x0p9kt5g2vkbgvlfks1wee80 3651634 3651633 2026-09-07T03:38:14Z Casserium 68287 /* Омбудсмендер тізімі */ 3651634 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] |тағайындалған = 29 желтоқсан 2022 жылдан бастап |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан президенті]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[2002 жыл]] |таратылды = |біріншісі = [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] |соңғысы = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman?lang=kk gov.kz/memleket/entities/ombudsman] }} '''Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл''' — адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың, оларды сақтау мен құрметтеудің мемлекеттік кепілдігін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бері бұл қызметті [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] атқарып келеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000154 Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы]</ref> == Тарихы == Лауазым ҚР Президентінің 2002 ж. 19 қыркүйектегі Жарлығымен<ref> "Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымын құру туралы" ҚР Президентінің 2002 ж.19 қыркүйектегі № 947 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2002,30, 328-бап).</ref> құрылды. == Міндеттері == * Адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жәрдемдесу, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал ету == Сайлау тәртібі == # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді Қазақстан Республикасы Президенті бес жыл мерзімге лауазымға сайлайды. # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымына сайланатын адам мынадай талаптарға сай болуға тиіс: ;# Қазақстан Республикасының азаматтығы бар болуы және соңғы он жыл оның аумағында тұрақты тұруы; ;# жоғары білімі болуы; ;# адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау бойынша кемінде бес жыл жұмыс тәжірибесі болуы; ;# отыз жастан кіші болмауы; ;# мемлекеттік тілді еркін білуі; ;# әрекетке қабілетті болуы. == Құзыреті == Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл өз қызметінде: # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Парламентіне және Қазақстан Республикасының Үкіметіне адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеу және қорғау мәселелері бойынша заң жобаларын әзірлеу, Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар береді; # өз қызметі туралы жыл сайынғы баяндаманы, сондай-ақ арнаулы баяндамалар дайындауды және таратуды қамтамасыз етеді; # "Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы" Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына сәйкес Қазақстан Республикасының Парламенті Палаталарының бірлескен және бөлек отырыстарына, Қазақстан Республикасының Парламенті мен оның Палаталары жұмыс органдарының отырыстарына және Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының қатысуымен өтетін өзге де іс-шараларға шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес облыстар, республикалық маңызы бар қалалар немесе астана мәслихаттары сессиясының жалпы отырыстарына қатысуға құқылы; # Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының, алқалы мемлекеттік органдар мен мемлекеттік органдарда құрылатын өзге де органдардың отырыстарына шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының Үкіметіне және өзге де мемлекеттік органдарға, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдарына, өзге де ұйымдарға және лауазымды адамдарға адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзушылықтардың профилактикасына және қалпына келтіруге бағытталған шараларға қатысты ұсынымдар мен ұсыныстар береді; # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Үкіметіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарына және Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына осы Конституциялық заңда көрсетілген міндеттерге сәйкес ұсыныстар енгізеді; # азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алу жөніндегі ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардың қызметін үйлестіреді; # осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы туралы шағымдарды қарайды; # адамның құқықтары мен бостандықтары саласындағы халықаралық шарттарды ратификациялау немесе Қазақстан Республикасы үшін халықаралық шарттың міндеттілігіне келісімін білдірудің өзге де тәсілі туралы ұсыныстар енгізеді; # Қазақстан Республикасының шарттық міндеттемелерін орындау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының органдары мен комитеттеріне, сондай-ақ өңірлік мекемелерге ұсынылатын ұлттық баяндамаларды дайындауға және талқылауға уәкілетті органдардың шақыруы бойынша қатысады және көрсетілген органдар мен комитеттердің рәсімдеріне сәйкес осы мәселелер бойынша тәуелсіз пікірін білдіреді; # адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеуге және қорғауға жәрдемдесу мақсатында халықаралық, өңірлік және өзге де ұйымдармен, сондай-ақ басқа мемлекеттердің ұлттық құқық қорғау мекемелерімен, оның ішінде келісімдер (меморандумдар) жасасу арқылы ынтымақтастық жасайды; # адамның және азаматтың құқықтары жөнінде оқу және зерттеу бағдарламаларын әзірлеуге жәрдемдеседі, оларды білім беру ұйымдары мен өзге де ұйымдарда іске асыруға қатысады; # адамның және азаматтың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын нормативтік құқықтық актілердің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігі мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына жүгінеді; # шет мемлекеттің шақыруы бойынша басқа мемлекеттерде адам құқықтары мен бостандықтарының сақталуына бақылаушы ретінде әрекет етуге құқылы; # мемлекеттік органдардан, ғылыми мекемелерден және өзге де ұйымдардан адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мәселелері бойынша сараптамалық және талдамалық зерттеулер болған жағдайда, оларды сұратады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған алдын ала баруға жататын ұйымдар мен мекемелерге кедергісіз барады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған тиісті ұйымдар мен мекемелердегі адамдардың келісімімен кино-, фото- және бейнетүсіруді, олардан сұхбат алуды, оның ішінде аудио- және бейнетехника құралдарын пайдалана отырып жүргізеді; # мемлекеттік органдар, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдары, Қазақстан Республикасының өзге де ұйымдары мен азаматтары арасындағы дауды реттеу бойынша қоғамдық диалогқа қатысады және өз қызметінің мақсаттарын, міндеттері мен қағидаттарын басшылыққа ала отырып, ұсынымдар береді; # мыналарды: * шағымдарды қарау қағидаларын; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесі туралы ережені; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы сараптама кеңесі туралы ережені; * ұлттық превентивтік тетікке қатысушыларды іріктеу қағидаларын; * алдын ала бару үшін ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардан топтар қалыптастыру қағидаларын; * алдын ала бару жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің рәмізі мен туының ережесі мен сипаттамасын бекітеді. == Омбудсмендер тізімі == # [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] (20 қыркүйек 2002 – 2007)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200209230017 Явление омбудсмана. Первым уполномоченным по правам человека назначен Болат Байкадамов]</ref> # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (24 қыркүйек 2007 – )<ref>[https://nomad.su/?a=19-200709250632 Кадровые назначения. Назначен Уполномоченный по правам человека в РК, заместитель акима ЗКО, глава федерального космического центра "Байконур"]</ref> # [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] (2022 жылдан)<ref>[]</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] 6yowdme64qk206tzx6nvjmvawic65g5 3651635 3651634 2026-09-07T03:44:25Z Casserium 68287 /* Омбудсмендер тізімі */ 3651635 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] |тағайындалған = 29 желтоқсан 2022 жылдан бастап |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан президенті]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[2002 жыл]] |таратылды = |біріншісі = [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] |соңғысы = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman?lang=kk gov.kz/memleket/entities/ombudsman] }} '''Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл''' — адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың, оларды сақтау мен құрметтеудің мемлекеттік кепілдігін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бері бұл қызметті [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] атқарып келеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000154 Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы]</ref> == Тарихы == Лауазым ҚР Президентінің 2002 ж. 19 қыркүйектегі Жарлығымен<ref> "Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымын құру туралы" ҚР Президентінің 2002 ж.19 қыркүйектегі № 947 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2002,30, 328-бап).</ref> құрылды. == Міндеттері == * Адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жәрдемдесу, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал ету == Сайлау тәртібі == # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді Қазақстан Республикасы Президенті бес жыл мерзімге лауазымға сайлайды. # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымына сайланатын адам мынадай талаптарға сай болуға тиіс: ;# Қазақстан Республикасының азаматтығы бар болуы және соңғы он жыл оның аумағында тұрақты тұруы; ;# жоғары білімі болуы; ;# адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау бойынша кемінде бес жыл жұмыс тәжірибесі болуы; ;# отыз жастан кіші болмауы; ;# мемлекеттік тілді еркін білуі; ;# әрекетке қабілетті болуы. == Құзыреті == Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл өз қызметінде: # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Парламентіне және Қазақстан Республикасының Үкіметіне адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеу және қорғау мәселелері бойынша заң жобаларын әзірлеу, Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар береді; # өз қызметі туралы жыл сайынғы баяндаманы, сондай-ақ арнаулы баяндамалар дайындауды және таратуды қамтамасыз етеді; # "Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы" Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына сәйкес Қазақстан Республикасының Парламенті Палаталарының бірлескен және бөлек отырыстарына, Қазақстан Республикасының Парламенті мен оның Палаталары жұмыс органдарының отырыстарына және Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының қатысуымен өтетін өзге де іс-шараларға шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес облыстар, республикалық маңызы бар қалалар немесе астана мәслихаттары сессиясының жалпы отырыстарына қатысуға құқылы; # Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының, алқалы мемлекеттік органдар мен мемлекеттік органдарда құрылатын өзге де органдардың отырыстарына шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының Үкіметіне және өзге де мемлекеттік органдарға, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдарына, өзге де ұйымдарға және лауазымды адамдарға адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзушылықтардың профилактикасына және қалпына келтіруге бағытталған шараларға қатысты ұсынымдар мен ұсыныстар береді; # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Үкіметіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарына және Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына осы Конституциялық заңда көрсетілген міндеттерге сәйкес ұсыныстар енгізеді; # азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алу жөніндегі ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардың қызметін үйлестіреді; # осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы туралы шағымдарды қарайды; # адамның құқықтары мен бостандықтары саласындағы халықаралық шарттарды ратификациялау немесе Қазақстан Республикасы үшін халықаралық шарттың міндеттілігіне келісімін білдірудің өзге де тәсілі туралы ұсыныстар енгізеді; # Қазақстан Республикасының шарттық міндеттемелерін орындау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының органдары мен комитеттеріне, сондай-ақ өңірлік мекемелерге ұсынылатын ұлттық баяндамаларды дайындауға және талқылауға уәкілетті органдардың шақыруы бойынша қатысады және көрсетілген органдар мен комитеттердің рәсімдеріне сәйкес осы мәселелер бойынша тәуелсіз пікірін білдіреді; # адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеуге және қорғауға жәрдемдесу мақсатында халықаралық, өңірлік және өзге де ұйымдармен, сондай-ақ басқа мемлекеттердің ұлттық құқық қорғау мекемелерімен, оның ішінде келісімдер (меморандумдар) жасасу арқылы ынтымақтастық жасайды; # адамның және азаматтың құқықтары жөнінде оқу және зерттеу бағдарламаларын әзірлеуге жәрдемдеседі, оларды білім беру ұйымдары мен өзге де ұйымдарда іске асыруға қатысады; # адамның және азаматтың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын нормативтік құқықтық актілердің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігі мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына жүгінеді; # шет мемлекеттің шақыруы бойынша басқа мемлекеттерде адам құқықтары мен бостандықтарының сақталуына бақылаушы ретінде әрекет етуге құқылы; # мемлекеттік органдардан, ғылыми мекемелерден және өзге де ұйымдардан адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мәселелері бойынша сараптамалық және талдамалық зерттеулер болған жағдайда, оларды сұратады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған алдын ала баруға жататын ұйымдар мен мекемелерге кедергісіз барады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған тиісті ұйымдар мен мекемелердегі адамдардың келісімімен кино-, фото- және бейнетүсіруді, олардан сұхбат алуды, оның ішінде аудио- және бейнетехника құралдарын пайдалана отырып жүргізеді; # мемлекеттік органдар, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдары, Қазақстан Республикасының өзге де ұйымдары мен азаматтары арасындағы дауды реттеу бойынша қоғамдық диалогқа қатысады және өз қызметінің мақсаттарын, міндеттері мен қағидаттарын басшылыққа ала отырып, ұсынымдар береді; # мыналарды: * шағымдарды қарау қағидаларын; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесі туралы ережені; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы сараптама кеңесі туралы ережені; * ұлттық превентивтік тетікке қатысушыларды іріктеу қағидаларын; * алдын ала бару үшін ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардан топтар қалыптастыру қағидаларын; * алдын ала бару жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің рәмізі мен туының ережесі мен сипаттамасын бекітеді. == Омбудсмендер тізімі == # [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] (20 қыркүйек 2002 – 24 қыркүйек 2007)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200209230017 Явление омбудсмана. Первым уполномоченным по правам человека назначен Болат Байкадамов]</ref> # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (24 қыркүйек 2007 – 2 қыркүйек 2019)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200709250632 Кадровые назначения. Назначен Уполномоченный по правам человека в РК]</ref> # [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Әзімова]] (2 қыркүйек 2019 – 29 желтоқсан 2022)<ref>[]</ref> # [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] (29 желтоқсан 2022 жылдан)<ref>[https://nomad.su/?a=19-202212300037 Кадровые перестановки. Эльвира Азимова стала председателем Председателем Конституционного Суда, Артур Ластаев - уполномоченным по правам человека]</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] qzcym1z0vit0ail8uosldi7cjpuk7oe 3651637 3651635 2026-09-07T03:48:01Z Casserium 68287 /* Омбудсмендер тізімі */ 3651637 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] |тағайындалған = 29 желтоқсан 2022 жылдан бастап |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан президенті]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[2002 жыл]] |таратылды = |біріншісі = [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] |соңғысы = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman?lang=kk gov.kz/memleket/entities/ombudsman] }} '''Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл''' — адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың, оларды сақтау мен құрметтеудің мемлекеттік кепілдігін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бері бұл қызметті [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] атқарып келеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000154 Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы]</ref> == Тарихы == Лауазым ҚР Президентінің 2002 ж. 19 қыркүйектегі Жарлығымен<ref> "Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымын құру туралы" ҚР Президентінің 2002 ж.19 қыркүйектегі № 947 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2002,30, 328-бап).</ref> құрылды. == Міндеттері == * Адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жәрдемдесу, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал ету == Сайлау тәртібі == # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді Қазақстан Республикасы Президенті бес жыл мерзімге лауазымға сайлайды. # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымына сайланатын адам мынадай талаптарға сай болуға тиіс: ;# Қазақстан Республикасының азаматтығы бар болуы және соңғы он жыл оның аумағында тұрақты тұруы; ;# жоғары білімі болуы; ;# адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау бойынша кемінде бес жыл жұмыс тәжірибесі болуы; ;# отыз жастан кіші болмауы; ;# мемлекеттік тілді еркін білуі; ;# әрекетке қабілетті болуы. == Құзыреті == Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл өз қызметінде: # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Парламентіне және Қазақстан Республикасының Үкіметіне адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеу және қорғау мәселелері бойынша заң жобаларын әзірлеу, Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар береді; # өз қызметі туралы жыл сайынғы баяндаманы, сондай-ақ арнаулы баяндамалар дайындауды және таратуды қамтамасыз етеді; # "Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы" Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына сәйкес Қазақстан Республикасының Парламенті Палаталарының бірлескен және бөлек отырыстарына, Қазақстан Республикасының Парламенті мен оның Палаталары жұмыс органдарының отырыстарына және Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының қатысуымен өтетін өзге де іс-шараларға шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес облыстар, республикалық маңызы бар қалалар немесе астана мәслихаттары сессиясының жалпы отырыстарына қатысуға құқылы; # Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының, алқалы мемлекеттік органдар мен мемлекеттік органдарда құрылатын өзге де органдардың отырыстарына шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының Үкіметіне және өзге де мемлекеттік органдарға, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдарына, өзге де ұйымдарға және лауазымды адамдарға адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзушылықтардың профилактикасына және қалпына келтіруге бағытталған шараларға қатысты ұсынымдар мен ұсыныстар береді; # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Үкіметіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарына және Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына осы Конституциялық заңда көрсетілген міндеттерге сәйкес ұсыныстар енгізеді; # азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алу жөніндегі ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардың қызметін үйлестіреді; # осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы туралы шағымдарды қарайды; # адамның құқықтары мен бостандықтары саласындағы халықаралық шарттарды ратификациялау немесе Қазақстан Республикасы үшін халықаралық шарттың міндеттілігіне келісімін білдірудің өзге де тәсілі туралы ұсыныстар енгізеді; # Қазақстан Республикасының шарттық міндеттемелерін орындау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының органдары мен комитеттеріне, сондай-ақ өңірлік мекемелерге ұсынылатын ұлттық баяндамаларды дайындауға және талқылауға уәкілетті органдардың шақыруы бойынша қатысады және көрсетілген органдар мен комитеттердің рәсімдеріне сәйкес осы мәселелер бойынша тәуелсіз пікірін білдіреді; # адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеуге және қорғауға жәрдемдесу мақсатында халықаралық, өңірлік және өзге де ұйымдармен, сондай-ақ басқа мемлекеттердің ұлттық құқық қорғау мекемелерімен, оның ішінде келісімдер (меморандумдар) жасасу арқылы ынтымақтастық жасайды; # адамның және азаматтың құқықтары жөнінде оқу және зерттеу бағдарламаларын әзірлеуге жәрдемдеседі, оларды білім беру ұйымдары мен өзге де ұйымдарда іске асыруға қатысады; # адамның және азаматтың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын нормативтік құқықтық актілердің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігі мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына жүгінеді; # шет мемлекеттің шақыруы бойынша басқа мемлекеттерде адам құқықтары мен бостандықтарының сақталуына бақылаушы ретінде әрекет етуге құқылы; # мемлекеттік органдардан, ғылыми мекемелерден және өзге де ұйымдардан адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мәселелері бойынша сараптамалық және талдамалық зерттеулер болған жағдайда, оларды сұратады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған алдын ала баруға жататын ұйымдар мен мекемелерге кедергісіз барады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған тиісті ұйымдар мен мекемелердегі адамдардың келісімімен кино-, фото- және бейнетүсіруді, олардан сұхбат алуды, оның ішінде аудио- және бейнетехника құралдарын пайдалана отырып жүргізеді; # мемлекеттік органдар, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдары, Қазақстан Республикасының өзге де ұйымдары мен азаматтары арасындағы дауды реттеу бойынша қоғамдық диалогқа қатысады және өз қызметінің мақсаттарын, міндеттері мен қағидаттарын басшылыққа ала отырып, ұсынымдар береді; # мыналарды: * шағымдарды қарау қағидаларын; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесі туралы ережені; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы сараптама кеңесі туралы ережені; * ұлттық превентивтік тетікке қатысушыларды іріктеу қағидаларын; * алдын ала бару үшін ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардан топтар қалыптастыру қағидаларын; * алдын ала бару жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің рәмізі мен туының ережесі мен сипаттамасын бекітеді. == Омбудсмендер тізімі == # [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] (20 қыркүйек 2002 – 24 қыркүйек 2007)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200209230017 Явление омбудсмана. Первым уполномоченным по правам человека назначен Болат Байкадамов]</ref> # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (24 қыркүйек 2007 – 2 қыркүйек 2019)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200709250632 Кадровые назначения. Назначен Уполномоченный по правам человека в РК]</ref> # [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]] (2 қыркүйек 2019 – 29 желтоқсан 2022)<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/elvira-azimova-stala-upolnomocennym-po-pravam-celoveka-378053/ Эльвира Азимова стала уполномоченным по правам человека]</ref> # [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] (29 желтоқсан 2022 жылдан)<ref>[https://nomad.su/?a=19-202212300037 Кадровые перестановки. Эльвира Азимова стала председателем Председателем Конституционного Суда, Артур Ластаев - уполномоченным по правам человека]</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] 1iaqem7wh54d7rvx3ygobzbsffm9z4c 3651638 3651637 2026-09-07T03:49:15Z Casserium 68287 /* Тағайындау тәртібі */ 3651638 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] |тағайындалған = 29 желтоқсан 2022 жылдан бастап |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан президенті]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[2002 жыл]] |таратылды = |біріншісі = [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] |соңғысы = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman?lang=kk gov.kz/memleket/entities/ombudsman] }} '''Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл''' — адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың, оларды сақтау мен құрметтеудің мемлекеттік кепілдігін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бері бұл қызметті [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] атқарып келеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000154 Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы]</ref> == Тарихы == Лауазым ҚР Президентінің 2002 ж. 19 қыркүйектегі Жарлығымен<ref> "Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымын құру туралы" ҚР Президентінің 2002 ж.19 қыркүйектегі № 947 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2002,30, 328-бап).</ref> құрылды. == Міндеттері == * Адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жәрдемдесу, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал ету == Тағайындау тәртібі == # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді Қазақстан Республикасы Президенті бес жыл мерзімге лауазымға тағайындайды. # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымына сайланатын адам мынадай талаптарға сай болуға тиіс: ;# Қазақстан Республикасының азаматтығы бар болуы және соңғы он жыл оның аумағында тұрақты тұруы; ;# жоғары білімі болуы; ;# адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау бойынша кемінде бес жыл жұмыс тәжірибесі болуы; ;# отыз жастан кіші болмауы; ;# қазақ тілін еркін білуі; ;# әрекетке қабілетті болуы. == Құзыреті == Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл өз қызметінде: # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Парламентіне және Қазақстан Республикасының Үкіметіне адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеу және қорғау мәселелері бойынша заң жобаларын әзірлеу, Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар береді; # өз қызметі туралы жыл сайынғы баяндаманы, сондай-ақ арнаулы баяндамалар дайындауды және таратуды қамтамасыз етеді; # "Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы" Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына сәйкес Қазақстан Республикасының Парламенті Палаталарының бірлескен және бөлек отырыстарына, Қазақстан Республикасының Парламенті мен оның Палаталары жұмыс органдарының отырыстарына және Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының қатысуымен өтетін өзге де іс-шараларға шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес облыстар, республикалық маңызы бар қалалар немесе астана мәслихаттары сессиясының жалпы отырыстарына қатысуға құқылы; # Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының, алқалы мемлекеттік органдар мен мемлекеттік органдарда құрылатын өзге де органдардың отырыстарына шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының Үкіметіне және өзге де мемлекеттік органдарға, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдарына, өзге де ұйымдарға және лауазымды адамдарға адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзушылықтардың профилактикасына және қалпына келтіруге бағытталған шараларға қатысты ұсынымдар мен ұсыныстар береді; # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Үкіметіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарына және Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына осы Конституциялық заңда көрсетілген міндеттерге сәйкес ұсыныстар енгізеді; # азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алу жөніндегі ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардың қызметін үйлестіреді; # осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы туралы шағымдарды қарайды; # адамның құқықтары мен бостандықтары саласындағы халықаралық шарттарды ратификациялау немесе Қазақстан Республикасы үшін халықаралық шарттың міндеттілігіне келісімін білдірудің өзге де тәсілі туралы ұсыныстар енгізеді; # Қазақстан Республикасының шарттық міндеттемелерін орындау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының органдары мен комитеттеріне, сондай-ақ өңірлік мекемелерге ұсынылатын ұлттық баяндамаларды дайындауға және талқылауға уәкілетті органдардың шақыруы бойынша қатысады және көрсетілген органдар мен комитеттердің рәсімдеріне сәйкес осы мәселелер бойынша тәуелсіз пікірін білдіреді; # адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеуге және қорғауға жәрдемдесу мақсатында халықаралық, өңірлік және өзге де ұйымдармен, сондай-ақ басқа мемлекеттердің ұлттық құқық қорғау мекемелерімен, оның ішінде келісімдер (меморандумдар) жасасу арқылы ынтымақтастық жасайды; # адамның және азаматтың құқықтары жөнінде оқу және зерттеу бағдарламаларын әзірлеуге жәрдемдеседі, оларды білім беру ұйымдары мен өзге де ұйымдарда іске асыруға қатысады; # адамның және азаматтың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын нормативтік құқықтық актілердің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігі мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына жүгінеді; # шет мемлекеттің шақыруы бойынша басқа мемлекеттерде адам құқықтары мен бостандықтарының сақталуына бақылаушы ретінде әрекет етуге құқылы; # мемлекеттік органдардан, ғылыми мекемелерден және өзге де ұйымдардан адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мәселелері бойынша сараптамалық және талдамалық зерттеулер болған жағдайда, оларды сұратады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған алдын ала баруға жататын ұйымдар мен мекемелерге кедергісіз барады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған тиісті ұйымдар мен мекемелердегі адамдардың келісімімен кино-, фото- және бейнетүсіруді, олардан сұхбат алуды, оның ішінде аудио- және бейнетехника құралдарын пайдалана отырып жүргізеді; # мемлекеттік органдар, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдары, Қазақстан Республикасының өзге де ұйымдары мен азаматтары арасындағы дауды реттеу бойынша қоғамдық диалогқа қатысады және өз қызметінің мақсаттарын, міндеттері мен қағидаттарын басшылыққа ала отырып, ұсынымдар береді; # мыналарды: * шағымдарды қарау қағидаларын; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесі туралы ережені; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы сараптама кеңесі туралы ережені; * ұлттық превентивтік тетікке қатысушыларды іріктеу қағидаларын; * алдын ала бару үшін ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардан топтар қалыптастыру қағидаларын; * алдын ала бару жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің рәмізі мен туының ережесі мен сипаттамасын бекітеді. == Омбудсмендер тізімі == # [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] (20 қыркүйек 2002 – 24 қыркүйек 2007)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200209230017 Явление омбудсмана. Первым уполномоченным по правам человека назначен Болат Байкадамов]</ref> # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (24 қыркүйек 2007 – 2 қыркүйек 2019)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200709250632 Кадровые назначения. Назначен Уполномоченный по правам человека в РК]</ref> # [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]] (2 қыркүйек 2019 – 29 желтоқсан 2022)<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/elvira-azimova-stala-upolnomocennym-po-pravam-celoveka-378053/ Эльвира Азимова стала уполномоченным по правам человека]</ref> # [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] (29 желтоқсан 2022 жылдан)<ref>[https://nomad.su/?a=19-202212300037 Кадровые перестановки. Эльвира Азимова стала председателем Председателем Конституционного Суда, Артур Ластаев - уполномоченным по правам человека]</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] 1ngvjlubbujuz2ly9s6floohm0acefq 3651639 3651638 2026-09-07T03:50:32Z Casserium 68287 /* */ 3651639 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |суреті = |сурет ені = |эмблема = Emblem of Kazakhstan latin.svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |қазіргі = [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] |тағайындалған = 29 желтоқсан 2022 жылдан бастап |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = [[Астана]] |ұсынылады = |тағайындалды = [[Қазақстан президенті]] |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |пайда болды = [[2002 жыл]] |таратылды = |біріншісі = [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] |соңғысы = |сайты = [https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman?lang=kk gov.kz/memleket/entities/ombudsman] }} '''Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл''' — адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың, оларды сақтау мен құрметтеудің мемлекеттік кепілдігін қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасының Конституциясында белгіленген жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам. 2022 жылғы 29 желтоқсаннан бері бұл қызметті [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] атқарып келеді.<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2200000154 Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы]</ref> == Тарихы == Лауазым ҚР Президентінің 2002 ж. 19 қыркүйектегі Жарлығымен<ref> "Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымын құру туралы" ҚР Президентінің 2002 ж.19 қыркүйектегі № 947 Жарлығы (ҚР ПҮАЖ, 2002,30, 328-бап).</ref> құрылды. == Міндеттері == * Адамның және азаматтың бұзылған құқықтары мен бостандықтарын қалпына келтіруге жәрдемдесу, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ілгерілетуге ықпал ету == Тағайындау тәртібі == # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілді Қазақстан Республикасы Президенті бес жыл мерзімге лауазымға тағайындайды. # Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымына сайланатын адам мынадай талаптарға сай болуға тиіс: ;# Қазақстан Республикасының азаматтығы бар болуы және соңғы он жыл оның аумағында тұрақты тұруы; ;# жоғары білімі болуы; ;# адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау бойынша кемінде бес жыл жұмыс тәжірибесі болуы; ;# отыз жастан кіші болмауы; ;# қазақ тілін еркін білуі; ;# әрекетке қабілетті болуы. == Құзыреті == Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл өз қызметінде: # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Парламентіне және Қазақстан Республикасының Үкіметіне адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеу және қорғау мәселелері бойынша заң жобаларын әзірлеу, Қазақстан Республикасының заңнамасын жетілдіру жөнінде ұсыныстар береді; # өз қызметі туралы жыл сайынғы баяндаманы, сондай-ақ арнаулы баяндамалар дайындауды және таратуды қамтамасыз етеді; # "Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы" Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына сәйкес Қазақстан Республикасының Парламенті Палаталарының бірлескен және бөлек отырыстарына, Қазақстан Республикасының Парламенті мен оның Палаталары жұмыс органдарының отырыстарына және Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының қатысуымен өтетін өзге де іс-шараларға шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес облыстар, республикалық маңызы бар қалалар немесе астана мәслихаттары сессиясының жалпы отырыстарына қатысуға құқылы; # Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының, алқалы мемлекеттік органдар мен мемлекеттік органдарда құрылатын өзге де органдардың отырыстарына шақыру бойынша қатысады; # Қазақстан Республикасының Үкіметіне және өзге де мемлекеттік органдарға, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдарына, өзге де ұйымдарға және лауазымды адамдарға адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын бұзушылықтардың профилактикасына және қалпына келтіруге бағытталған шараларға қатысты ұсынымдар мен ұсыныстар береді; # Қазақстан Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Үкіметіне, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаттарына және Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарына осы Конституциялық заңда көрсетілген міндеттерге сәйкес ұсыныстар енгізеді; # азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлерінің алдын алу жөніндегі ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардың қызметін үйлестіреді; # осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы туралы шағымдарды қарайды; # адамның құқықтары мен бостандықтары саласындағы халықаралық шарттарды ратификациялау немесе Қазақстан Республикасы үшін халықаралық шарттың міндеттілігіне келісімін білдірудің өзге де тәсілі туралы ұсыныстар енгізеді; # Қазақстан Республикасының шарттық міндеттемелерін орындау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының органдары мен комитеттеріне, сондай-ақ өңірлік мекемелерге ұсынылатын ұлттық баяндамаларды дайындауға және талқылауға уәкілетті органдардың шақыруы бойынша қатысады және көрсетілген органдар мен комитеттердің рәсімдеріне сәйкес осы мәселелер бойынша тәуелсіз пікірін білдіреді; # адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын көтермелеуге және қорғауға жәрдемдесу мақсатында халықаралық, өңірлік және өзге де ұйымдармен, сондай-ақ басқа мемлекеттердің ұлттық құқық қорғау мекемелерімен, оның ішінде келісімдер (меморандумдар) жасасу арқылы ынтымақтастық жасайды; # адамның және азаматтың құқықтары жөнінде оқу және зерттеу бағдарламаларын әзірлеуге жәрдемдеседі, оларды білім беру ұйымдары мен өзге де ұйымдарда іске асыруға қатысады; # адамның және азаматтың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген құқықтары мен бостандықтарын қозғайтын нормативтік құқықтық актілердің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігі мәселесі бойынша Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотына жүгінеді; # шет мемлекеттің шақыруы бойынша басқа мемлекеттерде адам құқықтары мен бостандықтарының сақталуына бақылаушы ретінде әрекет етуге құқылы; # мемлекеттік органдардан, ғылыми мекемелерден және өзге де ұйымдардан адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мәселелері бойынша сараптамалық және талдамалық зерттеулер болған жағдайда, оларды сұратады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған алдын ала баруға жататын ұйымдар мен мекемелерге кедергісіз барады; # арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін, қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін немесе жазаны орындауға арналған тиісті ұйымдар мен мекемелердегі адамдардың келісімімен кино-, фото- және бейнетүсіруді, олардан сұхбат алуды, оның ішінде аудио- және бейнетехника құралдарын пайдалана отырып жүргізеді; # мемлекеттік органдар, жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару органдары, Қазақстан Республикасының өзге де ұйымдары мен азаматтары арасындағы дауды реттеу бойынша қоғамдық диалогқа қатысады және өз қызметінің мақсаттарын, міндеттері мен қағидаттарын басшылыққа ала отырып, ұсынымдар береді; # мыналарды: * шағымдарды қарау қағидаларын; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы Үйлестіру кеңесі туралы ережені; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жанындағы сараптама кеңесі туралы ережені; * ұлттық превентивтік тетікке қатысушыларды іріктеу қағидаларын; * алдын ала бару үшін ұлттық превентивтік тетікке қатысушылардан топтар қалыптастыру қағидаларын; * алдын ала бару жөніндегі әдістемелік ұсынымдарды; * Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің рәмізі мен туының ережесі мен сипаттамасын бекітеді. == Омбудсмендер тізімі == # [[Болат Кенжекешұлы Байқадамов|Болат Байқадамов]] (20 қыркүйек 2002 – 24 қыркүйек 2007)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200209230017 Явление омбудсмана. Первым уполномоченным по правам человека назначен Болат Байкадамов]</ref> # [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (24 қыркүйек 2007 – 2 қыркүйек 2019)<ref>[https://nomad.su/?a=19-200709250632 Кадровые назначения. Назначен Уполномоченный по правам человека в РК]</ref> # [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]] (2 қыркүйек 2019 – 29 желтоқсан 2022)<ref>[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/elvira-azimova-stala-upolnomocennym-po-pravam-celoveka-378053/ Эльвира Азимова стала уполномоченным по правам человека]</ref> # [[Артур Ермекұлы Ластаев|Артур Ластаев]] (29 желтоқсан 2022 жылдан)<ref>[https://nomad.su/?a=19-202212300037 Кадровые перестановки. Эльвира Азимова стала председателем Председателем Конституционного Суда, Артур Ластаев - уполномоченным по правам человека]</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] gc7oixnj42o3i3ot19ahqve9ke5n67v Кенжеғали Бөрин 0 74780 3651504 2424859 2026-09-06T12:30:54Z Nurken 111493 3651504 wikitext text/x-wiki '''Кенжеғали Бөрин''' ([[1933 жыл|1933]], [[Қызан]], [[Маңғыстау облысы]]) — кеңестік мұғалім, партия қызметкері. == Өмірбаяны == 1952–1965 жылдары Бөрин Калинин, [[Қызан]] мектептерінде мұғалім, мектеп директоры. 1965–1977 жылдары ол Маңғыстау кеңшарында партком хатшысы болса, 1977–1988 жылдары [[Жангелдин ауданы]] кеңесінің төрағасы болды. Бөрин [[Құрмет Белгісі ордені]]мен марапатталған. Ол — министрлер, кәсіподақтар кеңесінің Қызыл Ту иегері, социалдық жарыстың 3 мәрте жеңімпазы.<ref>[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;</ref> ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{DEFAULTSORT:Бөрин, Кенжеғали}} [[Санат:КСРО мұғалімдері]] [[Санат:КСРО саясаткерлері]] [[Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары]] {{Stub}} soviftyrlt3kwgrsmq8pqnth2f20o54 Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбаев 0 104623 3651502 3410182 2026-09-06T12:25:42Z Nurken 111493 Nurken [[Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбай]] бетін [[Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбаев]] бетіне жылжытты 3410182 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography |subject_name = Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбай | image_name = | image_size = | image_caption = | date_of_birth = [[1953]] [[сәуір]] | place_of_birth = [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Аягөз қаласы | date_of_death = | place_of_death = | occupation = ШҚО Мемлекеттік филармониясының директоры | spouse = }} '''Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбай''' 1953 жылы 3 сәуірде [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Аягөз қаласында туған. Қазақ. [[Арғын]] тайпасы [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руы [[Нұрбике-Шаншар болысы|Нұрбике-Шаншар]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Т.А.Еңсебаев|бөлімі= 1|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= Қаракесек шежіресі|сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Палодар|баспасы= Кереку|жыл= 2010|томы= 1|беттері= |барлық беті= 237|сериясы= |isbn= |тиражы= 9965-08-372-Х}}</ref> Н.А. Римский-Корсаков атындағы [[Ленинград]] консерваториясының вокал-хор факультетін (1981) опера әншісі, концөрттік әнші, педагог мамандығы бойынша; [[Жүргенов|Т. Жүргенов]] атындағы [[Алматы]] өнер академиясының музыкалық спектакльдер режиссурасы факультетін (1996) музыкалық режиссер мамандығы бойынша бітірген. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры (1997 жылдан); өнертану профессоры (2003 жылдан). 10-нан астам мақаланың авторы, бұқаралық ақпарат құралдарына көптеген интервьюлер берген. Оның қатысуымен болған 6 опералық спектакль және 3 жеке концерт Қазақстандық радио және телевизия алтын қорына енгізілді. Қазақ және орыс тілдерін біледі. ''«[[Нұр Отан]]»'' ХДП мүшесі. 1981 жылдан - [[Абай]] атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының жетекші солисі. 1996 жылдан - Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия үлттық университетінің доценті, профессоры. 1997 жылдан - Ақмола мемлекеттік филармониясының директоры, көркем жетекшісі. 1998 жылдан - [[Астана]] қалалық [[Музыка]] академиясы жеке ән орындау кафедрасының меңгерушісі. 2007 жыл- дан - ШҚО Мәдениет басқармасының бастығы. 2009 жылдан бері - ШҚО Мемлекеттік филармониясының директоры. ҚР Еңбек сіңірген әртісі (1991). Діни көзқарасы - [[мұсылман]]. Хоббиі - спорт, аңшылық, кітап оқу. Сүйіп оқитын әдебиеті - классикалық әдебиет, мерзімді басылымдар. Үйленген. Жұбайы - Мыржықбаева Айман Бекенқызы (1955 ж. т.). Ұлы - Мыржықбай Еркеғали Кенжеғалиүлы (1979 ж. т.); қызы - Мыржықбаева Айжан Кенжеғалиқызы (1986 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:1953 жылы туғандар]] {{Bio-stub}} n04w3wxgj2tlx0ohi28gpjpbgr4plff Медғат Кәрімұлы Құлжанов 0 120109 3651592 3650571 2026-09-06T20:24:58Z Kasymov 10777 3651592 wikitext text/x-wiki {{Кәсіпкер | Есімі = Медғат Кәрімұлы Құлжанов | Шынайы есімі = | Сурет = Medgat Kulzhanov 2024.png | Сурет тақырыбы = Медғат Құлжанов, 2023 | Туған күні = 24.12.1946 | Туған жері = Сергиополь ауылы, {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}}, [[Семей облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] }} '''Медғат Кәрімұлы Құлжанов''' ({{lang-ru|Медгат Каримович Кульжанов}}; [[24 желтоқсан]] [[1946]] жылы туған, Сергиополь ауылы, [[Аягөз]] маңы, қазіргі [[Абай облысы]]) — қазақстандық кәсіпкер, құрылыс инженері және меценат. Қазақстандағы алғашқы жеке кәсіпкерлердің бірі: 1988 жылы «Монолит» құрылыс кооперативін, 1992 жылы «Қуат» холдингтік компаниясын, 1994 жылы «ҚуатАмлонМұнай» қазақстандық-британдық бірлескен мұнай өндіру кәсіпорнын құрды, оны 2009 жылы сатылғанға дейін басқарды<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] мен [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]] мұрасын насихаттау жобаларының бастамашысы әрі демеушісі ретінде танымал, соның ішінде британдық композитор [[Карл Дженкинс]]тің «Шәкәрім» симфониясы (2010)<ref name="azattyq"/><ref name="kp2015"/>. [[Парасат ордені|«Парасат»]] және [[«Құрмет» ордені|«Құрмет»]] ордендерінің иегері<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. == Өмірбаяны == === Тегі және ерте жылдары === Сергиополь ауылында, Аягөз маңында (қазіргі Абай облысы) дүниеге келген<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. Әкесі, Мұхаметкәрім Құлжанов, [[Ұлы Отан соғысы]]ның қатысушысы, басына жарықшақ тиіп, майданнан мүгедек болып оралған; ол Абай мен Шәкәрімнің туған жері — Шыңғыстау төңірегінен шыққан және, ұлының естеліктері бойынша, сол кезде тыйым салынған Шәкәрімнің әндерін есік жабық бөлмеде орындаған<ref name="azattyq"/><ref name="kp2015"/>. Анасы, Қазира, мектеп кітапханашысы болып жұмыс істеген<ref name="book2026"/>. Отбасында алты бала болған; үлкені, Мұрат, қазақ салты бойынша ата-әжесінің тәрбиесінде өскен. Інісі — Мақсұт Құлжанов (1949 ж. т.), медицина ғылымдарының докторы, 1992—1997 жылдары Қазақстанның денсаулық сақтау вице-министрі<ref name="maksut"/>. Әкесі 45 жасында қайтыс болды, ол кезде Медғатқа енді ғана 18 толған еді; отбасында қалған ұлдардың үлкені ретінде ол бала кезінен жұмыс істеп, анасына көмектесті<ref name="book2026"/>. Сергиополь орта мектебін күміс медальмен бітірді<ref name="book2026"/>. Мақалада 24 желтоқсан 1946 жыл қабылданған; biografia.kz анықтамалығында (el.kz порталы қайталаған) 24 желтоқсан 1953 жыл көрсетілген. Бұл күн басқа деректермен үйлеспейді: інісі Мақсұт 1949 жылы туған<ref name="maksut"/>, ал өмірбаян кітабында (2026) Құлжанов өзінің 75 жылдығы туралы айтады<ref name="book2026"/>. === Білімі === Туысының кеңесімен [[Қ. И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті|В. И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының]] құрылыс мамандығына түсіп, оны «құрылыс инженері» мамандығы бойынша бітірді<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. Кейін Алматы сәулет-құрылыс институтының аспирантурасында оқып, жылу электр орталығының күлін құрылыс материалдарында жеңіл толтырғыш ретінде пайдалану тақырыбымен айналысты; ғылыми жетекшісі Мәскеу құрылыс-инженерлік институтының (МИСИ) профессоры Клара Гладких болды. Құлжанов бірнеше мақала жариялап, өнертабысқа авторлық куәлік алды, алайда диссертация қорғамады және, өз сөзіне қарағанда, тең авторлықты талап еткен басшылықпен кикілжіңге байланысты институттан кетті<ref name="book2026"/>. Анықтамалық дерек бойынша, 1975—1983 жылдары ҚазПТИ мен Алматы сәулет-құрылыс институтында оқытушы және аға ғылыми қызметкер болып есептелген<ref name="elkz"/>. Өнертабыстарға куәліктері мен патенттері бар<ref name="elkz"/>. === Құрылыстағы жұмысы (1971—1988) === 1971—1975 жылдары «Алматыпромстрой» тресінің СМУ-24-інде шебер және учаске бастығы болып жұмыс істеді<ref name="elkz"/> (естеліктері бойынша — алдымен СМУ-19-да шебер, кейін СМУ-24-те прораб)<ref name="book2026"/>. Аспирантурадан кеткеннен кейін Қазақ КСР Ауыр құрылыс министрлігі жанындағы «Оргтехстрой» жобалау институтында бөлім бастығы, содан соң Ауыл құрылысы министрлігінде бөлім бастығының орынбасары болды<ref name="book2026"/>. 1983—1985 жылдары — «Талдықорғансельстрой» тресінің Лепсі кентіндегі жылжымалы механикаландырылған колоннасының (ПМК) бас инженері<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. 1985—1987 жылдары — [[Екібастұз]]дағы «Экибастузэнергострой» тресі ПМК-сының бастығы<ref name="elkz"/>. Құлжановтың естеліктеріне қарағанда, ол бітпеген нысанды тапсыру туралы құжаттарға қол қоюдан бас тартқаннан кейін бөлімше басшысы болып тағайындалған; кейін жергілікті партия басшылығымен кикілжің, «Звезда Прииртышья» облыстық газетіндегі сыни мақала және басқарма кеңсесіндегі өрт тергеуге әкелді, тергеу «қылмыс құрамының жоқтығына байланысты» тоқтатылды, содан кейін ол жұмыстан шығып, Алматыға оралды<ref name="book2026"/>. Құлжанов [[КОКП]] мүшесі болған жоқ<ref name="book2026"/>. 1987 жылы — «Қазоргтехстрой» институтының бөлім бастығы<ref name="elkz"/>. Сол жылы [[Теңіз (кен орны)|Теңіз кен орны]] маңындағы Гурьев облысында «Монолитстрой» құрылыс басқармасын басқарды, онда республикада алғашқылардың бірі болып монолитті үй құрылысын енгізді; 1987 жылғы қазан—қарашада тапсырылған нысандарды КСРО құрылыс министрі Ю. П. Баталин мен Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы [[Нұрсұлтан Назарбаев|Н. Ә. Назарбаев]] бастаған делегация қабылдады<ref name="book2026"/>. === «Монолит» кооперативі (1988—1992) === 1988 жылдың көктемінде Алматыдағы біліктілікті арттыру курстарында жүргенде Құлжанов кооперация туралы заңнаманы пайдаланып, өз кәсіпорнын құруға бел буды. Министрліктен бір жыл мерзімге 100 мың рубль несие алып, 1988 жылғы мамырда Алматы облысының [[Қапшағай]] қаласында «Монолит» құрылыс кооперативін тіркеді, оның төрағасы болып 1992 жылға дейін қалды<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. Монолитті технология мен кесімді еңбекақыны қолданған кооператив алғашқы көпқабатты жатақхананы мерзімінен бұрын салып, несиені мерзімінен бұрын қайтарды; содан кейін «Сельстрой» тапсырыстарын орындады (Қапшағай маңында жиырма коттедж) және Өзбекстан мен Түрікменстанда жұмыс істеді<ref name="book2026"/>. 1989 жылы кооператив нысандарын Қазақстан КП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы Н. Ә. Назарбаев аралады<ref name="book2026"/>. Құлжановтың өзі «Монолитті» Қазақстандағы алғашқы жеке компания деп атайды<ref name="book2026"/>. === «Қуат» холдингтік компаниясы === 1992 жылы «Монолит» негізінде «Қуат» холдингтік компаниясы құрылды (ірі панельді үй құрылысы зауыты және құрылыс компаниясы); 1992—1994 жылдары Құлжанов оның төрағасы, кейін директорлар кеңесінің төрағасы болды<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>. Оның айтуынша, «холдинг» сөзі сол кезде қазақстандық іскерлік айналымда алғаш рет естілді<ref name="book2026"/>. === «ҚуатАмлонМұнай» (1994—2009) === 1990-жылдардың басында Құлжанов мұнай өндірумен айналысуға бел буды. Геолог Райымбек Шақабаевтың ұсынысымен ол [[Қызылорда облысы]]ның Сырдария ауданындағы кеңестік бағалау бойынша аз перспективалы Қоныс және Бектас кен орындарына тоқталып, облыс әкімі Сейілбек Шаухамановтың қолдауын алды<ref name="book2026"/>. Инвестор британдық Amlon тобы болды; 1993 жылы Лондонда тең құқықты негізде бірлескен кәсіпорын құру туралы шартқа қол қойылды, мұнда қаржыландыруды британдық тарап өз мойнына алды, ал бас және қаржы директорлары болып Құлжановтың талабымен Қазақстан азаматтары тағайындалды<ref name="book2026"/>. «ҚуатАмлонМұнай» (ҚАМ) бірлескен кәсіпорны Қазақстан Республикасы үкіметімен жасалған келісімшарт негізінде 1994 жылы құрылып, [[Қызылорда]]да тіркелді<ref name="orgpage"/>; 1994 жылдан Құлжанов — оның бас директоры<ref name="elkz"/>. Баспасөзде кәсіпорынды қазақстандық-американдық деп те атаған<ref name="caravan"/>. Дайындық жұмыстары 1995—1996 жылдарды алды; алғашқы мұнай бұрқағы 1997 жылы алынды<ref name="caravan"/><ref name="book2026"/>. 2003 жылғы желтоқсанда БК алғашқы миллион тонна мұнай өндірді; орташа өндіру деңгейі жылына 400—450 мың тонна болды, 40-тан астам ұңғыма бұрғыланып, өз теміржол терминалы салынды<ref name="caravan"/><ref name="orgpage"/>. Компания [[Құмкөл]] инфрақұрылымы арқылы магистральға қосылу үшін 70 шақырымдық мұнай құбырын төседі, бұл Қытайға экспорт жолын ашты<ref name="book2026"/><ref name="kuat"/>. Холдинг мұрагерінің деректері бойынша, 2009 жылға қарай өндіру тәулігіне шамамен 15 мың баррельге жетті; 1995—2009 жылдары кен орындарында 150 ұңғыма бұрғыланып, кәсіпшілік база, 55 км жол, мұнай дайындау қондырғысы және газтурбиналы электр станциясы салынды<ref name="kuat"/>. 2005 жылы, компанияның он жылдығында, Құлжанов серіктестеріне істен шегінетінін мәлімдеді; британдық акционерлер жобадан шықты — Amlon Trading-ке тиесілі ҚАМ-ның 50 %-ын [[CNPC]] қатысқан консорциум сатып алды<ref name="energyintel"/><ref name="book2026"/>. 2009 жылы Құлжанов кәсіпорынды қытайлық Zhenhua Oil және CNPC компанияларының консорциумына сатты<ref name="kuat"/><ref name="woodmac"/><ref name="book2026"/>. Қоныс пен Бектастағы өндіру шыңы (тәулігіне шамамен 17 мың баррель) жаңа иелері тұсында, 2013 жылы жетті<ref name="woodmac"/>. БК Арал өңірінде елеулі әлеуметтік бағдарлама жүргізді: 2003 жылға қарай әлеуметтік салаға 5 млн доллардан астам қаржы салынды<ref name="caravan"/>; 1998 жылғы мамырда Қызылордада төрт жұлдызды «Самал» қонақ үйі салынды, оның ашылуына президент Назарбаев қатысты<ref name="elkz"/><ref name="book2026"/>; 1999 жылдан компания республиканың бірнеше мәрте чемпионы «Сейхун-ҚАМ» әйелдер гандбол командасының бас демеушісі болды; ҚАМ Қызылорда ЖЭО-дағы аварияны жоюға және Аралды құтқару қорына қаражат аударған алғашқылардың бірі болды, облыс әкімдігі оны жылдың үздік демеушісі деп атап өтті<ref name="elkz"/>. Құлжановтың естеліктеріне қарағанда, 2000-жылдары кен орындарында анаэробты бактерияларды пайдаланатын американдық мұнай бергіштігін арттыру технологиясын қолдану әрекеті депутаттар тобының премьер-министр [[Қасым-Жомарт Тоқаев|Қ. Қ. Тоқаев]]қа жұмыстарды тоқтатуды талап еткен үндеуіне әкелді; Вирусология институты мен Республикалық санитарлық-эпидемиологиялық орталықтың оң қорытындыларынан кейін кінәраттар алынды, бірақ компания технологиядан бас тартты<ref name="book2026"/>. === Басқа жобалар === «Қуат» холдингі арқылы Құлжанов басқа жобаларды да жүргізді. 1997 жылы Қызылордадағы президентпен кездесуде ол 500 млн доллар салуға дайын швейцариялық инвестордың қатысуымен заманауи мұнай-химия зауытын салуды ұсынды, алайда жоба қолдау таппады<ref name="book2026"/>. Тарбағатай тауларындағы алтын өндіру, мал шаруашылығы және шарап жасау жобалары сәтсіз аяқталды<ref name="book2026"/>. Құлжановтың Қазақстандағы соңғы ірі жобасы Шығыс Қазақстан облысының [[Зайсан ауданы]]нда барлау лицензиясын алған «Тарбағатай Мұнай» компаниясын құру болды; әріптес болып қытайлық кәсіпкер Сунь Гуансинь шықты, ол пайданың жартысы мен қытай жағында өңдеу зауытын салуға айырбас ретінде қаржыландыруды өз мойнына алды<ref name="book2026"/><ref name="kursiv2024"/>. Компания Сарыбұлақ газ кен орнын ашып, шекараға дейін газ құбырын салды; 2012 жылы Сарыбұлақ — Зимунай газ құбыры туралы үкіметаралық келісімге қол қойылды<ref name="neftegaz"/>. Құлжановтың айтуынша, осыған орай Зайсан ауданының жақын ауылдары газдандырылды<ref name="book2026"/>. 2005 жылдан «Қуат» холдингі «Семей-ҚУАТ» ерлер волейбол командасының бас демеушісі болды<ref name="elkz"/>. ҚАМ сатылғаннан кейін холдингті жеті жыл бойы Құлжановтың ұлы Шыңғыс басқарды<ref name="crunchbase"/>. === Лондондағы өмірі және оралуы === 2009 жылы «ҚуатАмлонМұнай» сатылғаннан кейін Құлжанов отбасымен [[Лондон]]ға көшті, онда, өз сөзіне қарағанда, биржалық сауда мен қаржы технологияларын зерттеумен айналысты<ref name="azattyq"/><ref name="book2026"/>. Кейін ол ауылдан [[Алматы]]ға әкелген анасының қасында болу үшін Қазақстанға оралды<ref name="book2026"/>. Шыңғыстау етегіндегі атамекен Ардашы қонысында үй салды, онда оның отбасы жыл сайын бас қосады<ref name="book2026"/>. == Меценаттығы == === Абай мен Шәкәрім мұрасы === 1990-жылдардың ортасынан Құлжанов Абай мен Шәкәрім шығармаларының кітаптары мен дыбысжазбаларын шығаруды қаржыландырады<ref name="azattyq"/>. Абайдың мемлекеттік мерейтойлары заң бойынша 25 жылда бір рет аталып өтетіндіктен, ақынның 2005 жылғы 160 жылдығын ол өз бетінше ұйымдастырды: толық шығармалар жинағын қайта бастырды, деректі фильмді қаржыландырды, [[Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нде ғылыми-практикалық конференция және Астанада салтанатты концерт өткізді, онда Абайдың бұрын беймәлім «Май түні» музыкалық шығармасы алғаш рет орындалды<ref name="book2026"/><ref name="elkz"/><ref name="kp2015"/>. Шәкәрімнің 150 жылдығына (2008) Құлжанов Астанада оның шығармаларының екі томдығын шығарып, музыка кешін өткізді<ref name="kp2015"/>. Ол Абайдың серігі әнші Алмағамбеттің ұлы Ниязбек Алдамжаровтың ескі магнитофон жазбаларын қалпына келтіріп, цифрлауды төледі және алматылық студияда Шәкәрім мұрасын жинаушы семейлік Келденбай Өлмесековтың орындауында Шәкәрімнің жиырма әнін жазды, оған емделу мен баспанаға да көмектесті<ref name="kp2015"/><ref name="book2026"/>. Оның қолдауымен Шәкәрім туралы «Мен — жау емеспін» төрт сериялы деректі фильмі түсірілді<ref name="book2026"/>. 1990-жылдардың соңында Құлжанов Алматыдағы [[Мұхтар Әуезов]] үй-мұражайының төбесін жөндеуді төледі<ref name="book2026"/>. 2019 жылы ол алматылық халық музыкалық аспаптары мұражайына аңыз бойынша Шәкәрім тартқан домбыраны тапсырды<ref name="orlova"/>. Ол ұсынған Астанадағы Абай мен Шәкәрім мұрасын тереңдетіп оқытатын Абай атындағы мектеп, Сарыарқа даңғылындағы Шәкәрім ескерткіші және лондондық [[Ковент-Гарден]]де қазақ классикасы сюжетіне опера қою жобалары жүзеге аспады<ref name="book2026"/>. === Карл Дженкинстің симфониялары === Құлжановтың ең ауқымды мәдени жобасы Карл Дженкинстің Абай мен Шәкәрім тақырыптарындағы шығармалары болды<ref name="kp2015"/>. Дженкинстің қазақ әуендеріне арналған «Тлеп» (2006) дискісімен танысқан Құлжанов ұлы Шыңғыс пен скрипкашы Марат Бисенғалиев арқылы композиторға Шәкәрім әндерінің жазбалары мен ноталарын жеткізіп, симфониялық шығармаға тапсырыс берді<ref name="kp2015"/><ref name="azattyq"/>. Қатар ол «Шәкәрім» симфониясын қазақстандық композитор Серік Еркімбековке де тапсырды; ол 2010 жылғы 1 қазанда Астанада Қазақ ұлттық музыка академиясының студенттер оркестрінің орындауында шырқалды<ref name="azattyq"/>. Дженкинстің тамақ әншісі, соло скрипка, хор және оркестрге арналған «Шәкәрім» сюитасы Abbey Road студиясында жазылды, ал оның әлемдік премьерасы 2010 жылғы 31 қазанда лондондық Royal Festival Hall-да Philharmonia оркестрі, Ұлыбританияның ұлттық жастар хоры және қазақ фольклор музыканттарының автордың дирижерлігімен орындауында өтті<ref name="boosey"/><ref name="kp2015"/>. Құлжанов жобаны толық қаржыландырды, оның ішінде гонорарлар, жазбалар және музыканттардың сапарлары<ref name="kp2015"/>. Қазақстандық премьера 2012 жылғы қазанда Алматыда өтті<ref name="azh"/>; 2014 жылғы 11 сәуірде шығарма алғаш рет [[Өскемен]]де шырқалды<ref name="vesti"/>. Содан кейін Құлжановтың тапсырысымен Дженкинс екінші сюита — «Абай» жазды<ref name="kp2015"/>. 2015 жылы Құлжанов кейінгі орындауларда, оның ішінде Карнеги-холлда, тапсырыс берушінің аты аталмағанына және концерт атауларынан Абай мен Шәкәрім есімдері жоғалып кеткеніне өкініш білдірді<ref name="kp2015"/>. === Туған өлкеге көмегі === 2013—2014 жылдары Медғат пен Шыңғыс Құлжановтар Абай ауданының Қарауыл ауылында «Шыңғыстау» спорт кешенін салуға 120 млн теңге бөлді, ол 2014 жылғы сәуірде Шығыс Қазақстан облысының әкімі Бердібек Сапарбаевтың қатысуымен ашылды<ref name="vesti"/>. Сергиопольде әкесі Мұхаметкәрім Құлжановтың атымен көше аталып, мемориалдық тақта орнатылған<ref name="book2026"/>. == Марапаттары == * «Парасат» ордені<ref name="book2026"/> * «Құрмет» ордені<ref name="elkz"/> * Мәдени және гуманитарлық саладағы қайырымдылық және демеушілік қызметі үшін Қазақстан Республикасы Президентінің құрмет грамотасы<ref name="elkz"/> == Отбасы == Жұбайы — Айгүл. Балалары: ұлдары Шыңғыс, Мирас және Ильяс, қыздары Әйгерім мен Айша; немерелері бар<ref name="book2026"/>. Баспасөзде Құлжанов Шәкәрімнің тікелей ұрпағы ретінде аталады<ref name="orlova"/>; отбасының атамекені Шыңғыстау етегіндегі Ардашы қонысында, онда Абай, Шәкәрім және Кеңгірбай би жерленген<ref name="book2026"/>. == Кітаптары == * Құлжанов М. ''Айтарым көп''. — Алматы: Алгорифм, 2023. — 156 б. — ISBN 978-601-06-9142-1.<ref name="book2023"/> * Кульжанов М. ''Искренне о главном'' / қаз. тілден әдеб. ауд. Е. Турсунова. — Алматы: RUAN, 2026. — 232 б. — ISBN 978-601-7087-99-9.<ref name="book2026"/> == Бұқаралық мәдениетте == * 2011 жылы режиссер Қалила Умаров «Шәкәрім симфониясы және Медғат Құлжанов» деректі фильмін түсірді (киностудия KalilaFilm.kz, Лондон). * 2026 жылы режиссер Мұрат Есжан «Қара алтын» көркем фильмін түсірді (продюсер Айсәуле Әбілда) — авторлардың мәлімдеуінше, Қазақстандағы алғашқы жеке мұнай компаниясының құрылуы туралы нақты оқиғаға негізделген мотивациялық бизнес-драма. Бас кейіпкер кәсіпкер Қасым Исағалиевті Қуандық Қыстықбай сомдады; сюжет құрылыс кооперативінен «болашағы жоқ» деп есептелген кен орнын игеруге көшуді, британдық инвестор тартуды және қазақ даласынан лондондық сахнаға дейінгі жолды қамтиды. Кинопремьера — 2026 жылғы 10 қыркүйек<ref name="kursiv2026"/>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|2|refs= <ref name="elkz">{{cite web |url=https://el.kz/content-24433_15348/ |title=Кульжанов Медгат Каримович |website=el.kz |date=2013-08-28 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="book2026">{{Кітап |авторы=Кульжанов М. |тақырыбы=Искренне о главном |жауапты=лит. пер. с каз. Е. Турсунова |орны=Алматы |баспасы=RUAN |жыл=2026 |барлық беті=232 |isbn=978-601-7087-99-9}}</ref> <ref name="book2023">{{Кітап |авторы=Құлжанов М. |тақырыбы=Айтарым көп |орны=Алматы |баспасы=Алгорифм |жыл=2023 |барлық беті=156 |isbn=978-601-06-9142-1}}</ref> <ref name="azattyq">{{cite web |url=https://rus.azattyq.org/a/shakarim_symphony_kulzhanov_sponsor/2220267.html |title=Британский композитор Дженкинс посвятил симфонию Шакариму — после идеи казахского бизнесмена |last=Батырхан |first=С. |website=Радио Азаттық |date=2010-11-15 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="kp2015">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/prodvigaya-kazahskuyu-kulturu/ |title=Продвигая казахскую культуру |last=Соколов |first=Л. |website=Казахстанская правда |date=2015-06-18 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="maksut">{{cite web |url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31215101 |title=Кульжанов Максут Каримович |website=ИС «Параграф» |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="orgpage">{{cite web |url=https://kz.orgpage.ru/kyizyilorda/kuatamlonmunay-too-5251529.html |title=Куатамлонмунай, ТОО (Қызылорда) |website=OrgPage |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="caravan">{{cite web |url=https://www.caravan.kz/news/sp-kuatamlonmunajj-kam-razrabatyvayushhee-dva-neftyanykh-mestorozhdeniya-v-kyzylordinskojj-oblasti-poluchilo-pervyjj-mln-tonn-nefti-192066/ |title=СП «КуатАмлонМунай» (КАМ) Қызылорда облысындағы екі мұнай кен орнын игеріп, алғашқы млн тонна мұнай алды |website=Караван / Kazakhstan Today |date=2003-12-13 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="kuat">{{cite web |url=https://kuatenergy.com/ |title=KUAT Energy Group |website=kuatenergy.com |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="energyintel">{{cite web |url=https://www.energyintel.com/0000017b-a7a6-de4c-a17b-e7e6db6e0000 |title=Kazakhstan: Chinese Swoop For Second Kyzl-Orda Field |website=Energy Intelligence |date=2005-02-16 |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="woodmac">{{cite web |url=https://www.woodmac.com/reports/upstream-oil-and-gas-kuatamlonmunai-area-551051/ |title=Kuatamlonmunai Area Report |website=Wood Mackenzie |date=2026-04-22 |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="kursiv2024">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/2024-06-25/zhnb-tarbagataimunaioilpunkt/ |title=Сарыбұлақта «Тарбағатай Мұнай» не істемек |website=Курсив |date=2024-06-25 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="neftegaz">{{cite web |url=https://neftegaz.ru/news/transport-and-storage/738467-kazakhstan-priostanovil-eksport-prirodnogo-gaza-v-kitay-iz-zaysanskogo-rayona/ |title=Казахстан приостановил экспорт природного газа в Китай из Зайсанского района |website=Neftegaz.ru |date=2022-05-24 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="crunchbase">{{cite web |url=https://www.crunchbase.com/person/shyngys-kulzhanov |title=Shyngys Kulzhanov |website=Crunchbase |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="orlova">{{cite web |url=https://kazpravda.kz/n/na-ney-igral-shakarim/ |title=На ней играл Шакарим |last=Орлова |first=И. |website=Казахстанская правда |date=2019-03-18 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="boosey">{{cite web |url=https://www.boosey.com/cr/music/Karl-Jenkins-Shakarim/58208 |title=Karl Jenkins — Shakarim |website=Boosey & Hawkes |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="azh">{{cite web |url=https://azh.kz/en/news/view/217 |title=British Karl Jenkins' symphony «Shakarim» is presented in Almaty |website=azh.kz / BNews.kz |date=2012-10 |access-date=2026-09-03 |lang=en}}</ref> <ref name="vesti">{{cite web |url=https://vestisemey.kz/891/s-lyubovyu-k-rodnoy-zemle.html |title=С любовью к родной земле |last=Рысакова |first=Ш. |author2=Какишев Н. |website=Вести Семей |date=2014-04-17 |access-date=2026-09-03 |lang=ru}}</ref> <ref name="kursiv2026">{{cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-19/qara-altyn-alghashqy-zheke-munaj-kompaniyasy-qalaj-quryldy/ |title=«Қара алтын»: Қазақстандағы алғашқы жеке мұнай компаниясы қалай құрылды |last=Бакелекова |first=Ү. |website=Курсив |date=2026-08-19 |access-date=2026-09-03 |lang=kk}}</ref> }} == Сілтемелер == * [https://kuatenergy.com/ KUAT Energy Group сайты] [[Санат:Қазақстан кәсіпкерлері]] [[Санат:Қазақстан меценаттары]] [[Санат:Парасат орденінің иегерлері]] [[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазақстан мұнайшылары]] qb0zefrmdz5cuys7w5ukj3f21cyklq9 Пибоди сыйлығы 0 138081 3651751 704761 2026-09-07T07:42:52Z Marksscheider 183882 3651751 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Пибоди сыйлығы | түпнұсқа_атауы = Peabody Awards | сурет = The 2014 Statuettes (18416671309).jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = 2014 жылғы мүсіншелер | мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} | не үшін = [[Телевизия]], [[радио]], желілер, өндіруші ұйымдар, жеке тұлғалар және [[World Wide Web|желілік ресурстардың]] көрнекті жетістіктері мен қоғамдық қызметі үшін | құрылтайшы = [[Джорджия университеті]] жанындағы [[Генри В. Грейди атындағы Журналистика және бұқаралық коммуникация колледжі]] | негізі_қаланды = {{start date and age|1941|3|29}} | саны = | сайт = https://peabodyawards.com/ | алдыңғы = | келесі = }} '''Джордж Фостер Пибоди сыйлығы''' ({{lang-en|George Foster Peabody Awards}}, қысқаша Peabody Awards немесе Peabodys) — [[радио]] және [[телевизия]] саласына қосқан елеулі үлесі үшін берілетін жыл сайынғы халықаралық сыйлық. Америкалық кәсіпкер және меценат [[Джордж Фостер Пибоди|Джордж Пибоди]]дің құрметіне аталған. Ол хабар тарату журналистикасы, деректі фильмдер түсіру, білім беру, ойын-сауық және балалар бағдарламалары саласындағы жетістіктерді атайды. Алғаш рет 1941 жылы табысталған және масс-медиа саласындағы ең көне сыйлықтардың бірі болып табылады. Бұл — АҚШ-тағы электронды бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы ең көне әрі беделді сыйлық. 1940 жылы Ұлттық хабар таратпаушылар қауымдастығы (NAB) негізін қалаған бұл жүлде радиоиндустриядағы [[Пулитцер сыйлығы]]ның баламасы ретінде радиохабар тарату саласының үздіктерін марапаттау мақсатында дүниеге келді.<ref>{{cite encyclopedia| url=https://www.britannica.com/topic/Peabody-Award |title=Peabody Award|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|date=19 January 2024 }}</ref> Кейіннен оның ауқымы кеңейіп, теледидарды, ал кейіннен подкасттар мен стриминг сияқты жаңа медиа түрлерін де қамтыды. Пибоди сыйлығының жеңімпаздарын бағдарламаның қазылар алқасы (Board of Jurors) бірауыздан анықтайды.<ref>{{cite web|url=http://www.peabodyawards.com/about#judging |title=Peabody; Who We Are|author=Grady College of Journalism and Mass Communication|access-date=2017-09-18}}</ref> Байқауға әр алуан дереккөздер мен стиildeгі жұмыстар қабылданады. Мұнда танымалдылық пен коммерциялық табысқа емес, мазмұнды да сапалы баяндауға басымдық берілетіндіктен, талқылау кезінде басты ұстаным ретінде «өз санаттығындағы үздік» («Excellence On Its Own Terms») қағидасы басшылыққа алынады.<ref name="variety">{{cite web|first=Robert |last=Koehler |url=https://variety.com/2011/film/news/peabody-board-casts-wide-net-for-excellence-1118037186/ |title=Peabody board casts wide net for excellence |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=2011-05-21 |access-date=2013-04-11}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} 4r7t8gi6nmygxxl0bbopq9yp4bqralu 3651752 3651751 2026-09-07T07:43:23Z Marksscheider 183882 Marksscheider [[Пибоди жүлдесі]] бетін [[Пибоди сыйлығы]] бетіне жылжытты 3651751 wikitext text/x-wiki {{Сыйлық | атауы = Пибоди сыйлығы | түпнұсқа_атауы = Peabody Awards | сурет = The 2014 Statuettes (18416671309).jpg | сурет_ені = 250px | сурет_сипаттамасы = 2014 жылғы мүсіншелер | мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} | не үшін = [[Телевизия]], [[радио]], желілер, өндіруші ұйымдар, жеке тұлғалар және [[World Wide Web|желілік ресурстардың]] көрнекті жетістіктері мен қоғамдық қызметі үшін | құрылтайшы = [[Джорджия университеті]] жанындағы [[Генри В. Грейди атындағы Журналистика және бұқаралық коммуникация колледжі]] | негізі_қаланды = {{start date and age|1941|3|29}} | саны = | сайт = https://peabodyawards.com/ | алдыңғы = | келесі = }} '''Джордж Фостер Пибоди сыйлығы''' ({{lang-en|George Foster Peabody Awards}}, қысқаша Peabody Awards немесе Peabodys) — [[радио]] және [[телевизия]] саласына қосқан елеулі үлесі үшін берілетін жыл сайынғы халықаралық сыйлық. Америкалық кәсіпкер және меценат [[Джордж Фостер Пибоди|Джордж Пибоди]]дің құрметіне аталған. Ол хабар тарату журналистикасы, деректі фильмдер түсіру, білім беру, ойын-сауық және балалар бағдарламалары саласындағы жетістіктерді атайды. Алғаш рет 1941 жылы табысталған және масс-медиа саласындағы ең көне сыйлықтардың бірі болып табылады. Бұл — АҚШ-тағы электронды бұқаралық ақпарат құралдары саласындағы ең көне әрі беделді сыйлық. 1940 жылы Ұлттық хабар таратпаушылар қауымдастығы (NAB) негізін қалаған бұл жүлде радиоиндустриядағы [[Пулитцер сыйлығы]]ның баламасы ретінде радиохабар тарату саласының үздіктерін марапаттау мақсатында дүниеге келді.<ref>{{cite encyclopedia| url=https://www.britannica.com/topic/Peabody-Award |title=Peabody Award|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|date=19 January 2024 }}</ref> Кейіннен оның ауқымы кеңейіп, теледидарды, ал кейіннен подкасттар мен стриминг сияқты жаңа медиа түрлерін де қамтыды. Пибоди сыйлығының жеңімпаздарын бағдарламаның қазылар алқасы (Board of Jurors) бірауыздан анықтайды.<ref>{{cite web|url=http://www.peabodyawards.com/about#judging |title=Peabody; Who We Are|author=Grady College of Journalism and Mass Communication|access-date=2017-09-18}}</ref> Байқауға әр алуан дереккөздер мен стиildeгі жұмыстар қабылданады. Мұнда танымалдылық пен коммерциялық табысқа емес, мазмұнды да сапалы баяндауға басымдық берілетіндіктен, талқылау кезінде басты ұстаным ретінде «өз санаттығындағы үздік» («Excellence On Its Own Terms») қағидасы басшылыққа алынады.<ref name="variety">{{cite web|first=Robert |last=Koehler |url=https://variety.com/2011/film/news/peabody-board-casts-wide-net-for-excellence-1118037186/ |title=Peabody board casts wide net for excellence |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=2011-05-21 |access-date=2013-04-11}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} 4r7t8gi6nmygxxl0bbopq9yp4bqralu Strand Magazine 0 138094 3651733 759720 2026-09-07T07:17:36Z Marksscheider 183882 3651733 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = The Strand Magazine |шынайы атауы = The Strand Magazine |логотипі = |сурет = The Strand Magazine, bound volume 1894.JPG |өлшемі = |сурет атауы = Джордж Чарльз Хайте жасаған мұқаба дизайны бар «The Strand Magazine» журналының 1894 жылғы қаңтар–маусым айларындағы жиынтық томы |бұрынғы атауы = |қысқарту = |мамандануы = |мерзімділік = Ай сайын |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = |баспашы = George Newnes Ltd |тарихы = 1891–1950 |құрылғаны = {{start date|1891|1}} |соңғы шығарылымы = наурыз 1950 (711-ші шығарылым) |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = |eISSN = |марапаттары = |сайты = |ортаққор = The Strand Magazine }} '''«Strand Magazine»''' — [[Джордж Ньюнс]] негізін қалаған көркем әдебиетке арналған ай сайынғы суретті журнал. Ұлыбританияда 1891 жылдың қаңтарынан<ref>{{cite web|first=Howard |last=Cox|author2=Simon Mowatt|title=Technology, Organisation and Innovation: The Historical Development of the UK Magazine Industry|url=https://www.researchgate.net/publication/5171367|work=Auckland University of Technology}}</ref> 1950 жылдың наурызына дейін шығарылды. 59 жыл ішінде барлығы 711 шығарылым жарық көрді.<ref>Ashley, Mike. ''The Age of the Storytellers'', The British Library and Oak Knoll Press, p. 196. 2006.</ref> Журналда [[Артур Конан Дойл]], [[Агата Кристи]], [[Пелам Гренвилл Вудхаус|П. Г. Вудхауз]], [[Герберт Уэллс]], [[Жорж Сименон]] және басқа да [[Детективтік әдебиет|детектив]], шытырман оқиғалы және [[фантастика]] жанрларының классиктері өз шығармаларын басып шығарды. Журнал басынан бастап үлкен танымалдыққа ие болды, алғашқы шығарылымдары 300 000 данаға дейінгі тиражбен басылса, 1930 жылдарға қарай ай сайынғы тиражы 500 000 данаға жетті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Press-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1891 жылы негізі қаланған журналдар]] [[Санат:Ұлыбритания журналдары]] 1s3q5ob5xru2y9dkkx2kdq5tijm3yyq The Gentleman’s Magazine 0 138098 3651766 902829 2026-09-07T08:03:29Z Marksscheider 183882 3651766 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = The Gentleman's Magazine |шынайы атауы = The Gentleman’s Magazine |логотипі = |сурет = The Gentleman's Magazine, May 1759.jpg |өлшемі = |сурет атауы = «The Gentleman's Magazine» журналының 1759 жылғы мамыр айындағы бірінші беті |бұрынғы атауы = The Gentleman’s Magazine: or, Trader’s monthly intelligencer |қысқарту = |мамандануы = әмбебап мазмұндағы журнал |мерзімділік = Ай сайын |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = [[Эдуард Кейв]] |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = |баспашы = R. Newton |тарихы = 1731–1907 |құрылғаны = {{start date|1731}} |соңғы шығарылымы = |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = |eISSN = |марапаттары = |сайты = |ортаққор = The Gentleman's Magazine }} «'''The Gentleman’s Magazine'''» ({{tr-en|Джентльмен журналы}}) — 1731<ref>{{cite journal|author=Heather A. Haveman|title=Antebellum literary culture and the evolution of American magazines|journal=Poetics|volume=32|url=https://www.researchgate.net/publication/222571293|access-date=20 November 2015}}</ref> жылдың қаңтарында [[Лондон]]да [[Эдуард Кейв]] құрған ай сайынғы журнал.<ref>{{cite web |url=https://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/serial?id=gentlemans |title=The Online Books Pagepresents serial archive listings for The Gentleman's Magazine |website=onlinebooks.library.upenn.edu |editor=John Mark Ockerbloom |editor-link=John Mark Ockerbloom |access-date=20 May 2012 }}</ref> Бастапқыда «''The Gentleman’s Magazine: or, Trader’s monthly intelligencer''» деп аталды. Кейв білімді оқырмандарды қызықтыратын кез келген тақырыптағы — тауар бағасынан бастап латын поэзиясына дейінгі жаңалықтар мен пікірлерді қамтитын басылым шығаруды жоспарлады. Сильванус Урбан ({{lang-en|Sylvanus Urban}}) лақап атын алған Кейв журналдың бас редакторы болды. Ол ағылшын тіліндегі ''magazine'' («қойма») сөзін алғаш рет «журнал» мағынасында қолдана бастады (бұған дейін ''journal'' сөзі қолданылатын).<ref>{{cite web|last=Johnson|first=Samuel|title=Magazine|url=http://johnsonsdictionaryonline.com/?p=5695|work=A Dictionary of the English Language|publisher=JohnsonsDictionaryOnline.com|access-date=31 July 2012}}</ref> «The Gentleman’s Magazine» пайда болғанға дейін мамандандырылған басылымдар болғанымен, ешқайсысы бұндай ауқымды тақырыптарды қамтыған жоқ. Әр кезеңде әртүрлі редакторлар басқарған бұл басылым XVIII ғасырда және XIX ғасырдың ортасына дейін үлкен танымалдыққа ие болып, 1907 жылы жабылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Press-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1731 жылы негізі қаланған журналдар]] [[Санат:Ұлыбритания журналдары]] efxes8khpvxoiue0e6wko31ca2ts3r4 Панч (журнал) 0 138105 3651716 3650225 2026-09-07T07:02:00Z Marksscheider 183882 3651716 wikitext text/x-wiki {{Журнал |атауы = Панч |шынайы атауы = Punch, or The London Charivari |логотипі = |сурет = Punch volume 1 cover (1841).png |өлшемі = 200px |сурет атауы = «Punch, or The London Charivari» журналының алғашқы санының мұқабасы, 1841 жыл |бұрынғы атауы = Punch, or The London Charivari |қысқарту = |мамандануы = [[Саясат]], [[мәдениет]], [[юмор]], [[сатира]] |мерзімділік = Апта сайын |тілі = [[Ағылшын тілі]] |редакция мекен-жайы = |бас редактор = |құрылтайшылары = [[Генри Мейью]]<br />[[Эбенезер Ланделлс]] |ел = {{байрақ|Ұлыбритания}} |орны = [[Лондон]], [[Англия]] |баспашы = |тарихы = 1841–2002 |құрылғаны = {{start date|1841|7|17}} |соңғы шығарылымы = 2002 |көлемі = |жиынтықтылауы = |таралым = |ISSN = |eISSN = |марапаттары = |сайты = {{URL|http://punch.co.uk/}} |ортаққор = Punch (magazine) }} '''«Панч»''' ({{lang-en|«Punch»}}) – 1841—1992 мен 1996—2002 жылдар аралығында жарық көрген, британдық апталық әзіл-сықақ журналы. <ref>Punch cartoon library</ref> Тарихи тұрғыдан ол ең ықпалды кезеңін 1840-1850 жылдары бастан өткерді, сол кезде ол «[[карикатура]]» (cartoon) терминін қазіргі мағынасында, яғни күлкілі сурет ретінде қолдануға айтарлықтай үлес қосты. Punch журналында жұмыс істеген суретшілердің арасында 1850 жылдан бастап қызмет еткен және 1864–1901 жылдары оның бас карикатуришісі болған Джон Тенниел де бар. Журнал редакторлары өздерінің талисманы етіп «Punch and Judy» шоуындағы тәртіпсіз қуыршақ — Мистер Панчты таңдады (бұл кейіпкер журналдың көптеген мұқабасында бейнеленген), сондай-ақ бұл кейіпкер журнал атауының пайда болуына да шабыт берді. Заманауи, әлеуметтік және саяси өмірді сатираға айналдырған Punch [[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория]] дәуіріндегі Ұлыбританияда кеңінен танымал брендке айналды. 1850 жылға қарай аптасына 40 000 данамен сатылса, 1910 жылға қарай бұл көрсеткіш 100 000-нан асты. 1940 жылдары тиражы шарықтау шегіне жеткеннен кейін, журнал ұзаққа созылған тоқырауға ұшырап, 1992 жылы жабылды. 1996 жылы қайта жандандырылғанымен, 2002 жылы қайтадан жабылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Press-stub}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ағылшын тілді журналдар]] [[Санат:1841 жылы негізі қаланған журналдар]] [[Санат:Ұлыбритания журналдары]] b4dchcz1byvcvlk7qxyjnqn4aiizp2r Қазақстан Туристік Ассоциациясы 0 157568 3651811 2974661 2026-09-07T11:11:46Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651811 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан Туристік Ассоциациясы (ҚТА)''' 1999 жылдың мамыр айында [[Қазақстан Республикасы]]ның [[Президент]]інің қолдауымен ашылған болатын. ҚТА коммерциялық емес, үкіметтік емес, республикалық салалық [[ассоциация]] болып табылады. ҚТА-ның құрамына [[ҚАЗАҚСТАН ҚОНАҚ ҮЙ ЖӘНЕ МЕЙРАМХАНАЛАР АССОЦИАЦИЯСЫНЫҢ (ҚҚҮЖМА)|Қазақстан Қонақ үй және Мейрамханалар Ассоциациясының (ҚҚҮжМА)]], «Amadeus» компаниясының өкілеттіліктері, туристік, сақтандыру және авиакомпаниялар, жоғарғы оқу орындары және [[БАҚ]] кіреді. Ассоциация өздерінің мүшелерінің ( қазіргі таңда 350 мүшесі бар) қызығушылықтарын қорғайды, Қазақстан Республикасының туристік қызметін дамыту, оны бақылау қызметін атқарады. ҚТА – кездесулерді, сан қилы шараларды, ғылыми жұмыстарды, оқу бағдарламаларын, семинарларды, презентацияларды, маркетингтік зерттеулерді және т.б. көптеген шараларды өткізетін ыңғайлы орын. ==Қазақстан Туристік Ассоциациясының негізгі мақсаттары== *Туристік және [[қонақ үй]] сферасында қызмет жасайтын ұйымдар мен [[кәсіпорын]]дарды ерікті түрде біріктіру; олардың профессионалдық қызметтерін дамыту; *Ассоциация [[мүше]]лерінің қызметін бақылау; *Ассоциация мүшелерінің қызметін және қызығушылықтарын қорғау; *Ассоциация мүшелерінің қызығушылықтарын үкіметтік және үкіметтік емес [[ұйым]]дар мен кәсіпорындарда қорғау; *Дүниежүзілік [[нарық]]та туристік өнімді жылжыту; *Қазақстанның негізгі турөнімі ретінде экотуризмді жылжыту; *Қазақстан Республикасының және оның бөлек облыстарыны ңұтымды имиджін қалыптастыру; туризмнің жағдайлары туралы аналитикалық, ақпараттық, зерттеу материалдарын дайындау; *[[Турист]]ерге тематикалық кештер мен сан қилы бонустары бар клубтарды ұйымдастыру; *Қазақстан Туристік Ассоциациясының ақпараттық орталығы арқылы туристерге ұсынылатын ақпараттық қызметтерді кеңейту және жаңарту; *Халықаралық туристік [[КӨРМЕ|көрме]]лерге қатысуды ұйымдастыру; сонымен қатар сол жерде көрсетілетін ақпараттық [[СТЕНД|стенд]]терді жасау; оны жасауға жергілікті ұйымдар мен [[үкімет]]ті қатыстыру; *Кадрлардың білімін қайта ұйымдастыру мен дамыту жолында жаңа жүйені құрастыру; Қазақстан Туристік Ассоциациясының Оқу орталығының қызметтерін дамыту; *Қазақстан Республикасының аумағындағы туристік және қонақ үйлік [[инфрақұрылым]]ның эффективті жұымс істеуіне жағдай жасау; *Кіші бизнес пен [[туризм]]нің даму бағдарламаларын ұйымдастыру жұмыстарына белсенді қатысу. ==Қазақстан Туристік Ассоциациясының негізгі функциялары== *Ассоциация үкімет органдарымен үнемі байланыста және олардың тілектерін барлық деңгейлерде көрсетеді; *Ассоциация өз мүшелерінің ықыластарын конгресстерде, симпозиумдарда, семинарлар мен конференцияларды, сан қила кездесулерде көрсетеді, яғни олар туристік және қонақ үйлік бизнестің дамуы жайлы мәселелерді қарастырады; *Ассоциацияның қызметі жайлы қоғамды ақпараттандырады, Ассоциацияның жайлы имиджі туралы БАҚ-ты пайдалана отырып, ақпарат таратады; *Ассоциация мүшелерінің оқуын қамтамасыз етеді: менеджмент, маркетинг және қонақ үйлік технологиялар жайлы практикалық семинарларға қатыстырады; *Ассоциация жүзеге асыратын қызметтерді презентациялайды; *Туристік агенттіктер мен туроператорлармен, қонақ үй қызметін жүзеге асыратын орындармен үнемі байланыста болады. ==Қазақстан Туристік Ассоциациясының қызметі== *Ассоциация мүшелерінің қызметіне қолдау көрсету; *Туризмнің заңдық базасын құру қызметіне көмектесу. Заңдық жобаларға зерттеу жүргізу; *Қазақстан Республикасын туризмді дамытуға ыңғайлы ел деген көріністі қалыптастыру; *Туристердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, туристік құжаттамаларды толтыру жұмыстарын оңайлату сияқты қызметтерге қатысу; *Периодтық жариялану қызметі; *Нарықты маркетингтік зерттеу; *Халық пен туристік индустрия субъектілерінің арасындағы дау-дамайларды шешуге көмектесу<ref>http://www.kaztour-association.com</ref>. ==Tуристік жәрмеңкелер мен көрмелер== *WTM (Лондон, Ұлыбритания); *ITB (Берлин, Германия); *MITT (Мәскеу, Ресей); *KITT (Алматы, Қазақстан); *TITF (Ташкент, Өзбекістан); *MTE (Стамбұл, Түркия); *Жергілікті және халықаралық туристік ассоциациялармен байланыс жасауда: WTO, USAID, PRAGMA, RATA, IH & RA, TURSAB, TUROB, RST, RGA және т.б. ==Қазақстан Туристік Ассоциациясының мүшелері== *Қазақстан Кәсіпкерлерінің Форумы (ҚКФ) *Қазақстан Республикасының Туризм және Спорт министрлігінің туризм жөніндегі кеңесі *Ресейдің Туриндустриясының Одағы (РДО) *ОЮЛ «Атамекен» <ref>http://www.kazakhstan.orexca.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915124547/http://kazakhstan.orexca.com/ |date=2010-09-15 }}</ref>. ==Қазақстан Туристік Ассоциациясының мүшелері-ұйымдар== *National Company «Silk Road Kazakhstan» *«Air Kazakhstan» авиакомпаниясы *«Alliance» маркетингтік тобы * ЖШС «Alpha - Omega Travel» *Пред-во ком. «Амадеус» *ЖШС «ACS Kazakhstan» *П.К. «Аргонавт» туристік фирмасы *«Атлас-1» туристік фирмасы *ЖШС СЖТТ «Вояж» *ЖШС «Глобо-Тур» туристік агенттігі *«Глобал Эйр» туристік фирмасы *ЖШС «Жибек Жолы» *ОАО «Интурист» *Спорт және Туризм академиясы *ЖШС «Kazakh Travel International» *ЖШС «Calipso» агенттігі *Central Asia Tourism Corporation *МТК «Complete Service» *ЖШС «Max Tour International» *ОАО «Мұнай сақтандыру компаниясы» *ЖШС «Nuka Travel» *Otrar Travel Group *ПК «Робинзон» *ЖШС «РЭН» *ЖШС «SADMOL» *ЖШС «Sanat» *ЖШС «SAYAT» фирмасы *ЖШС «Silk Road – Kazakhstan+» *«Тамерлан Тур» туристік агенттігі *ЖШС «Туран-Азия» *Turkuaz Tourism Network *ЖШС «МАЛ Хан-Тенгри» *ЖШС «Яссауи» және т.б.<ref name="source1">http://www.kazakh.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211210175024/http://kazakh.ru/ |date=2021-12-10 }}</ref>. ==Қазақстан Туристік Ассоциациясының уәкілдері== '''Қазақстан Туристік Ассоциациясының уәкілдері''' - Алматы, Астана, Ақтау, Өскемен, Мәскеу,Ташкент, Шымкент,Түркістан, Тараз, Атырау, Қарағанды,Теміртау, Петропавл және т.б. көптеген қалаларда бар. Қазақстан Туристік Ассоциациясы (ҚТА) Қазақстан Республикасында 1999 жылдан бері өз қызметін атқарып келе жатыр. Ол көптеген туристік ұйымдар сияқты еліміздің туристік оң имиджін, туристік инфрақұрылымды дамыту, оны өзге шателдерге көрсету мақсатында 12 жыл бойы еңбек етуде. Елімізде болып жатқан не шетелде туризм саласында болып жатқан іс-шараларға белсенді қатысып, өз үлесін қосуда. ҚТА-ның ұйымдастырып жатқан, яғни болашақта жүзеге асады деген жобалары да баршылық. Оларға экологиялық туризмді дамыту, туристік кластерлерге ерекше көңіл бөліп, оларды дамыту, қонақ үй қызметін де қадағалау және т.б. жатқыздыруға болады. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Ұйымдар]] 122t94fr092jarns4m8e2taojqeqnp7 Шёнталь (Жоғарғы Пфальц) 0 208734 3651722 1824128 2026-09-07T07:11:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651722 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Шёнталь (Жоғарғы Пфальц) |шынайы атауы = Schönthal (Oberpfalz) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_Schoenthal_Oberpfalz.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=21 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=36 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кам |кестедегі аудан = Кам (аудан){{!}}Кам |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Лудвиг Валлингер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 43,70 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 453 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2022 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09978 |пошта индексі = 93488 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CHA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 3 72 157 |ортаққордағы санаты = Schönthal (Oberpfalz) |сайты = http://www.gemeinde-schoenthal.de/ |сайт тілі = de }} '''Шёнталь (Жоғарғы Пфальц)''' ({{lang-de|Schönthal (Oberpfalz)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Пфальц (округ)|Жоғарғы Пфальц]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Кам (аудан)|Кам]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2022 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 43,70 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 3 72 157''. Муниципалитеттің басшысы — Лудвиг Валлингер. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinde-schoenthal.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330155929/http://www.gemeinde-schoenthal.de/ |date=2010-03-30 }} {{Бавария аудандары}} {{Германия:Кам ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] q8t0x6h1d6ytgpl89bfuhkksh564a8y Хокспейер 0 210591 3651615 2908206 2026-09-06T22:24:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651615 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Хокспейер |шынайы атауы = Hochspeyer |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Gemeindewappen Hochspeyer.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=26 |lat_sec=34 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=53 |lon_sec=48 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Рейнланд-Пфальц |кестедегі аймақ = Рейнланд-Пфальц |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кайзерслаутерн |кестедегі аудан = Кайзерслаутерн (аудан){{!}}Кайзерслаутерн |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Герхард Шерер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 22,72 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 267 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4527 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06305 |пошта индексі = 67691 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 07 3 35 015 |ортаққордағы санаты = Hochspeyer |сайты = http://www.hochspeyer-pfalz.de/ |сайт тілі = de }} '''Хокспейер''' ({{lang-de|Hochspeyer}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Кайзерслаутерн (аудан)|Кайзерслаутерн]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4527 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)</ref> Алып жатқан жер аумағы 22,72 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 3 35 015''. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Шерер. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.hochspeyer-pfalz.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604110000/http://hochspeyer-pfalz.de/ |date=2013-06-04 }} {{Рейнланд-Пфальц аудандары}} {{Германия:Кайзерслаутерн ауданы:Қалалар}} {{RhinelandPalatinate-geo-stub}} [[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]] 6ewle1a6vcclnm1jql6swllx8raba5v Эльцталь (Оденвальд) 0 214182 3651749 2908978 2026-09-07T07:42:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651749 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Эльцталь (Оденвальд) |шынайы атауы = Elztal (Odenwald) |сурет = [[Сурет:S-Bahn RheinNeckar Netzplan Neckartal.png|330px]] |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Elztal COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=23 |lat_sec=9 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=11 |lon_sec=25 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Неккар-Оденвальд |кестедегі аудан = Неккар-Оденвальд (аудан){{!}}Неккар-Оденвальд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вильхельм Гёц |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46,63 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 198 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5969 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06261, 06293, 06267 |пошта индексі = 74834 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MOS |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 2 25 117 |ортаққордағы санаты = Elztal (Odenwald) |сайты = http://www.elztal.de/ |сайт тілі = de }} '''Эльцталь (Оденвальд)''' ({{lang-de|Elztal (Odenwald)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Неккар-Оденвальд (аудан)|Неккар-Оденвальд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 5969 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 46,63 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 25 117''. Муниципалитеттің басшысы — Вильхельм Гёц. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.elztal.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224185100/http://www.elztal.de/ |date=2007-02-24 }} {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Неккар-Оденвальд ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] d8n5ayks3hbdnrpk9w741hm3x41mihf Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3651781 3651462 2026-09-07T09:00:52Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651781 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35582]||623||26||18||263||28||3||34437||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3056]||291||7||6||398||8||15||2315||0||6||10||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1193]||38||0||0||12||17||0||1114||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 496]||15||0||7||46||6||1||404||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 77]||0||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] b7gravj6ewek38t5y1y4g4rml5v5ohv Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3651495 3651203 2026-09-06T12:02:32Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3651495 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:2401}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1015}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:432}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 4 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:402}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:393}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 6 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:373}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 7 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:255}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 8 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:212}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 9 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:194}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 10 || [[User:Айткүл|Айткүл]] || [[Special:Contributions/Айткүл|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Айткүл}} |- | 11 || [[User:Жадыра Абибуллаевна|Жадыра Абибуллаевна]] || [[Special:Contributions/Жадыра Абибуллаевна|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|Жадыра Абибуллаевна}} |- | 12 || [[User:Aktolkynsauyrbay|Aktolkynsauyrbay]] || [[Special:Contributions/Aktolkynsauyrbay|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Aktolkynsauyrbay}} |- | 13 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:89}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 14 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:75}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 15 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 16 || [[User:Mtdi20|Mtdi20]] || [[Special:Contributions/Mtdi20|{{formatnum:62}}]] || {{Permissions|Mtdi20}} |- | 17 || [[User:Жанар Чушекова|Жанар Чушекова]] || [[Special:Contributions/Жанар Чушекова|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Жанар Чушекова}} |- | 18 || [[User:Jako2588|Jako2588]] || [[Special:Contributions/Jako2588|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Jako2588}} |- | 19 || [[User:Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі]] || [[Special:Contributions/Ақсуат тарихи-өлкетану музейі|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}} |- | 20 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 21 || [[User:Шугыла Есімханова|Шугыла Есімханова]] || [[Special:Contributions/Шугыла Есімханова|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Шугыла Есімханова}} |- | 22 || [[User:Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] || [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Акпарова Корлан}} |- | 23 || [[User:Айнур Мырзабекова|Айнур Мырзабекова]] || [[Special:Contributions/Айнур Мырзабекова|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Айнур Мырзабекова}} |- | 24 || [[User:Aidana003|Aidana003]] || [[Special:Contributions/Aidana003|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Aidana003}} |- | 25 || [[User:Нұрғазықызы Айгерім|Нұрғазықызы Айгерім]] || [[Special:Contributions/Нұрғазықызы Айгерім|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Нұрғазықызы Айгерім}} |- | 26 || [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] || [[Special:Contributions/Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы}} |- | 27 || [[User:Таңшебер Ахметбек|Таңшебер Ахметбек]] || [[Special:Contributions/Таңшебер Ахметбек|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Таңшебер Ахметбек}} |- | 28 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 29 || [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] || [[Special:Contributions/Сейлова Гүлжан|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Сейлова Гүлжан}} |- | 30 || [[User:Аружан Сағаткен|Аружан Сағаткен]] || [[Special:Contributions/Аружан Сағаткен|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Аружан Сағаткен}} |- | 31 || [[User:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] || [[Special:Contributions/НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}} |- | 32 || [[User:Бакытжан Бейсембекова|Бакытжан Бейсембекова]] || [[Special:Contributions/Бакытжан Бейсембекова|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|Бакытжан Бейсембекова}} |- | 33 || [[User:Jadr 1988|Jadr 1988]] || [[Special:Contributions/Jadr 1988|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Jadr 1988}} |- | 34 || [[User:Guka1996|Guka1996]] || [[Special:Contributions/Guka1996|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Guka1996}} |- | 35 || [[User:Madeniet26|Madeniet26]] || [[Special:Contributions/Madeniet26|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Madeniet26}} |- | 36 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 37 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 38 || [[User:AlibekKS|AlibekKS]] || [[Special:Contributions/AlibekKS|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|AlibekKS}} |- | 39 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 40 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Nurkhan}} |- | 41 || [[User:Dostoevskykz|Dostoevskykz]] || [[Special:Contributions/Dostoevskykz|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Dostoevskykz}} |- | 42 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 43 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 44 || [[User:DigitalNomadWikiKzRu|DigitalNomadWikiKzRu]] || [[Special:Contributions/DigitalNomadWikiKzRu|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|DigitalNomadWikiKzRu}} |- | 45 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 46 || [[User:Мадикино|Мадикино]] || [[Special:Contributions/Мадикино|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Мадикино}} |- | 47 || [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] || [[Special:Contributions/АРАЙЛЫМ|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|АРАЙЛЫМ}} |- | 48 || [[User:~2026-47856-93|~2026-47856-93]] || [[Special:Contributions/~2026-47856-93|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|~2026-47856-93}} |- | 49 || [[User:Eldar Rakhatov|Eldar Rakhatov]] || [[Special:Contributions/Eldar Rakhatov|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Eldar Rakhatov}} |- | 50 || [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] || [[Special:Contributions/Мықтыбек Оразтайұлы|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Мықтыбек Оразтайұлы}} |- | 51 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 52 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 53 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 54 || [[User:Jommy3210|Jommy3210]] || [[Special:Contributions/Jommy3210|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Jommy3210}} |- | 55 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 56 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}} |- | 57 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 58 || [[User:Аянов|Аянов]] || [[Special:Contributions/Аянов|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Аянов}} |- | 59 || [[User:DiasAbilkaiyr|DiasAbilkaiyr]] || [[Special:Contributions/DiasAbilkaiyr|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|DiasAbilkaiyr}} |- | 60 || [[User:Рыскен Биахметқызы|Рыскен Биахметқызы]] || [[Special:Contributions/Рыскен Биахметқызы|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Рыскен Биахметқызы}} |- | 61 || [[User:Tansheber|Tansheber]] || [[Special:Contributions/Tansheber|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Tansheber}} |- | 62 || [[User:Qanattan|Qanattan]] || [[Special:Contributions/Qanattan|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Qanattan}} |- | 63 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 64 || [[User:Zafer|Zafer]] || [[Special:Contributions/Zafer|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Zafer}} {{/end}} md6ol6yz7ijon02yho9evn5bhv4bwfy Хаусалар 0 497577 3651613 3642527 2026-09-06T22:11:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651613 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Хаусалар |төл атауы = хаусандар |сурет = Сурет:Hausa harpist.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 60 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Нигерия}} |саны1 = 40 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Нигер}} |саны2 = 10 млн. |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} |саны3 = 1,1 млн. |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Камерун}} |саны4 = 1,04 млн. |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Гана}} |саны5 = 275 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Судан}} |саны6 = 80 000 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[хауса тілі]] |діні = [[ислам]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Хаусалар''' (''хаусандар'') - тропикалық Африкадағы ең үлкен халық. Олар [[Нигерия]]ның солтүстігінде (40 миллионнан астам адам) және [[Нигер]]дің оңтүстігінде (10 миллионнан астам адам), сонымен қатар [[Гана]], [[Того]], [[Бенин]], [[Камерун]], [[Чад]], [[Кот-д’Ивуар]], [[Судан]] және т.б. елдерде қоныстанған. Жалпы саны 60 миллионнан астам адам. (2016, бағалау).<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4731131?ysclid=logyvx4rcu297076247 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231102094943/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4731131?ysclid=logyvx4rcu297076247 |date=2023-11-02 }}</ref> == Тілі == Чад тобындағылар [[хауса тілі]]нде сөйлейді. Бірнеше диалектілері (кано, кацина, сокото,, зария, хадеджа) бар. Хаусалардың арасында этникалық және әдеби тіл бар. Біріншісі 19 ғасырда сокото диалектісінен алынған, әдеби тіл 20 ғасырда Кано қаласының диалектісі негізінде пайда болды. Ұзақ уақыт бойы жазу [[Араб жазуы|араб әліпбиі]]не негізделген, бірақ 19 ғасырдан бастап хаусаның барлығы дерлік [[латын әліпбиі]]не көшті.<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/172622/%D0%A5%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%B0?ysclid=logyt2jprj976539322</ref><ref>Хауса https://www.istmira.com/novosti-istorii/15998-hausa-narod.html</ref> == Діні == [[Ислам]] дінін тұтынады. Негізінен [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], 20 ғасырда кадирийа мен [[Тариқат|тижания тарикаттары]] ([[сопылық]]) үлкен ықпалға ие болды. Салафизм мен [[ахмадия]] ілімдері кең тарады, 20 ғасырдың аяғынан – [[шиизм]]. [[Протестантизм|протестанттар]] ([[Англия шіркеуі|англикандар]], [[Методизм|методистер]], [[Баптизм|баптистер]]), [[Католицизм|католиктер]] және дәстүрлі нанымдарды ұстанушылар бар.<ref>Хауса https://bigenc.ru/c/khausa-narod-5d26b1?ysclid=logysz3aha187857985 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130222235/https://bigenc.ru/c/khausa-narod-5d26b1?ysclid=logysz3aha187857985 |date=2024-11-30 }}</ref> == Тарихы == Ғалымдардың жорамалдауынша хаусалар этнос ретінде судан тайпалары мен қара нәсілділердің араласуы нәтижесінде қалыптасқан. Ерте заманда және орта ғасырларда хаусалар жерінде Кано, Гобир, Бираи, Кашина,Даура,Кебби, т.б. қала-мемлекеттер болған. Олар 16 ғасырда-да Сонган, кейінірек Борну мемлекеттеріне бағынды. 19 ғасырда Сокото сұлтандығы құрамына кірді. 1903 жылы ағылшын отаршылары басып алды. 1960-70 жылдары Африкадағы отарлық жүйе ыдырып, тәуелсіз мемлекеттер құрылған кезде бірнеше бөлікке бөлініп кеткен.<ref>Қазақстан ұлттық энциклопедиясы</ref> == Кәсібі == Хаусаның негізгі дәстүрлі қызметі – сауда және [[егіншілік]] (сорго, тары, жүгері, күріш, мақта, жержаңғақ, индиго, маниок, ямс, тәтті картоп, темекі, қант қамысы, қызанақ, бұршақ дақылдары, асқабақ, пияз, ащы бұрыш). Құрғақ маусымда көптеген хауса ерлері Гвинея шығанағы жағалауындағы қалаларға жұмысқа барады. Мал шаруашылығы (солтүстігінде ешкі, қой, есек, жылқы, түйе), [[балық аулау]] және [[аңшылық]] (әсіресе Арна мен Магузава арасында) да кең тараған. Қолөнерден – ұсталық, зергерлік, тоқымашылық, бояу, қыш, тері өңдеу, аяқ киім жасау, қоржын мен төсеніш тоқу, ағаш ою дамыған. Дәстүрлі кәсіптерге ұрлық пен кәсіпқой қайыршылық жатады.<ref>Хауса народ африки страны https://torise.ru/hausa-narod-afriki-strany/?ysclid=logyu3ozs9442615815{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұрмыс салты == Бірнеше көп әйелді отбасылардан тұратын көпбалалы қауымдастық тек ауылдарда ғана өмір сүрді. Қалалар мен оларға жақын орналасқан елді мекендерде шағын моногамды отбасылар басым. Неке келісімі [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]], туыстық есеп [[патрилинейлік]], матрилинейлік қалдықтары бар. Хауса-магузава мен арна арасында тотемизм мен жас класстарының қалдықтарын байқауға болады. Хаусалар ауылдарда тұрады. Нигер қалаларында және Нигерияның көршілес аудандарында балшық кірпіштен және жалпақ төбесі бар саманнан салынған үйлер басым. Үйлердің қабырғалары жиі безендірілген. Ауылдардағы тұрғын үйлер де саманнан жасалған, тік бұрышты төбесі тегіс немесе дөңгелек конустық төбесі бар. Нигер мен солтүстік-батыс Нигерияның кейбір хауса топтары арасында бұтақтар мен сабаннан жасалған дөңгелек үйшіктер жиі кездеседі. Дәстүрлі хауса ғимараттарының арасында ақсүйектердің кірпіш сарайлары, сәулесі ашық мешіттер (судандық архитектуралық стиль деп аталады) және астық қоймалары (дөңгелек, ағаш немесе тастан жасалған, сабан немесе сазбен сыланған) бар. Соңғы онжылдықтарда қалалық хаузалар еуропалық үлгідегі үйлерге ие болды. Дәстүрлі ерлер киімі – кең етіп жасалған қалталы көйлек пен шалбар, ал әйелдер белін айналдыра жауып тұратын мата оранады. Күн суытқанда ұзын жамылғыш (ригу) киеді. Ұлттық тағамдары - көкөніс тағамдары (ботқа, жарма), ет, сүт, балық. Дәстүрлі салт-жораларда кола жаңғағы ерекше рөл атқарады. Халық ауыз әдебиетінің ең көп тараған түрлері – ертегілер, жырлар, мақал-мәтелдер, этногенетикалық аңыздар.<ref>народы мира / Хауса http://www.etnolog.ru/people.php?id=HAUS</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Нигерия халықтары]] [[Санат:Нигер халықтары]] [[Санат:Камерун халықтары]] [[Санат:Гана халықтары]] [[Санат:Судан халықтары]] j3of3zh9801cispe8805k2ifocofhf7 Цуцугамуши қызбасы 0 513175 3651617 3485422 2026-09-06T22:55:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651617 wikitext text/x-wiki Цуцугамуши қызбасы-макуло-папулезді бөртпемен, қызбамен, бірінішілік аффектімен өтетін жедел зоонозды риккетсиоз. ==Этиологиясы.== Цуцугамуши қызбасының қоздырғышы-Rickemmsia orientalis s. tsutsubamushi, сероварлары Конна тәрізді және таяқша тәрізді түрлері бар. Орташа көлемі (0,8-2) х (0,3-0,5) мнм. s. tsutsudamushi зақымдалған жасушаның тек цитоплазмасында ғана көбейеді. Ромоновский-Гимзамен бояғанда қою-қызыл түске боялады. Тауық эмбрионының сарыуызды қабында культураланады. Цуцугамуши қоздырғышына аса сезімталдықты ақ тышқандар білдіреді, оларды генерализдеген инфекция летальді соңымен жүреді. ==Эпидемиология. == Цуцугамуши қызбасы-типті табиғи-ошақты ауру. Инфекция көзі болып тұқымдасы кенелері табылады. Адамдарға жұғу- қызылденелі кененің личинкаларынан қан сору кезінде жұғады. Эндемиялық ошақтарда споралық аурулары және эпидемиялық көріністі иммундалмаған контингенттер арасында болады. Жергілікті тұрғындар ауылшаруашылық дала жұмыстарында бұталы өсінділерде, шырпы жинауда жұқтырады. Екінші дүниежүзілік соғыста англо-американдық әскерлерді Оңтүстік-Шығыс Азияда цуцугамущи қызбасы эпидемия болып 18000 адамды жаулаған. ==Патогенезі мен патологоанатомиялық көрінісі.== Қызылденелі кене шаққан терінің бетінде инфильтрат түріндегі біріншілік аффект регионарлы, ал кейде генерализденген лимфаденитпен жүреді. Инфицирленген риккетсиялардың личинкаларымен қан сорғанда қан ағымы арқылы ағзаға тарайды. Патоморфологиялық өзгерістердің негізінде тамырдың зақымдалуы жатады, бірақ цуцугамуши қызбасында эпидемиялық бөртпе сүзекке қарағанда қатерсіз өтеді. Ұсақ тамырлар мен үлкен артериялар зақымдалады. Тамырлардың зақымдануы әртүрлі мүшелер мен тіндерде дегенеративті үрдістерге әкеледі. Ми қыртысында менингит пен энцефалитке ұқсас өзгерістер, өкпеде интерстициальді пневмония, жүректе эндамиоперикардит көріністері, бүйректе-гломерулонефрит байқалды. ==Клиникалық көрінісі.== Инкубациялық кезең 7-20 күн, орташа 10-12 күндей. Кейде айқын продромальді көріністер-бас ауру, тәбеттің төмендеуі. Одан кейін қалтырау, дене температурасының көтерілуімен жүреді. Қызба 3-4 күні максимумға жетеді, 2-3 апта созылады, лиспен аяқталады. Біріншілік аффект қызбаның бастапқы кезінде, кененің шаққан жерінде пайда болады, жиі қатпарларда дененің жабық жерлерінде (қолтық асты, дене, шап араларында) болады. Аурдың басында пайда болған гиперемияланған дақ тез жараланған везикулаға айналады. Диаметрі 0,3-2см жалпақ жара гиперемиямен қоршалған, қара қабықпен қапталған. Біріншілік аффект ауырсынусыз, қышу болмайды. Сонымен қатар регионарлы немесе генерализденген лимфаденит дамиды. Жараның жазылуы аурудың 3-ші аптасында дамиды. Кей жағдайларда біріншілік аффект болмайды. Аурудың клиникалық көрінісі әр түрлі. Айқын көріністен басқа, ауыр түрі, өшірілген, атипті және субклиникалық түрлері болады. Аурудың ерте көрінісі-коньюктиваның гиперемиясы, геморрагиямен қатар. Аурудың 4-5 күні макулезді бөртпе денеде, аяқ-қолда пайда болады. Кейін олар макуло-папулезді, кейде геморрагиялыққа айналады. Макулалардың көлемі 0,3-0,8 см жетеді. Жүрек-тамыр зақымдалуы ауыр жағдайларда күрт тахикардиямен, экстрасистолиямен, артериалды гипотензиямен көрінеді. Кей жағдайларда тамырлық коллапс, тромбоз болады. ОНЖ-ң зақымдалуы энцефалитті тудырады. Тыныс алу жүйесінде жеңіл түрінде бронхиттер, ауыр түрінде арнайы атипті пневмония болады. Бауыр зақымдалуы-гепатит, бүйректе-нефрит дамиды, кейде көкбауыр үлкейеді, геморрагиялық өзгерістер байқалмайды. ==Диагностика.== Клиникалық көрінністеріне және анализдеріне көңіл аударады. Қорытынды диагнозды лабораториялық мәліметтер негіздейді. Соның ішінде агглютинация реакциясы маңызды орын алады. Сарысуда агглютиндеуші антиденелер 2-ші аптаның соңында пайда болып, 5-6 аптада сақталады және комплемент байланыстыру реакциясы қолданылады. Ақ тышқандардың құрсағына (0,1-0,2 мл) науқастың қанын енгізіп, титрді анықтайды. Дифференциалды диагнозды риккетсиозды, эпидемиялық бөртпе сүзектерімен жүргізеді. ==Емі.== Антибиотиктерді ішке-хлормицетин (левомицетин), тетрациклинді басқа риккетсиоздардағы сияқты тағайындайды. ==Профилактикасы.== Кенелермен күрес, қорғаныс киімдері, репеллентті заттар, ұсақ кеміргіштерді жою, профилактикалық вакцинация. Ресейде антибиотиктермен қатар тірі вакцина қолдану ұсынылады. ==Дереккөздер== *http://med-lib.ru/spravoch/infekt/076.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091221032110/http://med-lib.ru/spravoch/infekt/076.php |date=2009-12-21 }} *http://encephalitis.ru/index.php?newsid=105 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625070900/http://encephalitis.ru/index.php?newsid=105 |date=2014-06-25 }} *http://ilive.com.ua/health/likhoradka-tsutsugamushi-prichiny-simptomy-diagnostika-lechenie_8505i160.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502005044/http://ilive.com.ua/health/likhoradka-tsutsugamushi-prichiny-simptomy-diagnostika-lechenie_8505i160.html |date=2014-05-02 }} *http://www.nedug.ru/library/цуцугамуши_лихорадка/Цуцугамуши#.U2KOAsFwuYE {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171219215001/http://www.nedug.ru/library/%D1%86%D1%83%D1%86%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D0%B8_%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BA%D0%B0/%D0%A6%D1%83%D1%86%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D0%B8#.U2KOAsFwuYE |date=2017-12-19 }} *http://medoboz.ru/l/lihoradka-tsutsugamushi.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502003806/http://medoboz.ru/l/lihoradka-tsutsugamushi.html |date=2014-05-02 }} 9apqa5py4u3bd8t7aa0dd5sf9jvrzty Қазақстанның мемлекеттік құрылымы 0 516973 3651814 3639521 2026-09-07T11:47:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651814 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан Республикасы''' — [[президенттік республика|президенттік басқару формасы бар]] [[демократия]]лық, құқықтық, [[унитарлы мемлекет|унитарлы]], зайырлы мемлекет. Алғашқы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|конституция]] [[1993 жыл]]ы [[қаңтар]]да қабылданды. [[1995 жыл]]ы [[тамыз]] айында жаңа конституция қабылданды; [[1998 жыл]]ы, 2007 жылы, 2011 жылы, 2019 жылы және 2022 жылы түзетулер енгізілді. Жаңа конституция бойынша [[Қазақстан]] — демократиялық құқықтық унитарлы мемлекет, биліктің тәуелсіз үш тармағы бар: атқарушы, заң шығарушы билік және сот билігі. Мемлекет басшысы [[Президент]] биліктің ешқандай тармағына жатпайды, ол 40 жастан асқан, Республика аумағында соңғы 15 жыл тұрған және мемлекеттік тілде (қазақ тілінде) еркін сөйлей алатын азаматтар арасынан 7 жылға сайланады. Атқарушы билікті [[Үкімет]] жүзеге асырады. Заң шығарушы билікті қос палаталы парламент атқарады ([[Сенат]] - 50 депутат және [[Мәжіліс]] - 98 депутат). Сот билігін Конституциялық сот, Жоғарғы сот пен жергілікті соттар жүйесі атқарады; сот төрелері қызметіне Қазақстан Республикасының Конституциясы мен Конституциялық заңдарға сәйкес тағайындалады және тұрақты түрде толық өкілетікке ие болады.<ref>[http://www.easttime.ru/countries/topics/?id=21&r=1&c=3 Государственный и Политический строй Казахстана]</ref><ref>[http://www.kazakhstan.orexca.com/rus/kazakhstan_political_system.shtml Государственный строй Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210101033/http://kazakhstan.orexca.com/rus/kazakhstan_political_system.shtml |date=2016-12-10 }}</ref> == Мемлекеттік билік органдары == === Президент === {{main|Қазақстан президенті}} [[Президент]] — мемлекет басшысы, оның ең жоғарғы лауазымы, елдің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын белгілейді, барлық билік органдарының келісімді қызмет атқаруын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар президент Қазақстан Қарулы күштерінің жоғарғы қолбасшысы болып табылады. <ref>[http://egov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/library2/1_kazakhstan/kr/article/gos%20stroi%20rk&lang=ru Государственный строй]</ref> Ол 18 жастан асқан азаматтардың жалпы және құпия дауыс беруі арқылы 5 жылдық мерзімге сайланады. Президенттің өкілеттілігі: * жоғарғы бас қолбасшы болып табылады; * президенттің бұйрықтары мен қаулылары заңды күшке ие; * парламентті таратуға құқылы; * референдумдар мен парламентке сайлауды бекітеді және парламент сессияларын шақырады; * парламент қаьбылдаған заңдарға қол қояды және оларды қайта талқылауға жібере алады; * парламент келісімімен премьер-министрді және премьер-министрдің ұсынысы бойынша үкімет мүшелерін тағайындайды; * парламент келісімімен Ұлттық банктің төрағасын, бас прокурорды, Ұлттық қауіпсіздік комитеттінің төрағасын қызметтеріне тағайындайды; * дипломатиялық өкілдіктердің басшыларын, жоғарғы әскери басшыларды және Есептік комитет мүшелерін тағайындайды; * үкімет пен жергілікті билік органдарының қаулыларының күшін жоя аладым; * мемлекеттік бағдарламаларды бекітеді; * халықаралық келіссөздерді жүргізеді және келісімшарттарға қол қояды; * төтенше және әскери жағдайды енгізеді. Президент мемлекетке опасыздық жасағаны үшін парламенттің қос палатасы отырысының шешімімен орнынан алынып тасталынады.<ref>[http://easttime.ru/info/kazakhstan/gosudarstvennyi-stroi-kazakhstana easttime.ru]</ref> Қазақстан президенті қызметі 1990 жылы 24 сәуірде тағайындалды, осы кезден бері бұл қызметте Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі сайлаған Нұрсұлтан Назарбаев отыр. Осыдан кейін Нұрсұлтан Назарбаев 1991 жылы алғашқы жалпы халықтық президент сайлауы нәтижесінде президент болып сайланды, ал 1995 жылғы референдум бойынша оның президенттік өкілеттігі тағы ұзартылды. Кейін ол 1999 жылғы кезектен тыс және 2005 жылғы кезекті президенттік сайлаулар нәтижесінда тағы да президент болып сайланды. 2019 жылғы 20 наурызда Қазақстан Республикасының Президенті ретінде [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] ант қабылдады. == Атқарушы билік == === Үкімет === Атқарушы билікті [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] атқарады. Оның басында парламенттің келісімімен президент тағайындайтын премьер-министр тұрады. Ол атқарушы органдар жүйесін басқарады және олардың қызмет атқаруын қамтамасыз етеді. 2024 жылдың 6 ақпанынан бастап Қазақстан Республикасының премьер-министрі қызметін [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] атқарады. == Заң шығарушы билік == Ең жоғарғы заң шығарушы орган — парламент, ол екі палатадан тұрады — Сенат пен Мәжіліс. Сенаттың қызмет ету мерзімі – 6 жыл, олардың жиырмасы әр 3 жыл сайын қайта сайланып тұрады. Сенаттың 50 мүшесінің 40 мүшесін 17 облыс пен 3 республикалық маңызы бар қаланың мәслихаттары сайлайды. Қалған 10 депутатты президент тағайындайды, олардың жартысын [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] ұсынады. Мәжілістің 98 депутатының 69-ы партиялық тізім бойынша, қалған 29-ы бірмандатты аумақ бойынша жалпы сайлау нәтижесінде 5 жыл мерзімге сайланады. Парламент президенттің ұсынысымен конституцияға өзгерістер енгізеді, бюджетті, үкіметтің бағдарламалары мен есептемелерін бекітеді (сенбеушілік вотумын енгізу үшін әрбір палатадан берілген дауыстың үштен екісін жинау керек), заңдарды қабылдайды (берілген дауыстың үштен екісін жинаған кезде президент ветосынан асып өте алады), соғыс пен бітімгершілік сұрақтарын шешеді, референдумдарды енгізеді, халықаралық келісімдерді ратификациялайды және т.с.с. Сонымен қатар Сенат президенттің ұсынысымен Жоғарғы сотты белгілейді, президент тағайындаған бас прокурорды және Ұлттық Қауіпсіздік комитетінің төрағасын бекітеді, жергілікті үкіметтік органдарды таратады.<ref>[http://www.sng-moskva.ru/content/?cis/kaz/20080218_1358/ Государственный строй и политика]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Сот билігі == Сот билігінің жоғарғы органы болып [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Сот]] пен [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Сот]] болып табылады. Қазақстанда Жоғарғы сот пен жергілікті (облыстық, аудандық, қалалық) соттар қызмет етеді. Сот төрелерін Жоғарғы соттың төрағасының келісімімен президент тағайындайды (облыстық және жергілікті соттарда — өкілетті органның ұсынысы бойынша). Барлық соттардың қаржылық қамтамасыз етілуі республикалық бюджет есебінен жүреді. Конституциялық сот төраға мен оның орынбасарын қоса алғанда 11 судьядан тұрады. Соттың төрағасын Сенаттың келісімімен Президент тағайындайды. Судьялардың төртеуін Президент тағайындаса, Парламенттің қос палатасы Палата төрағаларының ұсынуымен әрқайсысы 3 судьядан тағайындайды. Олардың өкілеттіктері 8 жылға созылады. == Жергілікті билік органдары == Әкімшілік жағынан Қазақстан [[Қазақстан әкімшілік бірліктері|17 облыс]] пен республикалық маңызы бар 3 қалаға ([[Астана]], [[Алматы]], [[Шымкент]]) бөлінеді. Олардың [[әкім]]дерін президент мәслихаттың келісімімен тағайындайды. Биліктің өкілетті органдары — [[Мәслихат|мәслихатты]] облыстар мен аудандарда жергілікті халық сайлайды. == Саяси партиялар == {{main|Қазақстандағы саяси партиялар}} [[1991 жыл]]ға дейін елде тек жалғыз коммунистік партия болды. Ол [[1991 жыл]]ы таратылған КОКП құрамына кірген болатын. Қазіргі таңда елде конституцияға сәйкес көппартиялық жүйе енгізілген. == Полиция және қарулы күштер == == Сыртқы саясат == == Дереккөздер == <references/> {{Қазақстан тақырыптарда}} [[Санат:Қазақстан мемлекеттік құрылымдары]] bvyu0wtv7ektvkt88qanx6ikp3pawdc Экзосома 0 523189 3651740 3234984 2026-09-07T07:33:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651740 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Exosome formation - ru.svg|thumb||250px| Экзосомалардың пайда болу схемасы]] '''Экзосома''' - диаметрі 30-40 нанометрге жететін, микроскоппен ғана көруге болатын жасушадан тыс [[везикула]] (көпіршіктер). Жасушааралық кеңістіктегі әртүрлі денелердің жасушалары мен ағзаларынан бөлініп шығады. Экзосоманың қуысы цитоплазмадан пайда болған, сонымен қатар құрылымында [[ақуыз]]дар, [[РНҚ]] және [[липидтер]] бар. Экзосоманың мембранасы эндосомальді мембрананың бөлінуінен түзіледі. Экзосомалар көптеген сұйық ұлпалардың ағзаларынан табылады: қан сарысуы, [[жұлын]]ның сұйықтығы, және де сүттің құрамында, сілекейдің және зәрдің құрамында кездеседі. Экзосоманың атқаратын қызметтері әрқилы: жасушааралық байланыс, ақуыздар секрециясындағы байланыс, [[иммунды жүйе]]нің мықтылығы және басқалар. Алайда, экзосомалардың атқаратын қызметі әлі де толықтай зерттеліп бітпеген. ==Тарихы== Экзосомалар ең алғаш 1983ж ылы ретикулоциттерді дифферинциалдау кезінде сипатталып кеткен. 1985 жылы экзосома ретикулоцидтерінің пісіп жетілуі нәтижесінде мембранадан [[трансферрин]] рецепторлары түзілетіндігі байқалған. Ең алғашында экзосомаларды цитоплазманың асқын сұйықтығы үшін «суқойма» деп есептеген. 1990 жылдың аяғына таман экзосомалардың ағзада болып жатқан иммунды реакцияларға қатысатындығы белгілі болды. Яғни олар жасушааралық байланыстарға түсе алған. 2007 жылы көптеген [[микроРНҚ]] және [[Ақпараттық РНҚ|мРНК]] ашылды, оларды экзосомалар нысаналы жасушыларға тасымалдаған. Эмбрионалды жасушалары реттеу барысында, экзосомалардың мРНК жасуша аралықтарынан горизанталь тасымалдайтындығы белгілі болған. Экзосомалар қан клеткаларына мРНҚ тасымалдайды, нәтижесінде [[реципиент]] жасушаларын фенотипті өзгерістерге ұшыратады. Қазіргі кездегі болжамдар бойынша, экзосомалар тасымалдайтын [[нуклеин қышқылдары]] эпигентті тұқым қуалашылыққа ұшыраған. ==Шығу тегі== Экзосомалардың пайда болуын зерттеу үлкен жауапкершілікті талап етеді, экзосоманың жасушааралық байланысы мен басқа жасушалармен байланысын анықтау өте маңызды. Экзосомалардың пайда болуына [[клатрин]]мен қоршалған плазмалық мембрананың [[микродомен]]дері әсер етеді. Кейіннен эндосомальді процессті жинақтау жүргізіледі. Бұл процессте эндосомалар [[убиквитинилир]]ді заттарды тасымалдайды. Бұл әрекет екінші рет қайталғанында [[интралюминал]]ды көпіршіктер пайда болады. Көпіршіктер уақыт өте келе [[лизосома]]ға айналып кетуі мүмкін, бұл кезде плазмалық мембранада [[деградация]] болып, жасушааралықтарын толықтырып тұрады. ==Құрылысы== ===Ақуыздар=== Экзосомалардың ақуыздық құрылымы көп жағдайларда эндосомалардың шығу тегін көрсетеді. Ол жасушаның типіне тікелей байланысты. Сонымен қатар, экзосомалардаға ақуыздар жиынтығына эндосомадағы ақуыз маркерлері ұқсас келеді. **CD63, CD81 және CD9 жоғарыконсервативті тетраспиндердің құрамына кіреді. Олар экзосомалар арқылы микроРНК тасымалын жүргізеді; **Alix (ағылш. apoptosis-linked gene 2-interacting protein); ** Tsg101 (ағылш. tumour susceptibility gene 101) —экзосомаларды биогенездеуге немесе тасымалдауға қажетті эндосомды ақуыз компоненті; **Иммунды жүйеде түзілетін экзосомардың құрылымы MHCII және басқа да костимуляторлы молекулаларға бай болады; Сонымен қатар экзосомалардың құрамында түрлі ферменттер, пероксидтер, пируваткиназдар, липидкиназдар, енолазалар түзіледі. Экзосомалар тек қана өз қасиеттерімен қатар ақуыздарды да тасымалдайды, мысалы Wnt ақуызы. ===Липидтер=== Экзосомалар көптеген липидтерден де құралады, мысалы: церамидтер, сфингомиелин, фосфатидилсерин, фосфатидидилэтаноламин, лизофосфатидилхолин,фосфатидилхолин, фосфатидилинозитол, холестерин және басқалары. Липид жай ғана экзосоманың инертті материалы емес, олар биологиялық белсенділіктің деңгейіне әсер етеді. Экзосомалардың биогенезі кезінде мультивезикулярлы денешіктер липидтері мембрананы түзуге қатысады. Экзосомалардың беткі қабатында манноза, полиактозамин секілді ақуыздар орналасқан. ==Қолданылған әдебиет== * {{cite book |last= Filée |first=Jonathan |last=Chandler |first=Michael |authorlink= |title=Viruses: Essential Agents of Life |url= http://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-94-007-4899-6_10?LI=true|accessdate=2012-12-23 |year=2012 |publisher=Springer Netherlands |location= |chapter=Unpacking the Baggage: Origin and Evolution of Giant Viruses| isbn=978-94-007-4899-6 |page= |pages=203-216}} * Raoult D., Audic S., Robert C., Abergel C., Renesto P., Ogata H., La Scola B., Suzan M., Claverie J. M. The 1.2-megabase genome sequence of Mimivirus. ''Science.'' 2004 Nov 19;306(5700):1344-50. PMID 15486256 * Ghedin, Elodie, and Claverie, J. M., 2005, [http://www.virologyj.com/content/2/1/62 «Mimivirus relatives in the Sargasso sea»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103195954/http://www.virologyj.com/content/2/1/62 |date=2014-11-03 }}, ''Virology Journal 2'':62. ==Сілтемелер== * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/WIntkey/Images/em_mimiv.htm The Big Picture Book of Viruses] — мимивирус суреттері * [http://lenta.ru/news/2008/08/07/viruses/ Ғалымдардың паразиттерді ашуы вируспен қатар] * Press Release: [http://www.cnrs.fr/cw/en/pres/compress/mimivirus.htm Mimivirus: discovery of a giant virus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040603134536/http://www.cnrs.fr/cw/en/pres/compress/mimivirus.htm |date=2004-06-03 }}, Paris, 28 наурыз, 2003. {{wikify}} {{Органеллалар}} [[Санат:Органеллалар]] [[Санат:Биологиялық сұйықтар]] [[Санат:Иммунды жүйе]] j68o37yi1u8fxtpfwb2uwnuzlds4xqj Қатысушы талқылауы:Tututu~kkwiki 3 526690 3651658 2300213 2026-09-07T04:43:27Z Kudaibergen2010 185409 /* Құдайберген Бекарыс Қайратұлы */ жаңа бөлім 3651658 wikitext text/x-wiki {{Қош келдіңіз|[[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 11:56, 2014 ж. желтоқсанның 1 (ALMT)}} == Your account will be renamed == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello, The developer team at Wikimedia is making some changes to how accounts work, as part of our on-going efforts to provide new and better tools for our users like cross-wiki notifications. These changes will mean you have the same account name everywhere. This will let us give you new features that will help you edit and discuss better, and allow more flexible user permissions for tools. One of the side-effects of this is that user accounts will now have to be unique across all 900 Wikimedia wikis. See [[m:Special:MyLanguage/Single User Login finalisation announcement|the announcement]] for more information. Unfortunately, your account clashes with another account also called Tututu. To make sure that both of you can use all Wikimedia projects in future, we have reserved the name Tututu~kkwiki that only you will have. If you like it, you don't have to do anything. If you do not like it, you can [[Special:GlobalRenameRequest|pick out a different name]]. Your account will still work as before, and you will be credited for all your edits made so far, but you will have to use the new account name when you log in. Sorry for the inconvenience. Yours,<br />[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan Peterzell]]<br />Community Liaison, Wikimedia Foundation </div> 09:05, 2015 ж. наурыздың 18 (ALMT) <!-- SUL finalisation notification --> == Renamed == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr”> This account has been renamed as part of [[m:Special:MyLanguage/Single User Login finalisation announcement|single-user login finalisation]]. If you own this account you can [[{{#special:userlogin}}|log in using your previous username and password]] for more information. If you do not like this account's new name, you can choose your own using this form after logging in: [[{{#special:GlobalRenameRequest}}]]. -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) </div> 15:18, 2015 ж. сәуірдің 19 (ALMT) <!-- SUL post-rename notification --> == Құдайберген Бекарыс Қайратұлы == {{Спортшы|Есімі=Құдайберген Бекарыс Қайратұлы|Шынайы есімі=Бекарыс Құдайберген|Суреті=|Сурет ені=|Сипаттамасы=|Толық аты-жөні=Құдайберген Бекарыс Қайратұлы|Азаматтығы={{KAZ}}|Мамандығы=Дзюдошы|Салмағы=50 кг|Туған күні=29.09.2010|Туған жері=[[Абай облысы]], [[Үржар ауданы]]|Бапкері=Тұрсынов Талғат Русланұлы|Марапаттары={{Алтын медаль|Еуропа кубогы (Анталья 2026)}} {{Алтын медаль|Еуропа кубогы (Ганджа 2026)}} {{Қола медаль|Әлем чемпионаты (кадеттер)}}}}'''Құдайберген Бекарыс Қайратұлы''' (29 қыркүйек 2010 жыл, Абай облысы, Үржар ауданы) — қазақстандық дзюдошы, 50 кг салмақ дәрежесінде кадеттер арасындағы Қазақстан чемпионы (2025) және Еуропа кубогының бірнеше дүркін жеңімпазы (2026). == Өмірбаяны == Бекарыс Құдайберген 2010 жылы Абай облысы, Үржар ауданында дүниеге келген. Үржардағы Бауыржан Момышұлы атындағы жалпы орта мектептің 9 «А» сыныбын үздік үлгідегі (қызыл) аттестатпен тамамдаған. Қазіргі таңда Астана қаласындағы мамандандырылған спорт интернатында білім алуда. == Спорттық жетістіктері == Алғашқы және қазіргі бапкері — Тұрсынов Талғат Русланұлы. * 2025 жыл — Кадеттер арасындағы Қазақстан чемпионы. * 2026 жыл (наурыз) — Еуропа кубогының жеңімпазы (Анталья, Түркия). * 2026 жыл (сәуір) — Еуропа кубогының жеңімпазы (Ганджа, Әзербайжан). * Кадеттер арасындағы Әлем чемпионатының қола жүлдегері. == Отбасы == Қазақы дәстүрмен атасының атына жазылған. * Әкесі: Қажытаев Қайрат Құдайбергенұлы * Анасы: Қажытаева Айгерім Темиргалиқызы [[Қатысушы:Kudaibergen2010|Kudaibergen2010]] ([[Қатысушы талқылауы:Kudaibergen2010|талқылау]]) 09:43, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05) 6hga52bye4ssa9fhq3gyse3fhk1coxr 3651668 3651658 2026-09-07T05:19:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kudaibergen2010|Kudaibergen2010]] ([[User talk:Kudaibergen2010|т]]) өңдемелерінен [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] соңғы нұсқасына қайтарды 2300213 wikitext text/x-wiki {{Қош келдіңіз|[[Қатысушы:Alibek2030|Alibek2030]] ([[Қатысушы талқылауы:Alibek2030|талқылауы]]) 11:56, 2014 ж. желтоқсанның 1 (ALMT)}} == Your account will be renamed == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> Hello, The developer team at Wikimedia is making some changes to how accounts work, as part of our on-going efforts to provide new and better tools for our users like cross-wiki notifications. These changes will mean you have the same account name everywhere. This will let us give you new features that will help you edit and discuss better, and allow more flexible user permissions for tools. One of the side-effects of this is that user accounts will now have to be unique across all 900 Wikimedia wikis. See [[m:Special:MyLanguage/Single User Login finalisation announcement|the announcement]] for more information. Unfortunately, your account clashes with another account also called Tututu. To make sure that both of you can use all Wikimedia projects in future, we have reserved the name Tututu~kkwiki that only you will have. If you like it, you don't have to do anything. If you do not like it, you can [[Special:GlobalRenameRequest|pick out a different name]]. Your account will still work as before, and you will be credited for all your edits made so far, but you will have to use the new account name when you log in. Sorry for the inconvenience. Yours,<br />[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan Peterzell]]<br />Community Liaison, Wikimedia Foundation </div> 09:05, 2015 ж. наурыздың 18 (ALMT) <!-- SUL finalisation notification --> == Renamed == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr”> This account has been renamed as part of [[m:Special:MyLanguage/Single User Login finalisation announcement|single-user login finalisation]]. If you own this account you can [[{{#special:userlogin}}|log in using your previous username and password]] for more information. If you do not like this account's new name, you can choose your own using this form after logging in: [[{{#special:GlobalRenameRequest}}]]. -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) </div> 15:18, 2015 ж. сәуірдің 19 (ALMT) <!-- SUL post-rename notification --> be4t685r8bej0cq31583vjh9zn9smyr Флойд Мейуезер 0 530468 3651542 3545454 2026-09-06T15:40:07Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651542 wikitext text/x-wiki {{Боксшы |Есімі = Флойд Мейуезер |Шынайы есімі = Floyd Joy Mayweather Jr. |Суреті = Floyd Mayweather, Jr. June 2011.jpg |Толық есімі = Кіші Флойд Джой Мейуезер |Лақап аты = Әдемі жігіт ({{lang-en|Pretty Boy}})<br />Ақша ({{lang-en|Money}}) |Азаматтығы = {{USA}} |Туған күні = 24.2.1977 |Туған жері = {{USA}}, [[Мичиган]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Тұрғылықты жері = {{USA}}, [[Лас-Вегас]] |Салмағы = [[жартылай орта салмақ|жартылай орта]] (66.678 кг) |Тұрысы = оңқай |Бойы = 173 см |Қолдың қарқыны = 183 см |Стилі = outfighter, counterpuncher |Бапкері = Роджер Мейуезер |Команда = |Алғашқы айқасы = [[11 қазан]] [[1996 жыл]] |Соңғы айқасы = [[13 қыркүйек]] [[2015 жыл]] |Чемпион белдігі = [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]], [[Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы|WBA]], [[Бүкіләлемдік бокс ұйымы|WBO]], [[The Ring журналы|The Ring]] |Айқастар = 49 |Жеңістер саны = 49 |Нокаут = 26 |Жеңілгені = 0 |Тең түскендері = 0 |Болмағандары = 0 |Әуесқой айқастары = 90 |Әуесқой айқастарда жеңгені = 84 |Әуесқой айқастарда жеңілгені = 6 |Әуесқой айқастарда нокауты = |Әуесқой айқастарда тең түскендері = 0 |Рейтинг1 = BoxRec |Позиция1 = 1 (1638 ұпай) |Үздік позициясы1 = 1 (1718 ұпай) |Рейтинг2 = BoxRec p4p |Позиция2 = 1 |Үздік позициясы2 = |Рейтинг3 = The Ring |Позиция3 = 1 |Үздік позициясы3 = |Рейтинг4 = The Ring p4p |Позиция4 = 1 |Үздік позициясы4 = |Рейтинг5 = |Позиция5 = |Үздік позициясы5 = |Рейтинг6 = |Позиция6 = |Үздік позициясы6 = |Рейтинг7 = |Позиция7 = |Үздік позициясы7 = |Рейтинг8 = |Позиция8 = |Үздік позициясы8 = |Рейтинг9 = |Позиция9 = |Үздік позициясы9 = |Үздік позициясы = |Нашар позициясы = {{Марапаттар}} |boxrec_id = 352 |Сайт = }} {{Медальдар | ені = 270px | суреті = | медальдар = {{MedalCountry|{{USA}}}} {{ОО-спорт|Ерлер [[Бокс]]}} {{медаль|Қола|[[1996 Жазғы Олимпиада ойындары|1996 Атланта, Грекия]]|[[жартылай орта салмақ]]}}}} '''Кіші Флойд Мeйуезер''' ({{lang-en|Floyd Mayweather Jr.}}; немесе '''Флойд Синклер''', ({{lang-en|Floyd Sinclair}}) [[24 ақпан]] [[1977 жыл]], [[Гранд Рапидс (Мичиган)|Грандс Рапидс]], [[Мичиган]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[The Ring журналы|Ринг журналы]]ның тұжырымы бойынша [[2005 жыл|2005]], [[2006 жыл|2006]], [[2007 жыл|2007]], [[2012 жыл|2012]], [[2013 жыл|2013]] және [[2014 жыл|2014]] жылдардағы салмақ дәрежесіне қарамастан үздік боксшы<ref>{{cite news|url=http://www.nowboxing.com/2010/07/floyd-mayweather-wins-espy-beats-pacquiao-and-georges-st-pierre/12044/ |title=Floyd Mayweather wins ESPY Award beating out Manny Pacquiao & Georges St-Pierre |publisher=www.nowboxing.com |accessdate=24 қазан 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://ringtv.craveonline.com/blog/179759-mayweather-wins-fifth-espy-award|title=Mayweather wins fifth ESPY award}}</ref>. Бапкері — Роджер Мэйуэзер. Қазіргі уақыттағы салмақ дәрежесіне қарамастан ең үздік боксшы. 2015 жылы Мэйуэзер ''Spike'' теледидар ''Best Ever'' сыйлығымен марапатталды<ref>http://boxingsocialist.com/news/floyd-mayweather-wins-the-best-ever-award-on-spike-tv?context=tag-boxing {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150708041630/http://boxingsocialist.com/news/floyd-mayweather-wins-the-best-ever-award-on-spike-tv?context=tag-boxing |date=2015-07-08 }}</ref><ref>http://www.complex.com/sports/2015/06/spike-tv-floyd-mayweather-the-best-ever-award</ref>. Мэйуэзер WBC, WBA<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/boxing/32571743 |title=Floyd Mayweather Beats Manny Pacquiao in Las Vegas |publisher=bbc.co.uk |accessdate=May 3, 2015}}</ref>, және [[The Ring журналы|Ринг журналы]]ның тұжырымы бойынша <ref>{{cite news|url=http://ringtv.craveonline.com/ratings/welterweight |title=RING RATINGS, Welterweight |publisher=ringtv.craveonline.com |accessdate=қазан 24, 2014}}</ref> жартылай орта салмағындағы чемпионы, және WBC Super, WBA және [[The Ring журналы|Ринг журналы]]ның тұжырымы бойынша <ref>{{cite news|url=http://ringtv.craveonline.com/ratings/jr-middleweight |title=RING RATINGS, Jr. Middleweight |publisher=ringtv.craveonline.com |accessdate=қазан 24, 2014}}</ref> кіші топтағы орта салмағындағы чемпионы болып табылады. Ол сондай-ақ [[pound for pound]], ''Sports Illustrated, ESPN, BoxRec, Fox спорт'', және ''Yahoo! спорт''<ref>{{cite news|url=http://ringtv.craveonline.com/ratings |title=RING RATINGS, Pound for Pound |publisher=ringtv.craveonline.com |accessdate=қазан 24, 2014}}</ref><ref>{{cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2011/mma/boxing/pound-for-pound-ratings/index.html |title=Pound-For-Pound Top 15 |work=Sports Illustrated |date=қараша 14, 2011 |accessdate=қараша 17, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://msn.foxsports.com/boxing/lists/Boxing-pound-for-pound-list-061511#photo-title=Floyd%20Mayweather%20Jr.,%20welterweight%20%20(42-0,%2026%20KOs)&photo=29899156 |title=Boxing pound-for-pound top 10 |publisher=Foxsports |date=қараша 11, 2011 |accessdate=қараша 18, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/boxing/story/_/id/7241680/ranking-top-pound-pound-boxers-nos-1-3 |title=Top three pound-for-pound fighters |publisher=ESPN |date=қараша 16, 2011 |accessdate=қараша 17, 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://boxrec.com |title=Boxing Records, Lb for Lb |publisher=boxrec.com |accessdate=қазан 24, 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sports.yahoo.com/box/news;_ylt=AgN1F2OevG7ctQ0BN94sjIqUxLYF?slug=ki-iole_rankings_mayweather_pacquiao111711 |title=Rankings: Mayweather takes over top spot |publisher=Yahoo! Sports |date=қараша 19, 2011 |accessdate=қараша 19, 2011}}</ref>, сонымен қатар көптеген спорттық баспалар мен бокс сайттардың, әлемдегі ең үздік фунт үшін фунт боксшы ретінде бағаланады. Мэйуэзер әлемдегі ең жоғары бағаланатын спортшы ретінде 2014 жылы<ref>[http://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=11272475 Mayweather tops highest paid athletes list - Sport - NZ Herald News<!-- Bot generated title -->]</ref>, сонымен қатар 2012 және 2013 жылдың 50 ең жоғары төленетін спортшылар, және ''Forbes'' тізімін және ''Sports Illustrated'' тізімдерін басқарды<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/18504482 |title=Floyd Mayweather knocks Tiger Woods off the top of Forbes list |date=маусым 19, 2012}}</ref><ref name="nytimes.com">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2011/12/18/sports/behind-the-scenes-haymon-is-shaking-up-the-fight-game.html |work=The New York Times |first=Greg |last=Bishop |title=Al Haymon Quietly Shakes Up Boxing | date=желтоқсан 17, 2011}}</ref>. == Жеке өмірі == Мейуезер [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Мичиган]] штаты, Гранд-Рапидс қаласында дүниеге келген. Оның әкесінің есімі - Флойд Мейуезер, ол атақты Шугар Рэй Леонардпен айқасқан бұрынғы жартылай орта салмақ боксшысы. Оның ағалары Джефф Мейуезер мен Роджер Мейуезер де кәсіпқой боксшылар болған. Ағасы Роджермен, яғни, қазіргі бапкерімен бірге — екі әлем чемпионатын жеңген. Мейуезер дүниеге келгенде анасының тегіне жазылған, алайда кейіннен оның танымалдығын арттыру үшін тегін ауыстырған. Бокс Мейуезердың бала кезінен өмірінің ажырамас бөлігі болған, ол басқа мамандық түрлеріне ыждаһаттылық танытпаған. «Ең алғаш менің қабілетімді әжем байқаған. Мен жасырақ кезімде оған былай дедім: «Менің жақсы жұмыс табуым керек». Ол маған: «Жоқ, жай ғана бокспен шұғылдан» деді. Мен сегіз немесе тоғыз жасымда Нью-Джерсида анаммен бірге тұрдым, бір бөлмеде жеті адам тұрдық, кейде бізде жарық болмайтын. Адамдар менің қазіргі күйімді көргенде, барлығының қалай келгені жайлы ойламайды да» деп бір сұхбатында Флойд өзінің өмірі жайлы айтқан болатын. Мейуезердың тәтесі есірткіге құмар болып, [[ЖИТС]]-тен қайтыс болған. «Мен есірткіге құмар болсам да, ұлым назарымнан тыс қалған емес. Мен есірткі сатсам да, отбасыма пайда әкелдім. Оның киімі жақсы болды, мен оған ақша беріп тұрдым» деп Флойдтың әкесі бір сөзінде айтқан болатын. Бокс Мейуезер үшін, әкесі жоқ кезде қиындықтан шығар жол болды. Ол кезде Мейуезердың әкесі түрмеде жазасын өтеп жатты. Флойд болса мектепті тастап, барлық күшін боксқа салды. «Мен анама қамқорлық таныту үшін не істеу қажеттілігін білдім, мектептің мен үшін сол уақытта маңызды емес екенін, өмір сүру үшін жұдырықтасу шеберлігін үйренуім қажет екенін сездім» деген екен Мейуезер. Флойд Мейуезер өзінің жеке өмірі жайлы ақпарат таратқанды ұнатпайтын жандардың қатарына жатады. Әсіресе өзінің кәсібі жайлы талқылағанды ұнатпайды. Сәтті кәсіпқой мансаптың иегері Мейуезер бірнеше рет отбасын құрған. Оның 2 әйелінен 4 баласы бар. 2000-шы жылдары «Әдемі жігіт» Флойд өзінің киімдер жүйесін таныстырды. Брендке TMT атауы (The Money Team) берілді. Негізгі шығарылым спорттық киімдерден – әртүрлі жейделер мен басқа да киімдерден тұрды. Онымен қоса, I-Phone құрылғыларына арналған сыртқы қаптамаларға ерекше мән берілді. Бұл брендтегі киімдерді ыңғайлы, қымбат тауарлар құрады. Басқа да жекеленген заттар Sold out тауарлық белгісімен таңбаланды. == Әуесқой мансабы == Мейуезер әуесқой рингте 90 жекпе-жек өткізген. Рекорды 84-6. Ол ұлттық марапат «Алтын қолғапты» [[1993 жыл|1993]] (106 фунт), [[1994 жыл|1994]] (114 фунт) және [[1996 жыл|1996]] (125 фунт) жылдары жеңіп алды. Өзінің қорғанысының мықтылығының арқасында, әуесқой бокста жүрген кезінде «Pretty Boy» атанды. === Олимпиада ойындары === [[1996 Жазғы Олимпиада ойындары]]нда қола медаль жеңіп алды. *.'''1/16 финал'''. Бақтияр Төлегеновты жеңді ({{KAZ}}) RSCI 1 *.'''1/8 финал'''. Артур Геворкянды жеңді. ({{ARM}}) PTS (16-3) *.'''1/4 финал'''. Лоренсо Арагонды жеңді ({{CUB}}) PTS (12-11) *.'''Жартылай финал'''. Серафим Тодоровтан ұтылды. ({{BGR}}) PTS (9-10) == Кәсіпқой мансабы == === Бірінші жеңіл салмақ === Мейуезердің кәсіпқой рингтегі алғашқы кездесуі [[1996 жыл]]ы [[16 қазан]]да өтті. Флойд өзі сияқты дебютант [[мексика]]лық Роберто Аподакты екінші раундта нокаутпен жеңді. Сөйтіп оның кәсіпқой бокстағы алғашқы қадамы сәтті басталды. Осыдан кейін Мейуезер титулды кездесуге дейін 17 рейтингтік айқас өткізіп көпшілігін нокаутпен жеңген еді. ==== Әлем чемпионы атағы үшін айқас ==== [[1998 жыл]]ы [[3 қазан]]да 18-ші кәсіпқой кездесуінде Флойд [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] нұсқасы бойынша бірінші жеңіл салмақтағы әлем чемпионы Дженаро «Чиканито» Эрнандесты жеңіп, бокстың супержұлдызы деген атқа ие болды. Айқастан соң басында фаворит саналған Эрнандес Флойд жайлы: «Мен бұлай жеңілем деп ойламадым. Оның жылдамдығына көз ілеспейді, ал техникасы болса өте мықты» деп айтты. Осы жекпе-жектен кейін Мейуезердің промоутері Боб Арум: «Флойд — [[Мұхаммед Әли]], Шугар Рей Робинсонн және Шугар Рей Леонардтардың ізбасары. Ол — бірегей боксшы» деп өзінің таңданысын жасыра алмады. ==== [[Анджел Манфреди]]мен айқас ==== [[1998 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында Мейуезер Анджело Манфредимен кездесті. 2-ші раундтың соңында ол қарсыласын бұрышқа қамап, соққының астына алды. Біршама соққылар нысанадан қиыс кетіп жатты, алайда рефери айқасты аяқтауға шешім қабылдады. Бұл шешім үлкен дау тудырды. Бірнеше аптадан соң Мейуезерді [[The Ring журналы|«Ринг»]] және «Нокаут» журналдары [[1998 жыл]]дың үздік боксшысы деп атады. [[1999 жыл]]ы ақпанда Мэйуэзер Карлос Альберто Рамон Риосты жеңді. ==== [[Джастин Джуко]]мен айқас ==== [[1999 жыл]]ы Мэйуэзер угандалық Джастин Джукомен кездесті. 9-шы раундта Мейуезер қарсыласын оң жақ кросспен жақтан ұрып, сұлатып түсірді. Джуко 10 санында ғана аяғынан тұрды, алайда тым кеш болатын. Рефери айқасты тоқтатып Мейуезердің жеңісін растады. [[1999 жыл]]ы [[қыркүйек]]те Мейуезер Карлос Херенды жеңді. Ал [[2000 жыл]]ы [[наурыз]]да Григорио Варгасты жеңді. [[2000 жыл]]ы қазанда Мейуезер өтпелі қарсылас Эмануэль Бёртонға қарсы жекпе-жек өткізді. Мейуезер жекпе-жек барысында өзінің басымдығын көрсетті. 9-шы раундтың барысында ол қарсыласын сабаумен болды — оның барлық соққылары нысанаға дөп тиді. Осыны көрген Бёртонның бұрышы ақ орамал тастады. ==== [[Диего Корралес]]пен айқас ==== [[Сурет:Floyd Mayweather Jr 2011.jpg|thumb|right|200px|Флойд Мэйуезер. 2001 жыл]] 2001 жылы қаңтарда Мейуезер қорғанысы өте мықты Диего Корралеске қарсы айқасқа шықты. Жекпе-жек кезінде Мейуезер қарсыласын 5 рет нокдаунға жіберді. 10-шы раундта 5-ші нокдауннан соң Корралестың бұрышы орамал тастады. ==== [[Карлос Эрнандес]]пен айқас ==== [[2001 жыл]]ы [[мамыр]]да Мейуезер Карлос Эрнандеспен кездесті. Мейуезер жекпе-жек барысында өзінің мықтылығын көрсетті. 6-шы раундтың аяғында Мейуезер Эрнандесты оңжақ хукпен басына дәл соққыны тигізді. Соққыны ауырсынған Эрнандес біраз уақыт қимылсыз тұрып қалды. Дегенмен кейінгі раундтарда Эрнандес күш жинап қарсыласына жақсы шабуылдар ұйымдастырды. Нәтижесінде Флойдты солжақ хукпен нокдаунға жіберді. Рефери айқасты уақытша тоқтатып, чемпионге алғашқы нокдаунды есептеді. 12-ші раундта Эрнандес Мейуезерді керме арқан арқылы қыспаққа алды. Сол үшін рефери оның ұпайын алып тастады. Эрнандес жекпе-жек соңында белсенді болса да, бұл белсенділік чемпионды жеңуге көмектесе алмады. 12 раундтың қорытындысы бойынша, қазылар жеңісті бірауыздан Мейуезерге берді. ==== [[Хесус Чавес]]пен айқас ==== [[2001 жыл]]ы [[қараша]]да ол мексикандық Хесус Чавеспен кездесті. 9-шы раундта Чавес бірнеше таза соққыларды жіберіп алды. Жойқын соққылардан есеңгіреген Чавес қайтадан қалпына келе алмады. Осыны байқаған Чавестің бұрышы 9-10-раунд арасындағы үзілісте жекпе-жекті тоқтатты. Жекпе-жектен кейін Мейуезер жеңіл салмаққа көтерілді. === Жеңіл салмақ === [[2002 жыл]]ы Мейуезер жеңіл салмаққа ауысты. ==== [[Хосе Луис Кастильо]]мен айқас ==== [[2002 жыл]]ы [[сәуір]]де ол [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] тұжырымы бойынша жеңіл салмақтағы чемпион Хосе Луис Кастильоға қарсы айқас өткізді. Кастилио жылдамдығы жағынан Мейуезерден асып түсті. Алайда үш қазы да жеңісті Мейуезерге берді. [[HBO]] телеарнасының бейресми қазысы Харольд Ледерман ұпай санымен Кастильо жеңді деп шешті. Мұндай шешім үлкен дау тудырғаннан соң, Мейуезер қарсыласына қарымта қайтаруға мүмкіндік берді. [[2002 жыл]]ы [[желтоқсан]]да қарымта кездесуде Мэйуэзер Кастильоны сенімді түрді жеңді. [[2003 жыл]]ы Мейуезер Викториано Сосаға қарсы айқас өткізді. 12 раунд қорытындысы бойынша қазылар есептегі үлкен айырмамен жеңісті Мейуезерге берді. Қазылардың бағасымен барлығы емес, біршама адамдар ғана келісті. ==== [[Филлип Нду]]мен айқас ==== 2003 жылы қарашада Мейуезер Филлип Ндуға қарсы айқасқа шықты. 7-ші раундта Мейуезер Ндудың басына оңжақ кросспен 3 тура соққы жасады. Жойқын соққының әсерінен есеңгіреген Нду сұлап түсті. Ал Мейуезер 4-ші оңжақ кросспен құлап жатқан қарсыласын ұрған болатын. Сондықтан рефери оны бірден тоқтатты. Нду болса 9 есебінде тұрғанымен, айқасты жалғастырудан бас тартты. Сөйтіп рефери айқасты тоқтатты. Осы айқастан соң Мейуезер 1-ші жартылай орта салмаққа ауысты. === Екінші жеңіл салмақ === ==== [[Демаркус Корли]]мен айқас ==== [[2004 жыл]]ы мамырда Мейуезер Демаркус Корлимен кездесті. 8-ші раундта Мейуезер қарқынды шабуыл ұйымдастырды. Шабуылдың әсерлі болғаны соншалық Корли қашамын деп сүрініп қалады. Рефери болса оған нокдаун есептеді. 10-шы раунд басында Мейуезер қарсылас басына екі бірдей қолымен сәтті шабуыл жасады. Шабуылдың қарқынды әрі қуатты болуының нәтижесінде Корли тағы да тізерледі. Рефери болса 2-ші нокдаунды есептеді. Корли қайта аяққа тұрып, айқастың соңына дейін шыдас берді. Осылайша Мейуезер айқаста сенімді өнер көрсетіп, есептегі үлкен айырмамен жеңіске жетті. ==== [[Хенри Брюселес]]пен айқас ==== [[2005 жыл]]ы қаңтарда Мейуезер пуэрторикандық Хенри Брюселеске қарсы рингке шықты. Жекпе-жек [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] титулы үшін 1-ші жартылай орта салмақта өтті. Алғашқы 3 раундта Флойд қарсыласын соққылардың астына алып, кейіннен тактиканы өзгертті. Ол айқасты рингтың ортасында өткізіп, қарсыласын нокдаунға жіберу үшін әрекеттер жасай бастады. 8-ші раундтың ортасында Мейуезер жанынан екі соққы жасап, Брюселесты тізерлетсе де, қарсыласы бірден қайта көтеріле алды. Рефери нокдаун есепке алды. Айқас қайта жалғасқан соң Мейуезер бірнеше сериялық соққыларды қарсылас басына өткізді. Содан соң ол қарсыласын арқанға итеріп, тағы бір сериялық соққыларын өткізген соң Брюселес тізерлеуге мәжбүр болды. Сонда да Брюселес аяғынан тұра алды. Рефери нокдаун есепке алып, айқасты қайтадан жалғастырды. Сол кезде рингке пуэрторикандықтың бапкері жақындап, раунд аяғына 5 секунд қалса да, айқасты тоқтатуға кеңес берді. Рефери жекпе-жекті тоқтатуға шешім қабылдады. ==== [[Артуро Гатти]]мен айқас ==== [[2005 жыл]]ы маусымда Мейуезер [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] тұжырымы бойынша бірінші жартылай жеңіл салмақтағы әлем чемпионы [[Артуро Гатти]]ге қарсы рингке шықты. 1-ші раундта Мейуезер Гаттиды шынтақпен ұрып лас ойын көрсете бастады. Гаттидың рефери іс-әрекетін түсінбей тұрған сәтін Мейуезер өте сәтті пайдаланып, Гаттиды нокдаунға жіберді. Ешнәрсені түсінбеген Гатти қиындықсыз көтеріліп, Мейуезердың іс-әрекеті мен реферидың қимылсыздығына таңырқады. Реферидың бұл әрекетсіздігі түсініксіз әрі әділетсіз болатын. Соған қарамастан рефери ешнәрсе жасамастан нокдаун есепке алып айқасты жалғастырды. Мейуезер басқа раундтарда үлкен басымдық танытты. 6-шы раундтан соң Гаттидың бұрышы айқасты жалғастырудан бас тартты. Осыдан соң Мейуезер жартылай орта салмаққа көтерілді.<ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-09_12_01.html Флойд Мэйуэзер жеңді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928004452/http://allboxing.ru/archives/2006-04-09_12_01.html |date=2007-09-28 }}</ref><ref>[http://www.sport-express.ru/art.shtml?119574 Мықтылар айқасы]</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-10_05_54.html Пресс-конференция Мэйуэзермен Гатти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070606012728/http://allboxing.ru/archives/2006-04-10_05_54.html |date=2007-06-06 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-11_06_46.html Әділетсіз шешім] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609200627/http://allboxing.ru/archives/2006-04-11_06_46.html |date=2007-06-09 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-11_16_15.html Мэйуэзер-Гатти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813103954/http://allboxing.ru/archives/2006-04-11_16_15.html |date=2007-08-13 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-12_18_51.html Флойд Мэйуэзер жеңді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808012011/http://allboxing.ru/archives/2006-04-12_18_51.html |date=2007-08-08 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-14_05_40.html Флойд Мэйуэзердың жеңісі расталды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070606014852/http://allboxing.ru/archives/2006-04-14_05_40.html |date=2007-06-06 }}</ref><ref>[http://www.sport-express.ru/art.shtml?1210 Айдың оқиғасы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Жартылай орта салмақ === ==== [[Шармба Митчелл]]мен айқас ==== [[2005 жыл]]ы қарашада Мейуезер жартылай орта салмаққа көтеріліп, рейтингтік айқаста бірінші орта салмақтағы бұрынғы әлем чемпионы Шармба Митчеллмен кездесті. 2-ші, 3-ші раундтағы басымдықтан соң Флойд оңжақ кросспен қарсыласын нокдаунға жіберді. Митчелл есеңгіремеген болатын, ол 4 есебінде тұрды. Мейуезердың қарсыласын төпелеп түсуге мүмкіндігі болмады. Флойд Мейуезердың басымдығы кейінгі раундтарда да айқын көрінді. 6-шы раундта Флойд оңжақ тараптан соққы жасап Шармбаны екінші рет еденге сұлатып түсірді. Рефери өз кезегінде 9-ға дейін санады. Митчелл болса 10 есебінде тұрды, алайда барлығы тым кеш болатын. Осыдан кейін рефери айқасты тоқтатты. Сол кезде Шармба әлі де арқанға сүйеніп, соққыны ауырсынып тұрған еді. Митчелл соққының белден төмен болғанын дәлелдеуге тырысқанымен, қайталау бейнелері олай еместігін көрсеткен болатын. ==== [[Заб Джуда]]мен айқас ==== [[2006 жыл]]ы сәуірде Флойд Мейуезер мен IBF тұжырымы бойынша жартылай орта салмақтағы әлем чемпионы [[Заб Джуда]] арасында айқас өтті. Онымен қоса, IBO тұжырымы бойынша белбеу ойнатылған еді. Алғашқы 4 раундта Джуда басымдыққа ие болды, бірақ 5-ші раундтан бастап Мейуезер солқай қарсыласына үйреністі. Осылайша Флойд басымдыққа ие бола бастады. Соның нәтижесінде 7-ші раундта қарсыласының мұрынын сындырды. 10-шы раундта Джуда белден төмен соққы жасады. Содан соң ауырсынған Мейуезерды соққының астына алды. Осыдан соң рингке Флойдтың ағасы әрі бапкері Роджер Мейуезер жүгіріп шығып, рефериге ұмтылды. Рингке Джуданың бұрышынан да адамдар шығып, төбелес басталды. Джуданың өзі біреуге бірнеше соққылар жасаған. Полиция өз кезегінде рингті төбелесқұмарлардан босатты. Рингке баса-көктеп кіргені үшін Роджер Мейуезер залдан қуылды. Айқас өз жалғасын тапты. Қалған 2 раундта Мейуезер айқасты мерзімінен бұрын аяқтауға тырысты. 12-ші раундтың аяғында ол қолын төмен түсіріп, Джудаға өзінің иегін нұсқады. Бұл Мейуезердың қарсыласын арандатуы болатын. Айқастың аяқталуынан кейін, қазылардың бірауыздан шешімімен Флойд жеңіске жетті. Айқастан соң, Мейуезер айқас басында оң қолын жарақаттап алғанынан жекпе-жекті мерзімінен бұрын аяқтай алмағанын мәлімдеді.<ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-09_12_01.html Дон Кинг Флойд Мэйуэзер жеңісіне күмәнды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928004452/http://allboxing.ru/archives/2006-04-09_12_01.html |date=2007-09-28 }}</ref><ref>[http://www.sport-express.ru/art.shtml?119574 Біреудің орнына екі айқас]</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-10_05_54.html Пресс-конференция Мэйуэзермен Джуда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070606012728/http://allboxing.ru/archives/2006-04-10_05_54.html |date=2007-06-06 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-11_06_46.html Константин Цзю: «Заб бес раундты жеңді»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609200627/http://allboxing.ru/archives/2006-04-11_06_46.html |date=2007-06-09 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-11_16_15.html Мэйуэзер-Джуда: шешім бейсенбіде қабылданады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813103954/http://allboxing.ru/archives/2006-04-11_16_15.html |date=2007-08-13 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-12_18_51.html Флойд Мэйуэзер титулсыз қалуы мүмкін] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808012011/http://allboxing.ru/archives/2006-04-12_18_51.html |date=2007-08-08 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-04-14_05_40.html Флойд Мэйуэзердың жеңісі расталды, бапкері айыппұл төледі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070606014852/http://allboxing.ru/archives/2006-04-14_05_40.html |date=2007-06-06 }}</ref><ref>[http://www.sport-express.ru/art.shtml?1210 Айдың 25 оқиғасы: Көңілді Роджер]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Сурет:Floyd Mayweather, Jr. 2011.jpg|thumb|right|200px|Флойд Мейуезер]] ==== [[Карлос Бальдомир]]мен айқас ==== [[2006 жыл]]ы қарашада Мейуезер жартылай орта салмақтағы WBC атағының иегері Карлос Бальдомирмен кездесті. Бальдомир көптеген соққылар жасап Мейуезерды бейтараптандыруға тырысты, алайда Флойдтың жылдамдығы жоғары болды. Айқас Мейуезердың айқын басымдығымен барлық 12 раундқа созылды. Айқас аяқталысымен барлық қазылар бірауыздан жеңісті Мейуезерге берді. Айқастан соң Флойд оң қолын жарақаттап алғанын мойындады. <ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-09-08_08_23.html Пресс-конференция Флойд Мэйуэзер мен Карлос Бальдомир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114100202/http://allboxing.ru/archives/2006-09-08_08_23.html |date=2007-11-14 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-09-14_06_13.html Карлос Бальдомир: «Мен Мэйуэзерды талдырамын»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210212459/http://allboxing.ru/archives/2006-09-14_06_13.html |date=2007-12-10 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-10-27_07_38.html Карлос Бальдомир: «Мэйуэзер жылдам, мен сонда да оны сұлатамын»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061124062033/http://allboxing.ru/archives/2006-10-27_07_38.html |date=2006-11-24 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-10-28_08_02.html Мэйуэзер нокаут уәде етті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061106104134/http://allboxing.ru/archives/2006-10-28_08_02.html |date=2006-11-06 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-10-30_07_33.html Дэн Гуссен Мэйуэзера мен Бальдомир айқасы жайлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921034505/https://allboxing.ru/archives/2006-10-30_07_33.html |date=2020-09-21 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-11-02_08_51.html Флойд Мэйуэзер өткен және болашақ қарсыластары жайлы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071209233730/http://allboxing.ru/archives/2006-11-02_08_51.html |date=2007-12-09 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-11-04_15_37.html ДФлойд Мэйуэзер: «Хаттонға Англияда қалу керек»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224071209/http://allboxing.ru/archives/2006-11-04_15_37.html |date=2007-12-24 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-11-05_08_14.html Флойд Мэйуэзер Карлоса Балдомирды жеңді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114100227/http://allboxing.ru/archives/2006-11-05_08_14.html |date=2007-11-14 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2006-11-05_20_59.html Флойд Мэйуэзер: «Тағы бір айқас, содан соң мен кетемін!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070917095000/http://allboxing.ru/archives/2006-11-05_20_59.html |date=2007-09-17 }}</ref><ref>[http://www.sport-express.ru/art.shtml?131486 Қараша-2006: Қарашадағы айқастар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228094541/http://www.sport-express.ru/art.shtml?131486 |date=2008-02-28 }}</ref><ref>[http://www.sport-express.ru/art.shtml?131488 ТАҢҒАЖАЙЫП МЕЙУЭЗЕР]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Бірінші орта салмақ === ==== [[Оскар Дела Хойя]]мен айқас ==== [[2007 жыл]]ы мамырда Мейуезер [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] тұжырымы бойынша бірінші орта салмақтағы ең мықты әрі атақты чемпион [[Оскар Дела Хойя]]мен кездесті. Фаворит ретінде айқаста Мейуейзер саналған болатын. Қартайған Оскарға жеңісті көпшілік бере қоймады. Аяқастынан Де ла Хойя алғашқы 8 раунд бойы басымдық танытып, айқасты жеңіп жатты. Мейуезердың басқа қарсыластарынан ерекшелігі Оскар құламады. Мейуезер айқастың екінші жартысында шабуылға шықты. 9-шы раундтан соң Оскардың шыдамдылығы сыр бере бастады, дегенмен Мейуезерде біршама шаршаңқырап қалған еді. 10-ші және 11 раундтар тең дәрежеде өтсе де, Флойд біраз сенімді көрінді.12 раунд аяғында Оскар бастан сериялық соққылар жасады, Мейуезер қорғанбай ашық айқасқа шығып, бірнеше соққы жіберіп алды. Мейуезер 5-ші салмақ дәрежесінде чемпион атанды. Көптеген мамандар Мейуезердың мансабында мұншама соққылар өткізбегенін атап өткен болатын. <ref>[http://allboxing.ru/archives/2007-03-30_08_19.html Де Ла Хойя мен Мэйуэзер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128070639/http://allboxing.ru/archives/2007-03-30_08_19.html |date=2007-11-28 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2007-04-20_07_40.html Феликс Тринидад Оскар Де Ла Хойяға жеңісті береді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203034500/http://allboxing.ru/archives/2007-04-20_07_40.html |date=2007-12-03 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2007-05-03_07_28.html Оскара Де Ла Хой мен Флойд Мэйуэзер айқасына болжам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071120022341/http://allboxing.ru/archives/2007-05-03_07_28.html |date=2007-11-20 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2007-05-03_08_19.html Пресс-конференция Оскар Де Ла Хой мен Флойд Мэйуэзер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219011218/http://allboxing.ru/archives/2007-05-03_08_19.html |date=2007-12-19 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2007-05-05_20_05.html Оскар Де Ла Хойя мен Флойд Мэйуэзер: айқас алдында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219011552/http://allboxing.ru/archives/2007-05-05_20_05.html |date=2007-12-19 }}</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2007-05-06_08_39.html Флойд Мэйуэзер Оскар Де Ла Хойаны жеңді] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210204422/http://allboxing.ru/archives/2007-05-06_08_39.html |date=2007-12-10 }}</ref><ref>[http://www.sport-express.ru/art.shtml?138491 МЕЙУЭЗЕР кететінін айтты]</ref><ref>[http://allboxing.ru/archives/2007-05-07_10_21.html Пресс-конференция Оскара Де Ла Хойа мен Флойд Мэйуэзер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219011625/http://allboxing.ru/archives/2007-05-07_10_21.html |date=2007-12-19 }}</ref><ref>[http://www.sport-express.ru/art.shtml?139747 Мамыр-2007: мамырдың басты айқасы]</ref><ref>[http://www.sport-express.ru/art.shtml?139748 Ай айқасы Флойд МЭЙУЭЗЕР — Оскар ДЕ ЛА Хойя]</ref><ref>[http://www.sport-express.ru/art.shtml?139749 Ай БОКСШЫСЫ Флойд МЭЙУЭЗЕР]</ref>. === Жартылай орта салмақ === ==== [[Рикки Хаттон]]мен айқас ==== [[Сурет:Mayweather Press Conference - 2007.jpg|thumb|Мэйуэзер мен Хаттон. 2007 жыл]] [[2007 жыл]]ы желтоқсанда жеңілмеген қос боксшы — американдық Флойд Мейуезер мен британдық [[Рикки Хаттон]] арасында кездесу өтті. Алғашқы раундтар тең дәрежеде өтті. Хаттон айқасты белсенді бастап, жақын қашықтықта айқасуға тырысты. Алайда, Мейуезердың қолданған ұтымды тактикасының арқасында, Хаттонның соққыларының көбісі ауа қармап қалып жатты. 3-ші раундта Хаттон оңжақ қабағынан жарақат алды. Кейінгі 4-ші раундта Мейуезер британдықты есеңгірететін тура соққылар жасады. 6-шы раундтағы белден төмен жасалған соққы үшін рефери Хаттоннан ұпайын алып тастады. Айқастың ортасынан бастап чемпион Мейуезер күш ала бастады. 8-ші раундта Мейуезер қарсыласынан барлық параметлер бойынша озық болды. 9-шы раундта Флойд біршама қарқынын азайтып, айқас теңескен болатын. 10-шы раунд ортасында, Мейуезер бұрышқа шегінген сәтте Хаттон оның соңынан ұмтылды. Бұл жағдайды дер кезінде пайдаланған Мейуезер, жақтан дәл соққы жасады. Ауыр соққыдан Хаттон есеңгіреген күйі, арқасымен сұлап түсті. Ол 8 есебінде тұрды. Өрекпіген Мейуезер сәтті шабуылын одан әрі жалғастыруды қалағанымен, Хаттон клинчқа кіре бастады. Рефери қос боксшыны бір-бірінен айырды. Мейуезер қарсыласының жағына тура екі солжақ хук өткізгеннен соң, Хаттон арқанға сүйеніп құлаудан аман қалды. Флойд Мейуезер Хаттонды дәл соққыларымен төпелеп түсті. Жағдайды бағамдай бастаған рефери американдықтың шабуылын тоқтатты. Сол кезде Хаттон тағы да арқамен құлап, рефери айқасты бірден тоқтатты. Тура сол уақытта Хаттонның бұрышынан да орамал лақтырылды. Айқастың аяқталуына дейін Мейуезер қазылардың есебі бойынша көшбастап келе жатқан еді: 89-81 (екі рет) және 88-82. ==== [[Хуано Мануэл Маркес|Хуан Мануэл Маркес]]пен айқас ==== [[Сурет:Floyd Mayweather, Jr. vs. Juan Manuel Márquez.jpg|thumb|240px|left|Мейуезер Маркесқа қарсы]] [[2009 жыл]]ы қыркүйекте екіжылдық үзілістен соң Мейуезер боксқа оралды. Оның бірінші қарсыласы мексикандық Хуан Мануэль Маркес болды. Айқас аралық салмақта өтіп, титулды емес болатын. Мейуезер айқас барысында Маркестан ірі әрі жылдам көрінді. 2-ші раундта ол қарсыласын еденге сұлатып, айқас тізгінін өз қолына алды. Маркес шабуылдауға әрекеттенді, бірақ Мейуезер жылдам қимылдап қарымта соққылар жасап отырды. Төртінші раунд аяғында Флойд Хуан Мануэлды жарақаттады. Айқас барысында Мейуезер мексикандықтың ызасына тиді. Айқас соңында қазылар есептегі үлкен айырмамен жеңісті Мейуезерге берді. Айқас үшін Мейуезер ppv есептемегенде 10 млн $ алды. Маркес ppv есептемегенде 3,2 млн. $ алды. ==== [[Шейн Мосли]]мен айқас ==== [[2010 жыл]]ы мамырда Мейуезер [[Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы|WBA]] «супертитулының» жұлдызды иегері Шейн Мослимен кездесті. Айқас титулды емес еді. Айқас басталысымен қос боксшы бірін-бірі шабуыл жасауға итермелеп, қарымта шабуыл жасауға тырысты. Алғашқы раунд тең дәрежеде өтсе де Мосли тура әрі дәл джеб соққыларын жұмсап сенімдірек көрінді. 2-ші үшминуттықта нағыз сенсацияның шеті шыға бастады: Мосли оңжақ соққы арқылы Мейуезерды есеңгіретіп, соққылардың астына алды. Бірнеше секундтан соң оңжақ қуатты соққы арқылы Шейн Флойдты тәлтіректетіп жіберді. Мосли төпелеп түсуге тырысты, бірақ соққылары әсерлі болмай, жиі клинчқа кірді. Флойд әзер шыдас беріп, гонг үніне дейін шыдады. Үзілісте Мейуезер есеңгіреуден толығымен аман қалды. Келесі раундтан бастап Флойд қарсыласының стиліне икемделді. Кейіннен Флойд өзінің қарқынын үдете бастады. 3-шіден 11-ші раундқа дейін Мейуезер толығымен басымдық танытты. Уақытымен Флойд басымдығын үдеткен сайын, Шейн дәрменсіз көріне бастады. Мейуезердың ең басты қаруы жылдам әрі тура ауыр соққылары болатын. Флойдтың жасаған кросстары бірінен соң бірі қарсылас соққысына жауап қайтара алмаған Мослидың басына тиіп жатты. Айқастың екінші жартысы Шейнның біржақты таяқ жеуіне әкеліп соқты. Мейуезердың дәл соққылары қарсыласың әсерлі шабуыл жасамақ ниетін тас-талқан етті. Алайда Флойдқа Мослиды есеңгірету үшін қуатты соққылар жетті. Сонда да Шейн өте көп соққыларды өткізіп алды. 12-ші раундта Мосли «үмітсіз шайтанның» күйімен қарсыласын сұлату үшін әрекеттер жасай бастады. Бірақ Мейуезер қарсыласының ауыр соққыларынан қашып қана қоймай, финалдық үш минутты жойқын шабуылдармен жеңді. Сөйтіп Шейнның сәтті шабуылдары алғашқы 2 раундта ғана болды. Үш қазы да жеңісті жеңіліс көрмеген чемпион Флойд Мэйвезерге: 119—109 (екі рет) және 118—110 есебімен берді. ==== [[Виктор Ортис]]пен айқас ==== [[Сурет:Victor Ortiz and Floyd Mayweather, Jr.jpg|thumb|right|230px|Флойд Мэйуэзер мен Виктор Ортис.]] [[2011 жыл]]ы қыркүйекте Мейуезер жарты жылдық үзілістен соң жартылай орта салмақтағы [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] титулының иегері Виктор Ортиспен кездесті. Флойд айқасты өзінің дәстүрлі қорғаныс тәсілімен асықпай бастап, Ортистың қорғанысын бұзып-жарды. Ортистың шабуылынан Мейуезер кейде арқан маңында табылды. Десе де Виктордың шабуылынан нәтиже шықпай Флойд қарқынын үдете түсті. 4-ші раундта Ортистың іс-әрекеті оның баспен әдейі жасаған соққысымен аяқталды. Айқас тоқтатылғаннан кейін рефери кінәлі Виктордың ұпайын алып тастады. Виктор Мейуезерден кешірім сұрау үшін жақындаған соң, Флойд екіліп жасап Ортисты нокаутқа түсірді. Айқас Мейуезердың пайдасына нокаутпен аяқталды. === Бірінші орта салмақ === ==== [[Мигель Анхел Котто]]мен айқас ==== [[2012 жыл]]ы мамырда Мейуезер бірінші орта салмақтың [[Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы|WBA]] тұжырымының «суперчемпионы», бокс әлемінің жұлдызы пуэрторикандық [[Мигель Анхел Котто|Мигель Коттоға]] қарсы айқасқа шықты. Онымен қоса Гауһар WBC белбеуі ойнатылған еді. Айқастың көп бөлігі чемпионның күшімен тең дәрежеде өтті. Алғашқы раунда Мейуезер өзінің тәсілімен рингтың ортасын қарсыласына беріп, қарымта шабуылдарға арқа сүйеді. Жылдамдығының артықшылына байланысты американдық қарсылас соққыларын тигізбей, өзі ауыр соққыларын жасады. Котто қарсыласын қысымның астына алып, «жартылай күрес» стилінде жұдырықтасты. Мейуезер арқанға арқасын сүйеп, біршама ғана соққыларды жіберіп алды. Мигельдың соққылары ешқандай да нәтиже бермеді. Американдықтың тамаша қорғаныс техникасы өз дегенін жасады. Котто Мейуезерды арқанға қамап қарсыласының қорғанысын бұзуға әрекеттенді. Оның біршама сәтті шабуылдары 4-ші раундта өтті. Ол соққылар Флойдтың басымен, қабырғасына бағытталған еді. 5-ші раундта Мейуезерге пуэрторикандықтың жойқын шабуылына төтеп беруге тура келді. Бүкіл раунд бойына Котто қарсыласын қорғанып, жабық жүруге мәжбүрледі. Қорғанғанған қарсыласын бұрышта қамап соққылардың астына алды. Сонда да раунд аяғында Флойд қарсылас шабуылынан құтылды. Мигель қарсыласына қысым көрсетіп, жақын және орта қашықтықтағы шабуылын жалғастырды. Өзінің белсенділігінің арқасында көрермендердің қошеметіне ие болды. Алайда қашықтық үлкейген сәтте Котто қарсыласының соққыларын жібере бастады. Бірнеше раунд бойы үстемдік танытып, Мейуезердың мұрынын сындырса да, Котто көптеген соққы жіберіп алды. Мейуезер қарқынын төмендеткен кезде — ол қарсыласынан басымдығын көрсетті. 8-ші мен 11-ші раундтар екі қарама-қарсы стильдердің айқасымен өтті: әрдайым алға ұмтылатын Коттоның қорғанысы да біршама жақсы болатын. Шешуші раунд Мэйвезер қарсыласынан қарымтасын оңай қайтарды: Котто назарын біраз әлсіретіп, бірден жойқын сериялық соққыларға ұшырады. Мигель біраз есеңгіреп қалғаннан кейін де, аяғында тұра алды. 12-ші раундтың қортындысы бойынша қазылардың бірауыздан шешімімен жеңілмеген Флойд Мейуезер тағы да жеңіске жетті. ==== [[Роберт Герреро]]мен айқас ==== Мейуезер рингке 2013 жылы 4 мамырда қайта оралды. Оның қарсыласы WBC тұжырымы бойынша жартылай орта салмақтағы уақытша чемпион Роберт Герреро болды. Бұл Мейуезердың түрмеден шыққаннан кейінгі алғашқы айқасы болды, онымен қоса ол [[Showtime]] арнасында ең алғаш рет өнер көрсеткен еді. Осы уақытқа дейін Мейуезер [[HBO]] арнасында өнер көрсететін. Мейуэзердың ең минималды гонорары 32 млн долларды құрап, Герреро 3 млн доллар алған болатын. Мейуезердың бір жыл бойына рингке шықпағанына қарамастан, оның жағдайы керемет болған еді. Сөйтіп ол Геррероны оңай тізе бүктірді. Герреро бүкіл айқас бойы Мейуэзерды керме арқанға қамап соққы жасауға тырысты, бірақ Флойд қарсыласы Геррероның шабуылдарынан оңай құтылып, оңжақ кросспен қарсыласын соққыға алды. Герреро қанша тырысса да «Әдемі жігіттің» қорғанысын бұзуға шамасы жетпеді. Он екі раунд өтісімен барлық үш қазы бірауыздан Мэйуэзерге 117—111 есебімен жеңісті берді. ==== [[Сауль Альварес]]пен айқас ==== 2013 жылы 14 қыркүйекте Флойд Мейуезер бірінші орта салмақтағы чемпион Сауль Альвареспен кездесті. Жекпе-жек бокс тарихындағы ең көп қаржы $ 150 млн жинаған кездесу болды. Сауль тәжірбиелі американдыққа ешнәрсе жасай алмады, Флойд Мейуезер үлкен басымдықпен Альваресты соққы астына алды. Ол бүкіл раундтар бойы басымдық танытты. Флойдтың қорғанысы әрдайым өз дегенін жасаумен болды. Қазылардың шешімі біртекті болған жоқ. Екі қазы Мэйуезерге жеңісті берсе, қалған бір қазы теңбе-тең нәтижені белгіледі. Альварес кәсіпқой рингтегі ең бірінші жеңілісіне душар болды. Жекпе-жек «The one» аталып, төрт айлық пиар-компанияға ие болды. Соның арқасында қатысушылар [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Мексика]]ның көптеген қалаларын аралап шықты. Айқас өте танымал болды. Айқасты көптеген бизнес және шоу-бизнес өкілдері тамашалады. Олардың қатарында Джек Николсон, Бар Рафаели және Пи Дидди болды. Флойд Мейуезердың бұл айқасында атақты американдық репер Лил Уейн өнер көрсетті. Онымен қоса, марапаттау рәсімінде [[Джастин Бибер]] болған еді. ==== [[Маркос Майдана]]мен айқас I ==== [[2014 жыл]]ы [[3 мамыр]]да Флойд Мейуезер WBA тұжырымының чемпионы аргентиналық Маркос Майданамен кездесті. Айқастың бірінші жартысы бәсекеге толы өтті. Майдана Мейуезерды керме арқанға қарай қамап, жойқын соққыларын өткізді. Алайда 8 раундта Майдананың шаршағаны белгілі бола бастады. Нәтижесінде Мейуезер айқастың тізгінін өз қолына алды. Айқас барлық 12 раундқа созылды. Қазылардың бірі айқас теңбе-тең аяқталды деп шешім шығарса да, қалған екі қазы Мейуезерге берді. Қазылардың жазбасындағы есеп: 117—111, 116—112, 114—114 болды. Майдана айқастан кейінгі берген сұхбатында өзінің жеңіске жеткеніне сенімді екенін айтты. CompuBox жүйесі арқылы жасалған айқастың статистикасы бойынша анықталғаны, Маркос Майданаға қарсы айқаста Флойд Мейуезер өзінің мансабындағы ең көп соққыларды өткізген екен — 221. Флойдтың өзі артық 9 тура соққы жұмсады — 230. Ал жұмсалған барлық соққы бойынша айқастың көшбасшысы Майдана болды — 858, ал Мейуезердың барлық соққысы - 426. Дәл соққылар бойынша әрине Мейуезер көш бастады. ==== [[Маркос Майдана]]мен айқас II ==== [[2014 жыл]]ы [[13 қыркүйек]]те Маркос Майдана мен Флойд Мейуезер арасында қарымта кездесу өтті. Мейуезер бүкіл айқас бойы көшбасшылық етті. Майдана Флойдты арқанға қарай қамауға тырысқанмен, Флойд көп қозғалып, қарсыласының шабуылынан оңай кетіп отырды. 8 раундтан соң Мейуезер сенімді әрекет жасап, қолын төмен түсіріп айқаса бастады. 12 раундтың қорытындысы бойынша Флойд Мейуезер қазылардың бірауыздан шешімімен жеңіске жетті. Майдана қазылардың шешімін дауламады. ==== [[Мэнни Пакьяо]]мен айқас ==== 2015 жылы 2 мамырда Флойд Мэйуезер мен [[Мэнни Пакьяо]] арасында кездесу болды, бұл кездесу көптеген мамандардың пікірінше ең күтілген кездесу болған еді. Филиппиндық Пакьяо мен американдық Мэйуезер арасындағы гонорар $ 200 млн долларға жетеді. [[2015 жыл]]ы [[25 ақпан]]да Флойд Мэйуезер Пакьяомен айқастың 2 мамырда болатынын растайтын келісімге қол қойды. «Ғасыр жекпе-жегі» деген атқа ие болған кездесу тең дәрежеде өтті. Пакьяо бүкіл айқас бойы бірінші нөмірмен жұмыс істеді. Ал Мейуезер қарсыласынына қарымта шабуылмен жауап қайтарып отырды. Пакьяо қаншалықты белсенді болса да, Мейуезердің соққылары дәлірек шықты. Ортаңғы раундтарда Пак-мен бірнеше сәтті шабуылдар ұйымдастыра алды. Кездесу барлық 12 раундқа созылды. 12 раундтың қорытындысы бойынша 118-110 және 116-112 (екі рет) есебімен Флойд Мейуезер жеңіске жетті. Осыдан кейін Мейуезер бокстан кету жайлы ойы бар екенін айтты. == Сотталуы == 2002 жылы Мейуезер екі бап бойынша айыпты деп танылды. Ол шартты түрде алты ай және екі күн үйқамақта отыруға міндеттелді. Онымен қоса, 48 сағаттық қоғамдық жұмыстарды істеуге тиіс болды. 2004 жылы Мейуезерге бір жыл мерзімге түрмеге қамалды. Алайда бұл жаза $ 1000 айыппұлға алмастырылды (немесе 100 сағаттық қоғамдық жұмыс), ол белгісіз екі әйелге қатысты 2 бап бойынша қылмыстық әрекеттерге барған еді. 2005 жылы Мейуезер тағы да қылмыстық әрекеттерге барып 90 күнге абақтыға қамалды, алайда мерзімінен бұрын босап шықты. 2010 жылы 9 қыркүйекте Мейуезерді полиция іздеуде деген ақпарат тарады. Оның бұрынғы сүйіктісі Джози Харрис Мейуезерге қарсы арызданған болатын. Харрис Мейуезерді зорлық-зомбылық көрсетті деп айыптады, алайда Харрис жала жапқанын мойындап, Мейуезерден барлық айып алып тасталынды. Мейуезер 10 қыркүйекте қамалғанымен, $ 3000 кепілдеме төлеп босатылды. Мейуезерге ұрлық жасады деген де айып тағылған еді (Харристың ұялы телефонының жоғалуына байланысты). 2011 жылы сот Мейуезерге 90 күнге абақтыға қамау жазасын берді. Оған Харриске зорлық әрекеттерін көрсетті деген айып тағылған еді. Мейуезер айыбын жартылай ғана мойындады, ол балаларын ұрып соқты және қорқытты деген айыпты мойындаудан бас тартты. [[2012 жыл]]ы [[1 маусым]]нан 90 күн түрмеде жазасын өтеп шықты. Ол бұрынғы сүйіктісі Джози Харристы өзінің балаларының көзінше ұрып-соққаны үшін қамалған еді. [[3 тамыз]]да мерзімінен бұрын босатылды. == Жұлдыздармен би == Мейуезер «Жұлдыздармен би» атты шоудың бесінші маусымына қатысты. Оның бұл шоу-бағдарламадағы серігі атақты украин-американдық кәсіпқой биші Карина Смирнофф болды. 2007 жылы 16 қазанда Смирноф пен Мейуезер шоуда тоғызыншы орын алып, жарыстан шығып қалған төртінші жұп болған еді. == Айқастардан алған қаржысы == {| class="wikitable" |- ! Уақыты !! Айқас !! Атауы !! Қаржы !! Көрсетілім |- |{{center|{{dts|2005|June|25|format=mdy}}}} |'''Гатти''' vs. '''Мейуезер''' |Гүріл & Найзағай |365,000 |[[HBO]] |- |{{center|{{dts|2006|April|8|format=mdy}}}} |'''Мейуезер''' vs. ''' Джуда''' |Sworn Enemies |374,000 |[[HBO]] |- |{{center|{{dts|2006|қараша|4|format=mdy}}}} |'''Мейуезер''' vs. '''Бальдомир''' |Тым Қауіпті |325,000 |HBO |- |{{center|{{dts|2007|May|5|format=mdy}}}} |'''Дела Хойя''' vs. '''Мейуезер''' |The World Awaits |2,400,000<ref>{{cite web|last=Emen |first=Jake |url=http://sports.yahoo.com/mma/news?slug=ac-7170256 |title=Biggest boxing PPVs of all time – UFC |publisher=Sports.yahoo.com |date=қазан 30, 2011 |accessdate=қараша 3, 2011}}</ref> |HBO |- |{{center|{{dts|2007|желтоқсан|8|format=mdy}}}} |'''Мейуезер''' vs. '''Хаттон''' |Жеңілмес |920,000 |HBO |- |{{center|{{dts|2009|September|19|format=mdy}}}} |'''Мейуезер''' vs. '''Маркес''' |Нөмір Бір |1,100,000<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/sports/boxing/news/story?id=4502922 |title=Mayweather Marquez fight yields 1 million buys |publisher=http://sports.espn.go.com |date=September 25, 2013 }}</ref> |HBO |- |{{center|{{dts|2010|May|1|format=mdy}}}} |'''Мейуезер''' vs. '''Moсли''' |Кім U R? |1,400,000<ref>{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/sports/boxing/news/story?id=5180941 |title=Floyd Mayweather Jr.-Shane Mosley fight draws 1.4 million buys, $78.3 million in TV revenue |publisher=ESPN |date=May 11, 2010 }}</ref> |HBO |- |{{center|{{dts|2011|September|17|format=mdy}}}} |'''Мейуезер''' vs. '''Oртис''' |Қуатты Жұлдыз |1,250,000<ref>{{cite web|url=http://fighthype.com/pages/content11072.html |title=The Numbers Are In! Mayweather-Ortiz Is Second Highest Grossing Non-Heavyweight Fight |publisher=Fighthype.com |date=қазан 28, 2011 }}</ref> |HBO |- |{{center|{{dts|2012|May|5|format=mdy}}}} |'''Мейуезер''' vs. '''Котто''' |Ринг Каролі |1,500,000<ref>{{cite web|author=|url=http://espn.go.com/boxing/story/_/id/7919965/floyd-mayweather-miguel-cotto-rakes-94m-ppv-sales |title=Floyd Mayweather-Miguel Cotto rakes in $94M in PPV sales|publisher=Espn.go.com |date= }}</ref> |HBO |- |{{center|{{dts|2013|May|4|format=mdy}}}} |'''Мейуезер''' vs. '''Герреро''' |May Day |1,000,000<ref>{{cite web|url=http://espn.go.com/boxing/story/_/id/9262663/floyd-mayweather-jr-robert-guerrero-exceeds-1-million-pay-per-view-buys |title=Mayweather-Guerrero exceeds 1M PPV buys |publisher=Espn.go.com |date=May 10, 2013 }}</ref> |[[Showtime]] |- |{{center|{{dts|2013|September|14|format=mdy}}}} |'''Mayweather''' vs. '''Canelo''' |The One |2,200,000<ref>{{cite web|author=Rob Smith |url=http://espn.go.com/boxing/story/_/id/9694996/floyd-mayweather-canelo-alvarez-top-grossing-ppv-fight |title=Floyd Mayweather-Canelo Alvarez top grossing PPV fight |publisher=Espn.go.com |date=September 20, 2013 }}</ref> |Showtime |- |{{center|{{dts|2014|May|3|format=mdy}}}} |'''Мейуезер''' vs. '''Майдана''' |The Moment |900,000<ref>{{cite web|author= |url=http://www.si.com/boxing/counter-punch/2014/05/29/floyd-mayweather-marcos-maidana-boxing |title=Mayweather-Maidana generates less than 1M PPV buys |publisher=sportsillustrated.com |date=May 29, 2014 }}</ref> |Showtime |- |{{center|{{dts|2014|September|13|format=mdy}}}} |'''Мейуезер''' vs. '''Майдана''' II |Mayhem |925,000<ref>{{cite web|author= |url=http://sports.yahoo.com/blogs/boxing/source--mayweather-maidana-ii-does-925-000-pay-per-view-buys-182401464.html |title=Mayweather-Maidana II does 925,000 pay-per-view buys |publisher=sports.yahoo.com |date=September 18, 2014 }}</ref> |[[Showtime]] |- |{{center|{{dts|2015|May|2|format=mdy}}}} |'''Мейуезер''' vs. '''Пакьяо''' |Ғасыр жекпе-жегі |4,400,000<ref>{{cite web|author= |url=http://www.fightofthecentury.co.uk/mvp/article/?floyd-mayweather-manny-pacquiao-smashes-every-financial-record-going%2F |title=Мейуезер-Пакьяо айқасының қаржысы рекордты көрсеткішке жетті |publisher= |date=May 12, 2015 }}</ref> |[[Showtime]] & [[HBO]] |} == Фильмографиясы == {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"|Фильмдері |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Жыл ! Фильмі ! Рөлі ! Қосымша |- |2014 |''Think Like a Man Too'' |Өзін сомдаған |Эпизодтық көрініс |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"|Телевизиялық фильмдер |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Жыл ! Фильмі ! Рөлі ! Қосымша |- |2005 | ''Countdown to Gatti-Mayweather'' | Өзін сомдаған | Деректі фильм |- |rowspan="2"|2006 | ''Soul of a Champion'' | Өзін сомдаған | Деректі фильм |- | ''Countdown to Baldomir-Mayweather'' | Өзін сомдаған | Деректі фильм |- |rowspan="2"|2007 | ''24/7: De La Hoya/Mayweather'' | Өзін сомдаған | |- | ''24/7: Mayweather/Hatton'' | Өзін сомдаған | |- |rowspan="2"|2009 | ''Countdown to Mayweather–Marquez'' | Өзін сомдаған | Деректі фильм |- | ''24/7: Mayweather/Marquez'' | Өзін сомдаған | |- | 2010 | ''24/7: Mayweather/Mosley'' | Өзін сомдаған | |- | 2011 | ''24/7: Mayweather/Ortiz'' | Өзін сомдаған | |- |rowspan="2"|2012 | ''24/7: Mayweather/Cotto'' | Өзін сомдаған | |- | Ridiculousness | Өзін сомдаған | Season 2, Episode 2 |- |rowspan="4"|2013 | ''30 Days In May'' | Өзін сомдаған | Деректі фильм |- | ''Mayweather'' | Өзін сомдаған | Деректі фильм |- | ''All Access: Mayweather vs. Guerrero'' | Өзін сомдаған | |- | ''All Access: Mayweather vs. Canelo'' | Өзін сомдаған | |- |rowspan="2"|2014 | ''All Access: Mayweather vs. Maidana'' | Өзін сомдаған | |- | ''All Access: Mayweather vs. Maidana II'' | Өзін сомдаған | |- | 2015 | ''Inside Mayweather vs. Pacquiao'' |Өзін сомдаған |Деректі фильм |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;"|Бейне ойындар |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Жыл ! Ойын ! Рөлі ! Қосымша |- | 2005 | ''Fight Night Round 2'' | Өзін сомдаған | Боксшы |} == Атақтары == * [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC super]] Жартылай жеңіл салмақ чемпионы * [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] Жеңіл салмақ Чемпионы * [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] Бірінші жартылай орта салмақ Чемпионы * IBF Жартылай орта салмақ Чемпионы * WBC Жартылай орта салмақ Чемпионы * WBC Бірінші орта салмақ Чемпионы * (2) [[Бүкіләлемдік бокс кеңесі|WBC]] жартылай орта салмақ Чемпионы * [[Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы|WBA]] (Super) бірінші Орта салмақ Чемпионы * (2) WBC бірінші орта салмақ Чемпионы * (2) [[Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы|WBA]] (Super) жартылай орта салмақ Чемпионы. ;Кішігірім әлемдік атақтар: * IBO жартылай орта салмақ Чемпионы * IBA жартылай орта салмақ Чемпионы ;The Ring чемпиондық атақтары: * Жартылай жеңіл салмақтың суперчемпионы * [[The Ring журналы|The Ring]] жеңіл салмақ Чемпионы * [[The Ring журналы|The Ring]] жартылай орта салмақ Чемпионы * (2)The Ring жартылай орта салмақ Чемпионы * The Ring Jr. орта салмақ Чемпионы ;Арнайы Атақтар: * WBC All Africa бірінші жартылай орта салмақ Чемпионы * WBC Emeritus бірінші орта салмақ Чемпионы * WBC Diamond бірінші орта салмақ Чемпионы * WBC 24K Gold бірінші орта салмақ Чемпионы * WBC Supreme бірінші орта салмақ Чемпионы == Жетістіктері == * 1993 [[Мичиган]] штатының «Алтын қолғап» иегері (106 фунт)<ref name=MGGhonor>{{cite web|title=Honor Roll|url=http://michigangoldenglovesboxing.com/honor-roll.html|publisher=Мичиган алтын қолғабы= 6 шілде, 2011}}</ref> * 1993 «Алтын қолғап» чемпионы (106 фунт)<ref name=Nationalhistory>{{cite web|title=History|url=http://www.goldengloves.com/history/|publisher=Ұлттық алтын қолғап|accessdate= 6 шілде, 2011}}</ref> * 1994 Мичиган штатының «алтын қолғап» чемпионы (112 фунт)<ref name=MGGhonor/> * 1994 Ұлттық Алтын Қолғап Чемпионы (112 фунт); Үздік Боксшы Жүлдесі<ref name=Nationalhistory/> * 1995 Ұлттық турнир жүлдесі, (125 фунт); Үздік Боксшы Жүлдесі<ref name="boxingnewsflash1">{{cite web|url=http://www.boxingnewsflash.com/fighters/boxing-profile-of-floyd-mayweather-jr.html |title=Кіші Флойд Мейуезер салмақ дәрежеге қарамастан мықты=Boxingnewsflash.com |accessdate=10, 2011}}</ref> * 1995 U.S. National Amateur жартылай орта салмақ чепионы (125 фунт) * 1995 жартылай орта салмақтағы әлем чемпионы<ref>{{cite web|url=http://boxing.about.com/od/amateurs/a/mayweather_amat.htm |title=Мейуезер нағыз чемпион |publisher=Boxing.about.com |date=маусым 11, 2010 |accessdate=қараша 10, 2011}}</ref> * 1996 Мичиган штатының Алтын Қолғап Чемпионы (125 фунт)<ref name=MGGhonor/> * 1996 Ұлттық Алтын Қолғап Чемпионы (125 фунт)<ref name=Nationalhistory/> * 1996 жартылай орта салмақтағы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] құрамасының мүшесі. * 1996 Атланта Олимпиадасының Жартылай орта салмақтағы Қола жүлдегері. * 1998 және 2007 жыл боксшысы. * 1998 және 2007 [[The Ring журналы|The Ring]] журналының тұжырымы бойынша жыл боксшысы<ref name="Халықаралық жүлде">[http://www.muhammad-ali-boxing.org.uk/international-boxing-awards.htm халықтық жүлде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211210539/http://www.muhammad-ali-boxing.org.uk/international-boxing-awards.htm |date=2011-12-11 }}. Мұхаммед Әлидің ізбасары 20, 2011.</ref> * 2000–2009 Yahoo Онжылдықтың үздік спортшысы <ref>[http://sports.yahoo.com/box/news?slug=ki-boxmailbag120407 онжылдықтың үздігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110015327/http://sports.yahoo.com/box/news?slug=ki-boxmailbag120407 |date=2016-01-10 }}</ref> * 2002 Әлемдік бокстың Даңқ залы тұжырымы бойынша Жыл боксшысы <ref name="boxingnewsflash1"/> * 2005 және 2007 Бүкіләлемдік Бокс Кеңесінің тұжырымы бойынша Жыл боксшысы<ref>[http://www.braggingrightscorner.com/wbcawards010306.html Жыл Боксшысы Мейуезер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928173019/http://www.braggingrightscorner.com/wbcawards010306.html |date=2011-09-28 }}. BraggingRightsCorner.com (3, 2006). 20, 2011.</ref><ref name="eastsideboxing1">{{cite web|url=http://www.eastsideboxing.com/news.php?p=13889&more=1 |title=Мейуезер: WBC P4P|publisher=Eastsideboxing.com |date=September 29, 2007 |accessdate=қараша 10, 2011}}</ref> * 2005–2008 [[The Ring журналы|The Ring]] нұсқасы бойынша салмақ дәрежесіне тәуелсіз үздік боксшы * 2007 Американдық Бокс жазушыларының ассоцациясы нұсқасы бойынша Жыл боксшысы * 2007 ESPN Жылдың үздік боксшысыr<ref name="sports.espn.go.com">[http://sports.espn.go.com/sports/boxing/columns/story?columnist=rafael_dan&id=3169677 Mayweather is ESPN.com's Fighter of the Year]. Sports.espn.go.com (желтоқсан 27, 2007). Тексерілген маусым 20, 2011.</ref> * 2007 Forbes журналының рейтингінде жалақысы бойынша 14 орын<ref>{{cite news|url=http://www.forbes.com/2007/12/17/hollywood-celebrity-media-biz-media_cz_kn_1217celebpaydays.html |title=2007 жылдың басты оқиғалары |work=Forbes |date=желтоқсан 17, 2007 |accessdate=қараша 10, 2011 |first=Klaus |last=Kneale}}</ref> * 2007 [[Нью-Йорк]] жаңалықтары нұсқасы бойынша Жыл боксшысы <ref>{{cite news| url=http://www.nydailynews.com/sports/more_sports/2007/12/26/2007-12-26_floyd_mayweather_fighter_of_the_year.html | location=New York | work=Daily News | title=Floyd Mayweather: Fighter of the Year | date=желтоқсан 26, 2007}}</ref> * 2007 Бүкіләлемдік Бокс Кеңесінің тұжырымы бойынша Жылдың басты оқиғасы * 2007 Бүкіләлемдік Бокс Кеңесінің тұжырымы бойынша Жыл нокауты ([[Рикки Хаттон]]ды жеңді) * 2007, 2008 және 2010 Жылдың үздік боксшысы<ref name="eastsideboxing1"/> * 2007, 2008 және 2010 The Ring Жылдың басты оқиғасы<ref>{{cite web|url=http://boxing.about.com/od/history/a/ring_event.htm |title=Ring Magazine нұсқасы бойынша жыл боксшысы |publisher=Boxing.about.com |date=April 27, 2011 |accessdate=қараша 10, 2011}}</ref> * 2008 Американың үздік 50 спортшысының қатарына енді<ref>{{cite news|url=http://sportsillustrated.cnn.com/more/specials/fortunate50/2008/index.html |title=SI.com – The Fortunate 50 |work=Спор |accessdate=10, 2011}}</ref> * 2008 Yahoo Sports боксшылардың арасында 4 орын *.2009–10 BoxRec, BBC Sport және Yahoo Sports нұсқасы бойынша p4p рейтиңгінде 1 орын *.2010 Yahoo нұсқасы бойынша рейтингте 70-ші *.2010 Forbes нұсқасы бойынша рейтингте 14-ші *.2010 Forbes нұсқасы бойынша рейтингте 2-ші *.2010 Sports Illustrated нұсқасы рейтингінде 3-ші *.2012 Forbes нұсқасы рейтингінде әлемнің 100 атлеты арасында 1-ші орын *.2012 Sports Illustrated рейтингінде 50 спортшы арасында 1-ші *.2012 ESPY Award нұсқасы бойынша үздік боксшы *.2013 The Ring нұсқасы бойынша P4P рейтингінде 1-ші *.2013 Американың BWA нұсқасы бойынша үздік боксшы *.2015 Best Awаrd жүлдесі, үздік боксшы == Айқастары == {{S-start}} | style="text-align:center;" colspan="7"|'''49 Жеңіс''' (26 Нокаут), '''0 Жеңіліс''', '''0 Тең''' |- style="text-align:center; background:#e3e3e3;" | style="border-style:none none solid solid; "|'''Жекпе-жек''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''Уақыт''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''Қарсыласы''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''Рекорд''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''Өткен жер''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''Айқастың нәтижесі''' | style="border-style:none none solid solid; "|'''Қосымша мәлімет''' |-align=center ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} | 49-0 | [[12 қыркүйек]] [[2015 жыл|2015]] | {{байрақ|АҚШ}} [[Андре Берто]] |align="center"| 30-3 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} '''[[Флойд Мейуезер — Андре Берто|UD]]'''<small>(12)</small> | <small>Жартылай орта салмақта<small>[[WBC]] (Мейуезердің 5-ші қорғауы) және [[WBA]] (Мейуезердің 3-ші қорғауы) нұсқалары бойынша әлем чемпионы атағы үшін жекпе-жек. Жекпе-жек кезінде ешбір нокдаунсыз жеңіс.</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 48-0 | [[2 мамыр]] [[2015]] | {{БАЙРАҚ|ФИЛИППИН}} [[Мэнни Пакьяо]] | align="center" |57-5-2 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | Жартылай орта салмақта әлем <small>чемпионы атағын [[WBC]] (Мейвезердің 4-ші қорғауы), [[WBA]] ( Мейвезердің 2-ші қорғауы), [[WBO]] (Пакьяоның 2-ші қорғауы) нұсқалары бойынша атқтарын қорғады. Төрешілер есебі: 118—110 және 116—112 (екі рет).</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 47-0 | [[13 қыркүйек]] [[2014]] | {{Байрақ|Аргентина}} [[Маркос Майдана]] | align="center" |35-4 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | <small>116-111, 116—111, 115—112. титулын қорғадыы [[WBC]] және [[WBA]] Super жартылай орта салмақта, [[WBC]] бірінші орта салмақта.</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 46-0 | [[3 мамыр]] [[2014]] | {{Байрақ|Аргентина}} [[Маркос Майдана]] | align="center" |35-3 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} MD <small>(12)</small> | <small>114-114,116-112, 117—111. [[WBC]] атағын қорғады, және Жеңіп алған атағы: [[WBA]] Super жартылай орта салмақта.</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 45-0 | [[14 қыркүйек]] [[2013]] | {{Байрақ|Мексика}} [[Сауль Альварес]] | align="center" |42-0-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} '''[[Флойд Мэйвезер — Сауль Альварес|MD]]''' <small>(12)</small> | <small>114-114, 116—112, 117—111. Жеңіп алған титулдары: [[WBC]] және [[The Ring (журнал)|The Ring]], титулын қорғады [[WBA]] Super бірінші орта салмақта. Келісілген салмақ — 152 фунт.</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 44-0 | [[4 мамыр]] [[2013]] | {{байрақ|АҚШ}} [[Роберт Герреро]] | align="center" |31-1-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | <small>117-111, 117—111, 117—111. [[WBC]] атағын қорғады, жартылай орта салмақ.</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 43-0 | [[5 мамыр]] [[2012]] | {{байрақ|Пуэрто-Рико}} [[Мигель Анхель Котто|Мигель Котто]] | align="center" |37-2 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | <small>118-110, 117—111, 117—111. Жеңіп алған титулдары: [[WBA]] Super және [[WBC]] Diamond бірінші орта салмақта.</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 42-0 | [[17 қыркүйек]] [[2011]] | {{байрақ|АҚШ}} [[Виктор Ортис]] | align="center" |29-2-2 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} KO 4 <small>(12), 2:59</small> | <small>Жеңіп алған титулы: [[WBC]] жартылай орта салмақта. Ортис баспен ұрғаны үшін ұпайдан айырылды. Ортис 4 раундта нокдаунда.</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 41-0 | [[1 мамыр]] [[2010]] | {{байрақ|АҚШ}} [[Шейн Мосли]] | align="center" |46-5 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | {{small|119-109, 118-108, 119-109.}} |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 40-0 | [[19 қыркүйек]] [[2009]] | {{Байрақ|Мексика}} [[Хуан Мануэль Маркес]] | align="center" |50-4-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | {{small|120-107, 119-108, 118-109. Маркес 2 раундта нокдаунда.}} |- align="center" |" ! colspan="6" |Үзіліс |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 39-0 | [[8 желтоқсан]] [[2007]] | {{Байрақ|Ұлыбритания}} [[Рикки Хаттон]] | align="center" |43-0 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} KO 10 <small>(12), 1:35</small> | <small>Жеңіп алған титулы: [[WBC]] жартылай орта салмақта.</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 38-0 | [[5 мамыр]] [[2007]] | {{байрақ|АҚШ}} [[Оскар Дела Хойя]] | align="center" |38-4 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} SD <small>(12)</small> | <small>116-112, 115—113, 113—115. Жеңіп алған титулы [[WBC]] бірінші орта салмақта.</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 37-0 | [[4 қараша]] [[2006]] | {{байрақ|Аргентина}} [[Бальдомир, Карлос Мануэль|Карлос Мануэль Бальдомир]] |align="center"| 43-9-6 |{{байрақ|АҚШ}} [[Мандалай-Бэй]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} |UD <small>(12)</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 36-0 | [[8 сәуір]] [[2006]] |{{байрақ|АҚШ}} [[Джуда, Заб|Заб Джуда]] |align="center"| 34-3 | {{байрақ|АҚШ}} [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-победа}} |UD <small>(12)</small> | <small>119-109, 116—112, 117—111.</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 35-0 | [[19 қараша]] [[2005]] |{{байрақ|АҚШ}}[[Митчелл, Шармба|Шармба Митчелл]] |align="center"| 56-4 | {{байрақ|АҚШ}}[[Портленд (Орегон)|Портленд]], [[Орегон]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 6 <small>(12), 2:06</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 34-0 | [[25 маусым]] [[2005]] | {{байрақ|Канада}} [[Гатти, Артуро|Артуро Гатти]] |align="center"| 39-6 | {{байрақ|АҚШ}} [[Атлантик-Сити]], [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} RTD 6 <small>(12), 3:00</small> | |- !{{Стиль-Бокс-жеңіс}} 33-0 | [[22 қаңтар]] [[2005]] | {{байрақ|Пуэрто-Рико}} Генри Бруселес |align="center"| 21-2-1 |{{байрақ|АҚШ}} [[Майами]], [[Флорида]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 8 <small>(12), 2:55</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 32-0 | [[22 мамыр]] [[2004]] |{{байрақ|АҚШ}} [[Демаркус Корли]] |align="center"| 28-2-1 |{{байрақ|АҚШ}} [[Атлантик-Сити]], [[Нью-Джерси]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 31-0 | [[1 қараша]] [[2003]] | {{байрақ|ОАР}} Филлип Нду |align="center"| 31-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Гранд-Рапидс]], [[Мичиган]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 7 <small>(12), 1:08</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 30-0 | [[19 сәуір]] [[2003]] | {{байрақ|Доминикан Республикасы}} Викториано Соса |align="center"| 35-2-2 | {{байрақ|АҚШ}} [[Фресно]], [[Калифорния]], [[АҚШ]] |{{Стиль-Бокс-жеңіс}} |UD <small>(12)</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 29-0 | [[7 желтоқсан]] [[2002]] | {{байрақ|Мексика}} [[Хосе Луис Кастильо]] |align="center"| 46-5-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Мандалай-Бэй]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | |- !{{Стиль-Бокс-жеңіс}} 28-0 | [[20 сәуір]] [[2002]] | {{байрақ|Мексика}} [[Хосе Луис Кастильо]] |align="center"| 45-4-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 27-0 | [[10 қараша]] [[2001]] | {{байрақ|Мексика}} [[Хесус Чавес]] |align="center"| 35-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Сан-Франциско]], [[Калифорния]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} RTD 9 <small>(12), 3:00</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 26-0 | [[26 мамыр]] [[2001]] | {{байрақ|АҚШ}} Карлос Эрнандес |align="center"| 33-2-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Гранд-Рапидс]], [[Мичиган]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 25-0 | [[20 қаңтар]] [[2001]] | {{байрақ|АҚШ}} [[Диего Корралес]] |align="center"| 33-0 | {{байрақ|АҚШ}} [[MGM Grand]], [[Лас-Вегас]], [[Невада]], [[АҚШ]] |{{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 10 <small>(12), 2:19</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 24-0 | [[21 қазан]] [[2000]] | {{байрақ|АҚШ}} [[Эмануэль Огастес]] |align="center"| 22-16-4 | {{байрақ|АҚШ}} [[Детройт]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 9 <small>(10), 1:06</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 23-0 | [[18 марта]] [[2000]] | {{байрақ|Мексика}} Грегорио Варгас |align="center"| 40-6-1 |{{байрақ|АҚШ}} [[Лас-Вегас]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 22-0 | [[11 қыркүйек]] [[1999]] | {{байрақ|Пуэрто-Рико}} Карлос Герена |align="center"| 34-2 | {{байрақ|АҚШ}} [[Лас-Вегас]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} RTD 7 <small>(12), 3:00</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 21-0 | [[22 мамыр]] [[1999]] | {{байрақ|Уганда}} Джастин Джуко |align="center"| 33-2-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Лас-Вегас]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} KO 9 <small>(12), 1:20</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 20-0 | [[17 ақпан]] [[1999]] | {{байрақ|Аргентина}} Карлос Риос |align="center"| 44-2-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Гранд-Рапидс]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(12)</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 19-0 | [[19 желтоқсан]] [[1998]] | {{байрақ|АҚШ}} Эйнджел Манфреди |align="center"| 25-2-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Майами]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 2 <small>(12), 2:47</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 18-0 | [[3 қазан]] [[1998]] | {{байрақ|АҚШ}} Хенаро Эрнандес |align="center"| 38-1-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Лас-Вегас]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} RTD 8 <small>(12), 3:00</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 17-0 | [[14 маусым]] [[1998]] | {{байрақ|Канада}} Тони Пеп |align="center"| 39-6 | {{байрақ|АҚШ}} [[Атлантик-Сити]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(10)</small> | <small>99-91, 100-90, 100-90.</small> |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 16-0 | [[18 сәуір]] [[1998]] | {{байрақ|Аргентина}} Густаво Фабиан Куэльо |align="center"| 20-7 | {{байрақ|АҚШ}} [[Лос-Анджелес]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(10)</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 15-0 | [[23 марта]] [[1998]] | {{байрақ|Доминикан Республикасы}} Мигель Мело |align="center"| 8-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Машантакет]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 3 <small>(10), 2:30</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 14-0 | [[28 ақпан]] [[1998]] | {{байрақ|АҚШ}} Сэм Джирард |align="center"| 17-4-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Атлантик-Сити]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 2 <small>(10), 2:47</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 13-0 | [[9 қаңтар]] [[1998]] | {{байрақ|Пуэрто-Рико}} Эктор Арройо |align="center"| 16-4-2 | {{байрақ|АҚШ}} [[Билокси (Миссисипи)]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 5 <small>(10), 1:21</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 12-0 | [[20 қараша]] [[1997]] | {{байрақ|АҚШ}} Анджело Нуньес |align="center"| 14-11-3 | {{байрақ|АҚШ}} [[Лос-Анджелес]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 3 <small>(8), 2:42</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 11-0 | [[14 қазан]] [[1997]] | {{байрақ|Мексика}} Фелипе Гарсия |align="center"| 14-18-3 | {{байрақ|АҚШ}} [[Бойсе (город)|Бойсе]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} KO 6 <small>(8), 2:56</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 10-0 | [[6 қыркүйек]] [[1997]] | {{байрақ|АҚШ}} Луи Лейха |align="center"| 18-3-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Эль-Пасо (Техас)]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 2 <small>(10), 2:33</small> | |- !{{Стиль-Бокс-жеңіс}} 9-0 | [[12 шілде]] [[1997]] | {{байрақ|Мексика}} Хесус Чавес |align="center"| 1-13-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Билокси (Миссисипи)]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 5 <small>(6)</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 8-0 | [[14 маусым]] [[1997]] | {{байрақ|АҚШ}} Ларри О’Шилдс |align="center"| 12-3-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Сан-Антонио]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(6)</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 7-0 | [[9 мамыр]] [[1997]] | {{байрақ|АҚШ}} Тони Дюран |align="center"| 12-15-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Лас-Вегас]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 1 <small>(6), 1:12</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 6-0 | [[12 сәуір]] [[1997]] | {{байрақ|АҚШ}} Бобби Гиперт |align="center"| 19-8 | {{байрақ|АҚШ}} [[Лас-Вегас]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} ТКO 1 <small>(6), 1:30</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 5-0 | [[12 марта]] [[1997]] | {{байрақ|АҚШ}} Кино Родригес |align="center"| 9-9-2 | {{байрақ|АҚШ}} [[Гранд-Рапидс]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 1 <small>(6), 1:44</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 4-0 | [[1 ақпан]] [[1997]] | {{байрақ|АҚШ}} Эдгар Айала | | {{байрақ|АҚШ}} [[Чула-Виста]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 2 <small>(4), 1:39</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 3-0 | [[18 қаңтар]] [[1997]] | {{байрақ|АҚШ}} Джерри Купер |align="center"| 6-3 | {{байрақ|АҚШ}} [[Лас-Вегас]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 1 <small>(4), 1:39</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 2-0 | [[30 қараша]] [[1996]] | {{байрақ|АҚШ}} Реджи Сандерс |align="center"| 1-1 | {{байрақ|АҚШ}} [[Альбукерке]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} UD <small>(4)</small> | |- ! {{Стиль-Бокс-жеңіс}} 1-0 | [[11 қазан]] [[1996]] | {{MEX}} Роберт Аподак | | {{байрақ|АҚШ}} [[Лас-Вегас]], [[АҚШ]] | {{Стиль-Бокс-жеңіс}} TKO 2 <small>(4), 0:37</small> {{S-end}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.floydmayweather.net Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101229070236/http://floydmayweather.net/ |date=2010-12-29 }}{{ref-en}} * {{twitter|FloydMayweather}} * [http://www.boxrec.com/media/index.php/The_Ring_Magazine's_Annual_Ratings Ринг журналының рейтингі]{{ref-en}} * [http://www.boxday.ru/биографии-боксёров/флойд-мейвезер-floyd-mayweather-jr.html Флойд Мэйуэзер |биографиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142529/http://www.boxday.ru/%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8-%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%91%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D1%84%D0%BB%D0%BE%D0%B9%D0%B4-%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D0%B2%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80-floyd-mayweather-jr.html |date=2016-03-04 }} * [http://boxinglegends.ru/floyd-meyvezer/ Флойд Мейуезер. Биографиясы..] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} {{The Ring журналының тұжырымы бойынша жыл боксшысы}} {{«Ринг» журналының таңдауы бойынша жылдың қайтадан боксқа оралған боксшысы}} [[Санат:АҚШ боксшылары]] [[Санат:24 ақпанда туғандар]] [[Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары қатысушылары]] [[Санат:Бірінші орта салмақ боксшылары]] [[Санат:Жартылай орта салмақ боксшылары]] [[Санат:Бірінші жартылай орта салмақ боксшылары]] [[Санат:Жеңіл салмақ боксшылары]] [[Санат:Екінші жартылай жеңіл салмақ боксшылары]] beft94pm3ggfvodggwl3te0o7p4qm0z Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3651666 3651401 2026-09-07T05:00:39Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651666 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>) == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="96785" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 96 785] | data-sort-value="1109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1109] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="87270" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 87 270] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86567" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 567] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84060" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 060] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55567" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 567] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49443" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 443] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="36677" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 36 677] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="23328" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 23 328] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="23000" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 23 000] | data-sort-value="229" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 229] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="20343" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 20 343] | data-sort-value="35" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17262" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 262] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13769" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 769] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11620" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 620] | data-sort-value="60" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 60] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10182" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 182] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8394" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8394] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8232" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8232] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="7958" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7958] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7489" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7489] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5200" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4521" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4521] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4458" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4458] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3776" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3776] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3332" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3332] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3147" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3147] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="2936" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2936] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2470" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2470] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2150" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2150] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2009" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2009] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1612" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1612] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1556" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1556] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1218" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1218] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1180" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1180] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1097" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1097] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1024" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1024] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 734] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="701" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 701] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="697" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="675" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 675] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="628" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 628] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="624" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 624] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 600] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="530" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 530] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] j9hdc5uuz8lthencigwftu35b5e1ohs Уолтер Норман Хоуорс 0 541652 3651533 3651465 2026-09-06T15:06:57Z Nurkhan 13652 Created by translating the section "Биография" from the page "[[:ru:Special:Redirect/revision/152862574|Хоуорс, Уолтер Норман]]" 3651533 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гарольд Клейтон Юри |Шынайы есімі = {{lang-en|Walter Norman Haworth}} |Суреті = Norman_Haworth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.3.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Чорли|Чорлида}}, [[Англия]] |Қайтыс болған күні = 19.3.1950 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бирмингем|Бирмингемде}}, [[Англия]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания|1950}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[органикалық химик]] |Жұмыс орны = [[Дарем университеті]]<br> [[Бирмингем университеті]] |Ғылыми атағы = [[Ғылым докторы]] |Альма-матер = [[Манчестер университеті]]<br> [[Гёттинген университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = [[Отто Уоллах]]<br>[[Уильям Генри Перкин]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Рыцарь бакалавры}}<br>[[Корольдік қоғамның мүшесі]] (1928 жылғы 5 қазан)<br>[[Корольдік медаль]] (1942)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1937 жыл ғылымда|1937]])<br> [[Дэви медалі]] (1934)<br>[[1851 жылғы ғылыми стипендия]] (1910)<br>[[Лонгстафф сыйлығы]] (1933)<br> [[Құрметті дәреже]]<br>[[Осло университетінің құрметті докторы]]<br>[[Манчестер университетінің құрметті докторы]]<br> [[Белфасттағы Королева университетінің құрметті докторы]] (1947)<br>[[Бейкер лекциясы]] (1944)<br> [[Бейкер медалі]] |Қолтаңбасы = Signature_of_W.N._Haworth.jpg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Уолтер Нормен Хоуорс'''(басқаща:Гэворт)(19.03.1883,Чорил - 19.03.1950,Бирмингем) - ағылшын химик - органигі және биохимигі. [[Лондон]] корольдік қоғамының мүшесі (1928). ==Өмірі мен зерттеулері== Геттинген университетін бітірген(философия ғылымының докторы,1910).Манчестер университетінде ғылым докторы (1911). 1912 жылдан Сент - Эндрюс университетінің, 1920 жылдан Ньюкаслдегі Армстронг - колледжінің, 1925-48 жылы Бирмингем университетінің профессоры. Хоуорстың негізгі еңбектері көмірсутектер химиясына арналған. Полисахаридтердің химиялық құрылысын зерттеген. Моносахаридтердің кеңістіктегі циклдік формулаларын ұсынды. Аскорбин қышқылын (С витамині) синтез жолымен алушылардың бірі (1933). "Конформация" терминінің авторы. Хоуорс 2 - дүниежүзілік соғыс кезінде уран изотоптарын бөлу жұмысымен айналысты. ==Сыйлықтары== [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты ([[1937]],П.Каррермен бірге). == Қолданылған әдебиет == *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 42 бет [[Санат: 1883 жылы туғандар]] [[Санат: 1950 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Тұлғалар]] == Өмірбаяны == Гёттинген университеті (философия докторы, [[1910 жыл|1910]]); [[1911 жыл|1911 жылы]] Манчестер университетінің ғылым докторы. 1912 жылдан бастап [[Сент-Эндрюс университеті|Сент-Андрюс университетінің]], [[1920 жыл]] бастап Ньюкаслдегі [[Армстронг-колледж|Армстронг колледжі]], 1925—1948 жылдары — Бірмингем университетінің профессоры. bunj4lb3y4k68763m0wxfxe3xzyg4o1 3651534 3651533 2026-09-06T15:08:07Z Nurkhan 13652 3651534 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гарольд Клейтон Юри |Шынайы есімі = {{lang-en|Walter Norman Haworth}} |Суреті = Norman_Haworth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.3.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Чорли|Чорлида}}, [[Англия]] |Қайтыс болған күні = 19.3.1950 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бирмингем|Бирмингемде}}, [[Англия]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания|1950}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[органикалық химик]] |Жұмыс орны = [[Дарем университеті]]<br> [[Бирмингем университеті]] |Ғылыми атағы = [[Ғылым докторы]] |Альма-матер = [[Манчестер университеті]]<br> [[Гёттинген университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = [[Отто Уоллах]]<br>[[Уильям Генри Перкин]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Рыцарь бакалавры}}<br>[[Корольдік қоғамның мүшесі]] (1928 жылғы 5 қазан)<br>[[Корольдік медаль]] (1942)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1937 жыл ғылымда|1937]])<br> [[Дэви медалі]] (1934)<br>[[1851 жылғы ғылыми стипендия]] (1910)<br>[[Лонгстафф сыйлығы]] (1933)<br> [[Құрметті дәреже]]<br>[[Осло университетінің құрметті докторы]]<br>[[Манчестер университетінің құрметті докторы]]<br> [[Белфасттағы Королева университетінің құрметті докторы]] (1947)<br>[[Бейкер лекциясы]] (1944)<br> [[Бейкер медалі]] |Қолтаңбасы = Signature_of_W.N._Haworth.jpg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Уолтер Нормен Хоуорс'''(басқаща:Гэворт)(19.03.1883,Чорил - 19.03.1950,Бирмингем) - ағылшын химик - органигі және биохимигі. [[Лондон]] корольдік қоғамының мүшесі (1928). == Өмірбаяны == Гёттинген университеті (философия докторы, [[1910 жыл|1910]]); [[1911 жыл|1911 жылы]] Манчестер университетінің ғылым докторы. 1912 жылдан бастап [[Сент-Эндрюс университеті|Сент-Андрюс университетінің]], [[1920 жыл]] бастап Ньюкаслдегі [[Армстронг-колледж|Армстронг колледжі]], 1925—1948 жылдары — Бірмингем университетінің профессоры. ==Зерттеулері== Хоуорстың негізгі еңбектері көмірсутектер химиясына арналған. Полисахаридтердің химиялық құрылысын зерттеген. Моносахаридтердің кеңістіктегі циклдік формулаларын ұсынды. Аскорбин қышқылын (С витамині) синтез жолымен алушылардың бірі (1933). "Конформация" терминінің авторы. Хоуорс 2 - дүниежүзілік соғыс кезінде уран изотоптарын бөлу жұмысымен айналысты. ==Сыйлықтары== [[Нобель сыйлығы]]ның лауреаты ([[1937]],П.Каррермен бірге). == Қолданылған әдебиет == *Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 42 бет [[Санат: 1883 жылы туғандар]] [[Санат: 1950 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Тұлғалар]] 8mcjtppk4akmj4mmg4q91md6kc8vyyr 3651537 3651534 2026-09-06T15:19:51Z Nurkhan 13652 «[[:ru:Special:Redirect/revision/152862574|Хоуорс, Уолтер Норман]]» бетінен аударылып түзілді 3651537 wikitext text/x-wiki '''Уолтер Норман Хоуэрс''', басқаша — Гэворт немесе Хэворт ({{Lang-en|Walter Norman Haworth}}, [ˈhaʊwəθ]; [[19 наурыз]] [[1883 жыл|1883]], Чорли — [[19 наурыз]] [[1950 жыл|1950]], [[Бирмингем|Бірмингем]]) — ағылшын химик-органик және биохимик, Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1928). == Негізгі жұмыстар == Негізгі еңбектері көмірсутек химиясы бойынша. Көптеген [[Көмірсулар|қант]] құрылымын (малтоза, [[лактоза]], [[крахмал]], целлюлоза және т.б.) анықтады және олардың қасиеттерін зерттеді. Шекерлер [[Химиялық атаулар|номенклатурасы]] жетілдірді. Алғашқылардың бірі ([[1933 жыл|1933]]) аскорбин қышқылының (C витаминінің) синтезін жүзеге асырды. [[Конформациялар|Конформация]] терминінің авторы. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары атом энергиясын қолданумен байланысты әзірлемелерге қатысты. == Нобель сыйлығы == Бірмингем университеті жұмыс істеген кезінде химия бойынша [[Нобель сыйлығы]] ([[1937 жыл|1937]], [[Пауль Каррер|П. Каррермен]] бірге) алды. == Есте сақтау == 2008 жылыХалықаралық астрономиялық одақ Айдың оңтүстік полюсы аймағындағы кратерге Уолтер Хоуорстың атын берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsbm.1951.0008 Уолтер Норман Ховорт, 1883—1950] // Корольдік қоғам мүшелерінің некрологтық хабарламалары 1950—1951 жж., том. 7, 373—404 беттер, табақша, авторы Э.Л. Хирст{{In lang|en}} [[Санат:Леополдина мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] mwz1wl4fd50fjv6molt8yzoa95c8kgk 3651538 3651537 2026-09-06T15:23:02Z Nurkhan 13652 3651538 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Уолтер Норман Хоуорс |Шынайы есімі = {{lang-en|Walter Norman Haworth}} |Суреті = Norman_Haworth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.3.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Чорли|Чорлида}}, [[Англия]] |Қайтыс болған күні = 19.3.1950 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бирмингем|Бирмингемде}}, [[Англия]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания|1950}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[органикалық химик]] |Жұмыс орны = [[Дарем университеті]]<br> [[Бирмингем университеті]] |Ғылыми атағы = [[Ғылым докторы]] |Альма-матер = [[Манчестер университеті]]<br> [[Гёттинген университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = [[Отто Уоллах]]<br>[[Уильям Генри Перкин]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Рыцарь бакалавры}}<br>[[Корольдік қоғамның мүшесі]] (1928 жылғы 5 қазан)<br>[[Корольдік медаль]] (1942)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1937 жыл ғылымда|1937]])<br> [[Дэви медалі]] (1934)<br>[[1851 жылғы ғылыми стипендия]] (1910)<br>[[Лонгстафф сыйлығы]] (1933)<br> [[Құрметті дәреже]]<br>[[Осло университетінің құрметті докторы]]<br>[[Манчестер университетінің құрметті докторы]]<br> [[Белфасттағы Королева университетінің құрметті докторы]] (1947)<br>[[Бейкер лекциясы]] (1944)<br> [[Бейкер медалі]] |Қолтаңбасы = Signature_of_W.N._Haworth.jpg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Уолтер Норман Хоуэрс''', басқаша — Гэворт немесе Хэворт ({{Lang-en|Walter Norman Haworth}}, [ˈhaʊwəθ]; [[19 наурыз]] [[1883 жыл|1883]], Чорли — [[19 наурыз]] [[1950 жыл|1950]], [[Бирмингем|Бірмингем]]) — ағылшын химик-органик және биохимик, Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1928). == Өмірбаяны == Гёттинген университеті (философия докторы, [[1910 жыл|1910]]); [[1911 жыл|1911 жылы]] Манчестер университетінің ғылым докторы. 1912 жылдан бастап [[Сент-Эндрюс университеті|Сент-Андрюс университетінің]], [[1920 жыл]] бастап Ньюкаслдегі [[Армстронг-колледж|Армстронг колледжі]], 1925—1948 жылдары — Бірмингем университетінің профессоры. == Негізгі жұмыстар == Негізгі еңбектері көмірсутек химиясы бойынша. Көптеген [[Көмірсулар|қант]] құрылымын (малтоза, [[лактоза]], [[крахмал]], целлюлоза және т.б.) анықтады және олардың қасиеттерін зерттеді. Шекерлер [[Химиялық атаулар|номенклатурасы]] жетілдірді. Алғашқылардың бірі ([[1933 жыл|1933]]) аскорбин қышқылының (C витаминінің) синтезін жүзеге асырды. [[Конформациялар|Конформация]] терминінің авторы. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары атом энергиясын қолданумен байланысты әзірлемелерге қатысты, уран изотоптарын бөлу жұмысымен айналысты. == Нобель сыйлығы == Бірмингем университеті жұмыс істеген кезінде химия бойынша [[Нобель сыйлығы]] ([[1937 жыл|1937]], [[Пауль Каррер|П. Каррермен]] бірге) алды. == Есте сақтау == 2008 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Айдың оңтүстік полюсы аймағындағы кратерге Уолтер Хоуорстың атын берді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 42 бет * [https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsbm.1951.0008 Уолтер Норман Ховорт, 1883—1950] // Корольдік қоғам мүшелерінің некрологтық хабарламалары 1950—1951 жж., том. 7, 373—404 беттер, табақша, авторы Э.Л. Хирст{{In lang|en}} [[Санат:Леополдина мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Тұлғалар]] lfir3by5nt99lh9n4f4iwup125havhw 3651539 3651538 2026-09-06T15:23:51Z Nurkhan 13652 3651539 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Уолтер Норман Хоуорс |Шынайы есімі = {{lang-en|Walter Norman Haworth}} |Суреті = Norman_Haworth.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 19.3.1883 |Туған жері = {{Туғанжері|Чорли|Чорлида}}, [[Англия]] |Қайтыс болған күні = 19.3.1950 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Бирмингем|Бирмингемде}}, [[Англия]] |Азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания|1950}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[органикалық химик]] |Жұмыс орны = [[Дарем университеті]]<br> [[Бирмингем университеті]] |Ғылыми атағы = [[Ғылым докторы]] |Альма-матер = [[Манчестер университеті]]<br> [[Гёттинген университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = [[Отто Уоллах]]<br>[[Уильям Генри Перкин]] |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = {{Рыцарь бакалавры}}<br>[[Корольдік қоғамның мүшесі]] (1928 жылғы 5 қазан)<br>[[Корольдік медаль]] (1942)<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1937 жыл ғылымда|1937]])<br> [[Дэви медалі]] (1934)<br>[[1851 жылғы ғылыми стипендия]] (1910)<br>[[Лонгстафф сыйлығы]] (1933)<br> [[Құрметті дәреже]]<br>[[Осло университетінің құрметті докторы]]<br>[[Манчестер университетінің құрметті докторы]]<br> [[Белфасттағы Королева университетінің құрметті докторы]] (1947)<br>[[Бейкер лекциясы]] (1944)<br> [[Бейкер медалі]] |Қолтаңбасы = Signature_of_W.N._Haworth.jpg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Уолтер Норман Хоуэрс''', басқаша — Гэворт немесе Хэворт ({{Lang-en|Walter Norman Haworth}}, [ˈhaʊwəθ]; [[19 наурыз]] [[1883 жыл|1883]], Чорли — [[19 наурыз]] [[1950 жыл|1950]], [[Бирмингем|Бірмингем]]) — ағылшын химик-органик және биохимик, Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1928). == Өмірбаяны == Гёттинген университеті (философия докторы, [[1910 жыл|1910]]); [[1911 жыл|1911 жылы]] Манчестер университетінің ғылым докторы. 1912 жылдан бастап [[Сент-Эндрюс университеті|Сент-Андрюс университетінің]], [[1920 жыл]] бастап Ньюкаслдегі [[Армстронг-колледж|Армстронг колледжі]], 1925—1948 жылдары — Бірмингем университетінің профессоры. == Негізгі жұмыстар == Негізгі еңбектері көмірсутек химиясы бойынша. Көптеген [[Көмірсулар|қант]] құрылымын (малтоза, [[лактоза]], [[крахмал]], целлюлоза және т.б.) анықтады және олардың қасиеттерін зерттеді. Шекерлер [[Химиялық атаулар|номенклатурасы]] жетілдірді. Алғашқылардың бірі ([[1933 жыл|1933]]) аскорбин қышқылының (C витаминінің) синтезін жүзеге асырды. [[Конформациялар|Конформация]] терминінің авторы. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдары атом энергиясын қолданумен байланысты әзірлемелерге қатысты, уран изотоптарын бөлу жұмысымен айналысты. == Нобель сыйлығы == Бірмингем университеті жұмыс істеген кезінде химия бойынша [[Нобель сыйлығы]] ([[1937 жыл|1937]], [[Пауль Каррер|П. Каррермен]] бірге) алды. == Есте сақтау == 2008 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Айдың оңтүстік полюсы аймағындағы кратерге Уолтер Хоуорстың атын берді. == Қолданылған әдебиеттер == * Қазақ Совет энциклопедиясы, 1978 жыл, Алматы,12 том, 42 бет == Сілтемелер == * [https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rsbm.1951.0008 Уолтер Норман Ховорт, 1883—1950] // Корольдік қоғам мүшелерінің некрологтық хабарламалары 1950—1951 жж., том. 7, 373—404 беттер, табақша, авторы Э.Л. Хирст{{In lang|en}} [[Санат:Леополдина мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)]] [[Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алфавит бойынша ғалымдар]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар]] [[Санат:Тұлғалар]] pefwnr0dcq0slr1uqa9r5cr3byu0ce9 Юрий Борисович Шерстнёв 0 542763 3651782 3112619 2026-09-07T09:11:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651782 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі =Юрий Борисович Шерстнёв |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 24.04.1941 |туған жері =[[КСРО]] [[Мәскеу]] |қайтыс болған күні =12.05.2017 |қайтыс болған жері = [[Ресей]] [[Мәскеу]] |мамандығы = [[Актер]] |азаматтығы ={{USSR}} {{RUS}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия =[[Мосфильм]] |марапаттары = |imdb_id =0792758 |сайты = }} '''Юрий Борисович Шерстнёв''' ({{lang-ru|Юрий Борисович Шерстнёв}} [[24 сәуір]] [[1941 жыл]]ы [[Кеңестік Социалистік Одағы]] — [[12 мамыр]] [[2017 жыл]]ы [[Ресей]] [[Мәскеу]]) — кеңес және ресей театр мен киноның актері, Ресейдің еңбегі сіңген әртісі. == Өмірбаяны == Юрий Шерстнев [[24 сәуір]]де [[1941 жыл]]ы Мәскеуде әскери отбасында дүниеге келген. Әкесі, Шерстнёв Борис Илларионович, 1942 жылы Сталинградта қайтыс болды. Соғыс уақытында отбасы көшірілді ([[Өзбек КСР]]) [[Самарқанд]], анасы мен Юрий ауылға көшті [[Юкаменск]]та [[Удмуртия|Удмуртия]]. Соғыстан кейін отбасы Мәскеуге оралды, Үлкен Новинское шатқалында (бүгінгі күні [[Жаңа Арбат]]). Мектепте оқыдым № 637. 1963 жылы МХАТ мектеп-студиясың бітірді(В.К.Монюков курсы).Ол Станиславский атындағы театрында жұмыс істеген,кейін «Сфера» театр-студиясында, ал сосын Перовскаядағы театрда.Кейін драматургия мен режиссура орталығының қойылымдарымен айналасады. Әйелі: Макеева Людмила Викторовна театр актрисасы мен режиссёрі. 2017 жылы 12 мамырда қайтыс болды<ref>[Юрий Шерстнева туралы http://360tv.ru/news/supruga-yuriya-sherstneva-rasskazala-o-prichinah-smerti-aktera-110284/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170513064214/http://360tv.ru/news/supruga-yuriya-sherstneva-rasskazala-o-prichinah-smerti-aktera-110284/ |date=2017-05-13 }} әйелі актерлік өлім себептерінің туралы әңгімелеп берді.]</ref> аурудың асқынуынан. [[Борисовское зираты|Борисов зираты]] жерленген. == Сілтемелер == *http://sherstnev.ru/ *http://www.ruskino.ru/art/1029 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518113302/http://www.ruskino.ru/art/1029 |date=2015-05-18 }} [[Санат:Ресей актерлері]] 6xvqcmudlhf9y6kaiokzhuwysk0lg3g Яков Христофорович Петерс 0 545650 3651787 3646783 2026-09-07T09:54:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651787 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Яков Христофорович Петерс |Шынайы есімі = Jēkabs Peterss |Сурет = Yakov_Peters2.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Jēkabs Peterss |Туған күні = 21.11.1886 |Туған жері = Латыш ССР-і, Кулдиг ауданы, Никрацский ауылы |Мансабы = |Азаматтығы = {{LVA}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = 25.04.1938 |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Христофор |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = Еңбек Қызыл Ту ордені |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Яков Христофорович Петерс''' ([[Латыш тілі|латышша]]: ''Jēkabs Peterss''; 21.11.[[1886]], [[Латыш ССР-і]], [[Кулдиг ауданы]], [[Никрацский ауылы]] - 25.04.[[1938]], «Коммунарка», РСФСР, КСРО) — Кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері. Жұмысшы. Латвиядан шыққан Ресей революционері, ВЧК жасаушыларының бірі және алғашқы басшылары. НКВД ішіндегі тазалау кезінде атылды. 1918 жылғы 7 шілдеден 22 тамызға дейін ВЧК төрағасының орынбасары Феликс Дзержинский, ВЧК төрағасының врио. ВЧК-ГПУ құрметті қызметкерінің № 2 төсбелгісі болды<ref>http://www.el-history.ru/node/732 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004212921/http://www.el-history.ru/node/732 |date=2013-10-04 }}</ref>. == Өмірбаяны == *[[1904]] жылдан — [[Компартия]] мүшесі; *[[1904]] жылы -— [[Латыш]] с.д. жұмысшы партиясының Либава ұйымына кірген (ЛСДЖП); *[[1909]] жылдан — эмиграцияда болды; *[[1917]] жылы қазан күндерінде — [[Петоград]] соғыс-революция комитетінің мүшесі. 2-съезінің делегаты, БОАК-тың мүшесі; *[[1918]] жылы — солшыл әсерлер бүлігін жоюға қатысқан басшылардың бірі болды; *[[1919]] жылы — [[Петоград]], кейін [[Киев]] бекіністі аудандарының коменданты; *([[1920]] - [[1922]]) жылдары — РК(б)П ОК-нің [[Түркістан]] Бюросының мүшесі, Бүкіл ресей төтенше комиссиясының (ВЧК) Түркістандағы өкілетті уәкілі; *[[1923]] жылдан — Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың (ОГПУ) коллегия мүшесі; *([[1930]] - [[1934]]) жылдары БК(б)П [[Мәскеу]] басқылау комитетінің председательі. 1928 жылы ескі большевиктердің Бүкілодақтық қоғамына кірген кезде жасалған өмірбаянында Питерс өзінің фермердің ұлы екенін, сегіз жасынан бастап көрші фермалардан азық-түлік пен мал бағуды іздеуі керек екенін, ал он төрт жасынан бастап фермерлермен бірге көрші жер иесінен жалдау бойынша жұмыс істей бастағанын көрсетті<ref>РГАСПИ. Ф. 124. Оп. 1. Д. 1474. Л. 3-5. Опубликована в книге: Гвардейцы Октября. Роль коренных народов стран Балтии в установлении и укреплении большевистского строя. Индрик, Москва, 2009. <nowiki>ISBN 978-5-91674-014-1</nowiki>. Стр. 269.</ref>. Алайда, 1917 жылы Питерс американдық журналист Бесси Биттимен сөйлескенде «сұр Баронның» ұлы екенін айтты (Балтық жағалауында бай шаруа қожалықтары осылай аталған) және оның әкесі жалдамалы жұмысшылар болған<ref>Bessie Beatty. The red heart of Russia. 1918. P. 135.</ref>. 1904 жылы Либаваға көшіп, Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясына қосылды. 1905-1907 жылдардағы революция кезінде сауалнамаға сәйкес шаруалар мен фермерлер арасында үгіт жүргізді. 1907 жылы наурызда қамауға алынды. Ереуіл кезінде зауыт директорының өміріне қастандық жасады деп айыпталды, бірақ 1908 жылдың аяғында оны Рига әскери соты ақтады. === Эмиграцияда (1909-1917) === 1909 жылы ол Гамбургке қоныс аударды, содан кейін бір жылдан кейін Лондонға көшті. Лондонда өзін тапқан орыс коммунистерін жабдықтауға көмектескен Федор Ротштейн патша үкіметінің қуғын-сүргінінен қашып, бір тиын ақшасыз болған Питерспен «араласу» керек екенін есіне алды, ағылшын тілінде бір сөз білмеді<ref>http://www.vestnik.com/issues/2001/1023/win/muller.htm</ref>. Ол латыш өлкесінің Лондон Социал-демократия тобының (SDLC), Британдық Социалистік партияның және латыш Коммунистік клубының мүшесі болды. 1910 жылы 23 желтоқсанда Лондон полициясы 16-17 желтоқсанға қараған түні Houndsditch тонау әрекеті кезінде полицейлерді өлтіруге қатысы бар деген күдікпен қамауға алынды. Питерс қарақшыларды оның немере ағасы Фриц Сварс басқарды деп мәлімдеді (Fritz Swars), бірақ Питерстің өзі ешкімді өлтірген жоқ<ref>https://www.nytimes.com/1918/12/08/archives/comrade-jacob-peters-exscotland-yard-man-tells-of-his-career-in.html</ref>. Көп ұзамай, 1911 жылы 3 қаңтарда әйгілі «Сидней көшесін қоршау» болды, онда бірнеше латвиялық террористер күні бойы полициядан атылды. Лаңкестердің ошағы тек әскери бөлімдердің қатысуымен жойылды; сол кездегі ішкі істер министрі Уинстон Черчилль сол жердегі операцияны басқарды. Әдетте анархистік топтың қолбасшысы Петр Пятковпен Петр-«суретші» (ағылш. Peter the Painter), қамауға алынды, 5 ай түрмеде отырды, содан кейін 1911 жылы мамырда сот дәлелдемелердің жоқтығы үшін ақталды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол Уинстон Черчилльдің немере ағасы Клэр Шериданмен кездесті<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20081218154941/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10318146@fsbPublication.html</ref>. Алайда, «кештердің бірінде Клэр Яковтың тағы бір саяси пікірталасқа деген қызығушылығын кенеттен жоғалтқанын байқады, ал оның себебі Клэрдің досы болды — Лондон банкирінің қызы өте жас, тыныш Мамыр»<ref name=":0" />. Британдық банкир Мэйзи Фриманның қызына үйленді. 1914 жылы Питерстің қызы Мэй дүниеге келді. Ақпан төңкерісіне дейін Питерс ірі ағылшын сауда компаниясының импорт бөлімінің басқарушысы болды<ref>Bessie Beatty. The red heart of Russia. 1918. P. 136.</ref>. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чичерин бастаған социалистік топтар комитетінің мүшесі болды. === 1917 жылғы Революция === 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін ол Мурманск арқылы Петроградқа келді. Ригада жұмыс істеді, SDLK ОК мүшесі және SDLK ОК РСДРП(б) өкілі болды. Солтүстік майдандағы әскери бөлімдер арасында жұмыс жүргізді, 1917 жылғы тамыз-қазан айларында 12-ші армия ВРК мүшесі болды<ref>http://www.el-history.ru/node/732 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004212921/http://www.el-history.ru/node/732 |date=2013-10-04 }}</ref>. Қаланы немістер басып алғаннан кейін Ригадан кетуге мәжбүр болды және әскерлермен бірге шегініп, Вольмарда тоқтады, онда ол «цина» газетінің редакторларының бірі ретінде жұмыс істеді. Содан кейін ол Лифляндия губерниясының шаруаларынан Александр Керенский шақырған Демократиялық жиналысқа өкіл ретінде жіберілді. 1917 жылдың қазан күндері — Петроград ВРК мүшесі, кеңестердің 2-ші Бүкілресейлік съезінің делегаты, ВЦИК мүшесі. Әскери бөлімдерді қарулы көтеріліске дайындады. === ВЧК-ГПУ-дағы жұмыс === Қазан төңкерісінен кейін-алқа мүшесі және төрағаның көмекшісі (негізінен орынбасары)<ref>https://web.archive.org/web/20110519120414/http://www.knowbysight.info/PPP/07813.asp</ref> және төтенше комиссияның қазынашысы. 1918 жылдың сәуірінен бастап-партиялық ұйымның бірінші хатшысы. Оның есімімен «латыш тұлғасының» бейнесін қалыптастыру байланыстырылған: «пролетарлық қырғын» ведомствосындағы екінші тұлға Я.Х. Питерс болды, ол Балтық жағалауындағы социал-демократиялық школутын қиын мектептен өткен жолдастары мен жерлестерін чекистер қатарына кеңінен тартты 1905-1907 жылдардағы жауынгерлік жасақтарға қатысу және қастандық жасау тәжірибесі бар болатын<ref>https://web.archive.org/web/20110405152319/http://territa.ru/load/1-1-0-3373</ref>. Локкарттың қастандығын ашуға қатысып, 1918 жылғы солшыл көтерілісті жоюға жетекшілік етті. 1918 жылы 6 шілдеде Мирбахты өлтіру Дзержинскийдің өзі қол қойған құжаттармен жасалғандықтан, Феликс Эдмундович уақытша ВЧК төрағасы қызметінен алынып тасталды, ал оның орнын тек коммунистерден жаңа ведомство алқасын құрған Яков Питерс алды. 22 тамызда (Дзержинский оралғаннан кейін) Петер оның орынбасары болып бекітілді. В.И. Ленинге қастандық жасаған Ф.Е. Капланның дел бойынша тергеу жүргізді. Оның тікелей мойындауына қарамастан, ол іс жүргізуге асықпады, қастандықтың себептерін де, ықтимал серіктестерін де анықтауға тырысты. Мәскеу мен Қазанда Б.В. Савинковтың «Отан мен бостандықты қорғау Одағын» таратуды басқарды. 1919 жылы 9 қаңтарда Я. Питерс ВЧК Президиумының отырысына қатыса отырып (одан басқа М.И. Лацис, И. К. Ксенофонтов және хатшы Мурнек) қаулы шығарды: «ВЧК — ның бұрынғы императорлық соттың адамдарына үкімі ОСК-ға хабарлау арқылы бекітілсін»<ref>Протокол заседания Президиума от 9 января. // Архив ВЧК: Сборник документов / Отв. ред. В. Виноградов, А. Литвин, В. Христофоров; сост.: В. Виноградов, Н. Перемышленникова. М.: Кучково поле, 2007.</ref><ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B</ref>. Осы Жарлық бойынша Петроградта ұлы герцогтар Николай Михайлович, Георгий Михайлович, Павел Александрович және Дмитрий Константинович атылды. Ол Мәскеу ревтрибуналында жұмыс істеді, 1918 жылдан бастап — кезек-кезек отыратын оның үш Төрағасының бірі болды. 1919 жылы наурызда ВЧК төрағасының орынбасары болып оның орнына И. Ксенофонтов келді, ал Питерс сол айда Петроградқа жіберілді, онда ол ішкі қорғаныс бастығы, содан кейін бекіністі ауданның коменданты болып тағайындалды. 1919 жылы 11 маусымда Я. Питерс «Петроградты тексеру бойынша нұсқаулық» әзірлеп, аудандарға жіберді. Аталған құжатқа сәйкес, әрбір аудан барлық тұрғын және тұрғын емес үй-жайларды бас тексеру жүргізілген учаскелерге бөлінді. Бұл іс-шаралардың негізгі міндеті қару табу болды. Аңшылық мылтықтардың иелерін қоспағанда, өздерімен бірге тиісті рұқсатсыз атыс қаруы бар барлық адамдар; қашқындар; қандай да бір тіркеуді алмаған азаматтар; тұруға мүлдем рұқсаты жоқ адамдар тінту кезінде ұсталуға тиіс болды; барлық бұрынғы полиция шендері қоршауға алынғанға дейін және барлық бұрынғы жандарм офицерлері мен КЕҰ<ref>[militera.lib.ru/h/kornatovsky_na/06.html Корнатовский Н. А. Борьба за Красный Петроград. — М: ACT, 2004. Глава 6.]</ref>. 14 маусымда барлық күдікті орындар мен аудандардың ғимараттарын, барлық діни ғибадатханаларды, қоңырауларды, шатырларды, жертөлелерді, сарайларды, қоймалар мен алаңдарды мұқият тексеруді бастау туралы бұйрық берілді. 1919 жылы шілдеде Солтүстік корпустың ақ әскерлері (кейіннен Солтүстік-Батыс армиясы) Петроградтан шегініп, Петроградтың ішкі қорғаныс бастығының Питерс басқарған кеңсесі 7-ші армияның РВС Қаулысымен жойылып, оның орнына Петроград бекіністі ауданы бастығының кеңсесі құрылды. Питерс бекіністі ауданның коменданты және қорғаныс комитетінің мүшесі болды. 1919 жылы тамызда Питерс Киев бекіністі ауданының коменданты және гарнизон бастығы болып тағайындалды. Осы уақытта қаланың өзі Ресейдің оңтүстігінде Деникин мен Петлюра әскерлерінің басшылығымен ақ армияның бөлімдерін әр түрлі жағынан басып алды. Орыс эмиграциясының қоғам қайраткері, заңгер және жазушы Алексей Александрович Голденвейзер өзінің «Киев естеліктерінен» естеліктерінде мыналарды атап өтті:<blockquote>Әскери тұрғыдан ештеңені өзгерте алмай, Питерс пен Лацис ішкі жауға қарсы ойнай бастады < утром> бір күні таңертең газеттер шексіз ұзын, екі баған, атылғандар тізімімен шықты. Олардың саны 127 адам болған сияқты; атыс мотиві Кеңес өкіметіне деген дұшпандық пен еріктілерге жанашырлық танытты. Шындығында, кейінірек белгілі болғандай, Питерс күшейткен Төтенше жағдайлар алқасы жаппай атуды шешті және тұтқындардың тізімінен кем дегенде компаға келуге болатын барлық адамдарды таңдады <...> атылғандардың нақты саны газеттерде көрсетілген тізіммен шектелмеді. Большевиктер кетер алдындағы соңғы күні Чекке ешқандай есеп пен бақылаусыз атылды<ref>Гольденвейзер А. А. Из киевских воспоминаний. // Архив русской революции. М., 1991. Т. 6. С. 257—258.</ref>.</blockquote>Киев құлағаннан кейін Питерс — Туладағы әскери кеңестің мүшесі. 1919-1920 жылдардың қысында Мәскеуде темір жолдарда соғыс жағдайын жүргізу бойынша СТО Арнайы комитеті төрағасының орынбасары болып жұмыс істеді. 1920 жылы қаңтарда-Солтүстік Кавказдағы Чека-ның жарты атағы, Солтүстік Кавказ теміржолының комиссары. === Түркістанда === 1920-1922 жылдары — РКП(б) ОК Түркістан бюросының мүшесі<ref>[bse.sci-lib.com/article112954.html Туркестанское бюро ЦК РКП(б)]. БСЭ.</ref>, Түркістандағы ТЧК өкілетті өкілі және Ташкент ЧК бастығы болды. Дутов, Анненков, Энвер пашаның большевиктерге қарсы құрылымдарына қарсы операцияларды басқарды. 1921 жылы мамырда Ташкентте Лондон бойынша таныс Ф.А. Ротштейнмен кездесті, ол Персияда жарты атақ болып тағайындалды және чекистердің Қарулы отрядымен бірге оны Персияға ертіп барды. 1921 жылдың жазында Питерстің бұйрығымен профессор П.П Ситковский және Ситковский клиникасының барлық дәрігерлері зиянкестік айыптары бойынша қамауға алынып, түрмеге жабылды. Питерс сотты индикативті ету туралы шешім қабылдады және өзі бұл процесте қоғамдық айыптаушы ретінде сөйледі<ref>https://archive.today/20120721044010/troica-vp.narod.ru/LukaVoinoJac.html</ref>. Лениннің 1921 жылғы 13 қыркүйектегі А. А. Джоффқа жазған хатында М.П. Томский және А.Г. Правдинмен бірге орыс шовинизміне бет бұрды деп айыпталған — бұл Питерсті Түркістаннан Мәскеуге қайтарып алуға себеп болған сияқты<ref>https://leninism.su/works/115-conspect/4248-v-i-lenin-o-natsionalnom-voprose-i-natsionalnoj-politike.html?start=13</ref>. === Мәскеуде === 1922 жылы ақпанда Питерс Мәскеуге шақырылып, 1922 жылы 2 маусымда құрылған ГПУ Шығыс бөлімінің алқа мүшесі және бастығы болып тағайындалды. Жаңа бөлім Кавказда, Түркістан, башқұрт, татар және Қырым Автономиялық республикаларында, Бұхара және Хорезм Халық республикаларында чекистердің жұмысын біріктірді. Жаңа бөлімге Шығыс елдерінен ИНО ГПУ-ОГПУ-ның корордональды бөлігінің материалдарын әзірлеу жүктелді, ИНО үшін Шығыс бөлімінің жедел міндеттерін орындау міндетті болды. Шығыс бөліміндегі бөлімдерді Питерстің орынбасары Владимир Стирне, Федор Эйхманс және Михаил Казас басқарды. Шығыс бөлімінде жұмыс істеген Питерс 1925 жылы ОГПУ Шекара әскерлерінің бас инспекторы болды. 1927 жылы желтоқсанда ВЧК-нің 10 жылдығына орай ол Қызыл Ту орденімен марапатталды. 1929 жылдың соңында Питерс КСРО Ғылым Академиясы мекемелерінің қызметкерлерін тазарту жөніндегі комиссияны басқарды. 259 академик пен корреспондент мүшелердің 71-і, негізінен гуманитарлық ғалымдар қуылды. Олардың көпшілігі «академиялық іс» деп аталатын қамауға алынды. Бір жылдан астам уақыт бойы бұл іс бойынша тергеу жүргізілді. 70 жастағы академик С. Ф. Платонов пен оның серіктестері ОГПУ Кеңес өкіметін құлату, Уақытша үкімет құру, содан кейін Ресейдегі монархияны қалпына келтіру ниеті үшін айыпталды<ref>http://www.kontinent.org/article_rus_4a1616cdd5b48.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180913192033/http://www.kontinent.org/article.php?aid=4a1616cdd5b48 |date=2018-09-13 }}</ref>. 1929 жылы 31 қазанда Я.Х. Питерс алқа мүшесі және ОГПУ Шығыс бөлімінің бастығы қызметінен босатылды. Оның өмірбаянының чекистік кезеңі ресми түрде аяқталды, дегенмен Питерс бақылау органдарында жұмысын жалғастырды. 1930-1934 жылдары-ВКП(б) Мәскеу бақылау комиссиясының төрағасы. 1923-1934 жылдары — БКП(б) Орталық бақылау комиссиясының мүшесі, 1927-1934 жылдары-Орталық бақылау комиссиясы төралқасының мүшелігіне кандидат және оның Төралқасының қабылданған мүшесі. 1934 жылдан-БКП(б) ОК жанындағы Партиялық бақылау комиссиясының мүшесі, партиялық бақылау комиссиясы Бюросының мүшесі. 1937 жылы 27 қарашада контрреволюциялық ұйымға қатысты деген айыппен қамауға алынды<ref>http://hrono.ru/biograf/bio_p/peters_ya.php</ref>. 1938 жылы 25 сәуірде Коммунарка полигонында атылды, содан кейін чекистердің жарияланған фотосуреттерінен алынып тасталды. 1956 жылы 3 наурызда КСРО ҚК ақталды<ref>https://ru.openlist.wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1886)</ref>. == Отбасы == * Әкесі — Христофор Питерс (латыш. Kristofer Peters) (өмір жылдары белгісіз). * Бірінші әйелі — Мэй (Мэйси) Фриман (ағылш. Maisie Freeman) (1914-1971), Лондон банкирінің қызы. * Қызы — Мэйси Питерс-Фриман (1914 -?), Яков Питерс Чека басшысының орынбасары болғаннан кейін, ол әйелі мен қызын Кеңестік Ресейге келуге шақырды. 1928 жылы келген олар оның жаңа отбасы бар екенін анықтады. Мэйсидің қызы ешқашан Англияға орала алмады<ref>https://literaryreview.co.uk/forgotten-by-ford</ref>. * Екінші әйелі — Антонина Захаровна Питерс (1896-1986), Бүркіт қаласында дүниеге келген; орыс. 19.06.1938 ж. КСРО НКВД жанынан ТЖД ретінде сотталды, Қарлагтың Ақмола ЛЖ-8 ИТЛ-ге 8 жыл. Босатылған 12.04.1946<ref>https://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:738247</ref>. * Ұлы — Игорь Питерс, Юрий Трифонов пен Лев Федотовтың серігі. Ата-анасы қамауға алынғаннан кейін ол лагерьде болды, содан кейін ол туберкулезден қайтыс болды. Анатолий Аграновский Игорь Питерс НКВД-ның құпия агенті болды деп мәлімдеді. == Шығармалары == * Петерс Я. О чистке советского аппарата. — М.: Московский рабочий, 1929. * Петерс Я. Чистка соваппарата и контроль масс. — М.: ГИЗ, 1930. * Петерс Я. Отчетный доклад о работе МКК ВКП(б). — М.: Партиздат, 1934. * Петерс Я. Воспоминания о работе в ВЧК в первый год революции // Пролетарская революция. — 1924. — № 10 (33). — С. 5—32. // ''Составители: В. Гончаров, А. Кокурин.'' Гвардейцы Октября. Роль коренных народов стран Балтии в установлении и укреплени большевистского строя. — Москва: Индрик, 2009. — С. 373—381. — 492 с. — 1000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-91674-014-1</nowiki>. == Кинофильмдер == * Эдуард Павулс («Заговор послов», 1965) * Олег Мокшанцев («Шестое июля», 1968) * Гирт Яковлев («Петерс», 1972) * Пеэтер Урбла («20 декабря», 1981) * Владимир Семионичев («Бой на перекрёстке», 1982) * Богдан Коминовский («Рейли: король шпионов<sup>[en]</sup>», 1983) * Артём Каминский («Маска и душа», 2002) == Марапаттары == ''Яков Христофорович Петерс'' [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[http://www.hrono.ru/biograf/peters_ya.html/ Яков Христофорович Петерс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160415215133/http://www.hrono.ru/biograf/peters_ya.html |date=2016-04-15 }} *[http://www.oldbaileyonline.org/browse.jsp?id=def2-75-19110425&div=t19110425-75#highlight/ ZURKA DUBOF, JACOB PETERS, JOHN ROSEN, NINA VASSILEVA, Killing > murder, Theft > theft from a specified place, 25 сәуір 1911.] *[http://www.novayagazeta.ru/society/38864.html/ Виктор Тополянский. Чекист № 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141221184150/http://www.novayagazeta.ru/society/38864.html |date=2014-12-21 }} *[http://www.swolkov.narod.ru/doc/kt/pr01.htm/ Петерсоммен әңгіме. Мәскеу таңы, 1918, № 81]<ref>Қазақ совет энциклопедиясы</ref> == Әдебиет == * ''Штейнберг В. А.'' Екаб Петерс: (латышский чекист). — <abbr>М.</abbr>: Политиздат, 1989. — 208 с. — (Герои Советской Родины). — 200 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-250-00439-3</nowiki>. * ''Штейнберг В.'' «Он одолел самых опытных…» // Наука и жизнь : журнал. — 1989. — № 6. — С. 67-72. fvifbfl2minynp78fcofrl72a2y1vvv Дональд Трамп 0 548189 3651783 3607304 2026-09-07T09:37:42Z Nurken 111493 3651783 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Дональд Трамп | Шынайы есімі = Donald Trump | Суреті = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg | Атауы = Ресми портреті, 2025 | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] [[АҚШ президенті|Президенті]] | Ту = Seal Of The President Of The United States Of America.svg | Ту2 = Flag of the President of the United States of America.svg | Басқара бастады = 20 қаңтар 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Вице-президент = [[Джей Ди Вэнс]] | Ізашары = [[Джо Байден]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 20 қаңтар 2017 | Басқаруын аяқтады_2 = 20 қаңтар 2021 | Вице-президент_2 = [[Майк Пенс]] | Ізашары_2 = [[Барак Обама]] | Ізбасары_2 = [[Джо Байден]] | Туған күні = 14.6.1946 | Туған жері = {{туғанжері|Куинс|Куинста}}, [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Туған кездегі есімі = | Діні = [[пресвитериандық]] | Анасы = [[Мэри Энн Маклауд]] | Әкесі = [[Фред Трамп]] | Жұбайы = {{Unbulleted list |{{Marriage|[[Ивана Трамп]]|1977|1992|reason=died}} |{{Marriage|[[Марла Мейплз]]|1993|1999|reason=divorced}} |{{Marriage|[[Меланья Трамп]]|2005}} }} | Балалары = {{hlist |[[Дональд Трамп (кіші)|кіші Дональд]] |[[Иванка Трамп|Иванка]] |[[Эрик Трамп|Эрик]] |[[Тиффани Трамп|Тиффани]] |[[Бэррон Трамп|Бэррон]] }} | Альма-матер = [[Пенсильвания университеті]] | Партиясы = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық]] {{small|(1987—1999; 2009—2011; 2012—)}}<ref name="auto">{{Cite web|url= http://www.boston.com/news/local/massachusetts/blogs/hilary-sargent/2014/01/22/the-man-responsible-for-donald-trump-never-ending-presidential-campaign/95LunCt63n3xKoq5DyJNFI/blog.html |title= The man responsible for Donald Trump's never-ending presidential campaign – News Local Massachusetts |lang= en |work= boston.com |date= 2014-01-22 |accessdate= 2015-10-21}}</ref><br>{{iw|Реформа партиясы (АҚШ)|Реформа|en|Reform Party of the United States of America}}<br>{{small|(1999—2001)}}<br>[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық]]<br>{{small|(2001—2009)}}<ref name="politifact">{{Cite web|url= http://www.politifact.com/florida/statements/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/ |title= Bush says Trump was a Democrat longer than a Republican 'in the last decade' |lang= en |work= politifact.com |accessdate= 2015-10-21}}</ref><br>[[Партиясыз]]<br>{{small|(2011—2012)}} | Білімі = [[Пенсильвания университеті]] | Өмірлік ұстанымы = | Қолтаңбасы = Donald J. Trump signature.svg | Монограммасы = | Сайты = [https://www.whitehouse.gov/ Ақ Үй сайты]<br>[https://www.trumplibrary.gov/ Кітапханасы]<br>[https://trumpwhitehouse.archives.gov/ Ақ Үй бірінші архивы] | Commons = Donald Trump | Марапаттары = {{Қатар |{{Эллис аралының құрмет медалі}} }} {{Қатар |{{Король Әбд әл-Ғазиз орденінің шынжыры}} |{{Батылдығы үшін медаль (Ауғанстан)}} }} {{Қатар |{{Бостандық ордені (Косово)}} |{{Еңбегі үшін президенттік медалі (Косово)}} }} {{Қатар |{{Жайнау ордені}} }} }} '''Дональд Джон Трамп''' ({{lang-en|Donald John Trump}}; [[14 маусым]] [[1946 жыл|1946]], [[Нью-Йорк]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америка]]лық саясаткер, медиа тұлғасы, кәсіпкер, 2025 жылғы қаңтардан бергі [[АҚШ президенті]]. [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық партия]]ның мүшесі ретінде ол бұрын 2017 жылдан 2021 жылға дейін [[АҚШ президенттерінің тізімі|45-АҚШ президенті]] болған. Бастапқыда Трамп [[The Trump Organization]] атты ірі құрылыс компаниясының президенті және дүние жүзінің түрлі жерінде [[казино]] мен [[қонақ үй]]і бар [[Trump Entertainment Resorts]] компаниясының негізін қалаушысы ретінде белгілі болған. Трамп әдеттегіден тыс өмір сүру стилінің, ашық сөйлеу мәнерінің және өзі продюсері мен жүргізушісі болған «[[Кандидат (реалити-шоу)|Кандидат]]<nowiki/>» реалити-шоуындағы рөлінің көмегімен баршаға танымал тұлға болған. Бизнестері мен өзі 4000-нан астам сот ісінде талапкер де, жауапкер де болды, алты бизнесті банкроттады. Трамп [[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылғы президенттік сайлау]]да [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл партия]]ның кандидаты ретінде [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]]ның кандидаты [[Хиллари Клинтон]]ға қарсы жеңіске жетті, алайда халық даусының көпшілігіне ие болмай қалды.{{Efn|[[АҚШ президент сайлауы|АҚШ-тағы президенттік сайлау]]ды [[АҚШ Сайлаушылар алқасы|сайлаушылар алқасы]] шешеді. Әрбір [[АҚШ штаттары|штат]] [[АҚШ Конгрессі|Конгрес]]тегі өкілдігіне тең таңдаушылардың санын атайды және (көптеген штаттарда) барлық таңдаушылар өз штатында ең көп дауыс алған үміткерге дауыс бере салады.}} [[Арнайы прокурор Мюллердің тергеуі|Арнайы прокурордың тергеуі]] [[Ресей]]дің Трампты жақтап, [[2016 АҚШ президент сайлауына Ресейдің араласуы|сайлауға араласқанын анықтады]]. Сайлауалды науқаны кезінде Трамптың саяси ұстанымы [[Популизм|популистік]], [[Протекционизм|протекционистік]], [[Изоляционизм|изоляционистік]] және [[Ұлтшылдық|ұлтшыл]] деп сипатталды. Оның сайлануы мен саясаты біраз наразылық тудырды. Ол әскердегі немесе үкіметтегі тәжірибесі жоқ АҚШ тарихындағы жалғыз президент ретінде де белгілі болды. Трамп [[Қастандық теориясы|қастандық теориялар]]ын алға тартты және сайлауалды науқандары мен президенттігі кезінде америкалық саясатта бұрын-соңды болмаған дәрежеде көптеген жалған және жаңылыстыратын тұжырымдар жасады. Оның көптеген пікірлері мен әрекеттері [[Нәсілшілдік|нәсілшіл]] және [[Мизогиния|мизогиндік]] сипатта болды делінеді. Президент ретінде Трамп мұсылман елдердің азаматтарына елге келуге тыйым салуды бұйырды, АҚШ–Мексика шекарасында [[Трамп қабырғасы|әскер қорғайтын қабырға]] салмақ болды және байларға салынған салықты азайтты. Ол елдегі қоршаған ортаны қорғау саясатын әлсіретіп, 100-ден астам экологияны қорғау заңдарын және өзгертулерін кері қайтарды. Ол [[COVID-19 пандемиясы]]на қарсы баяу әрекет етті де, денсаулық сақтау шенеуніктерінің көптеген ұсыныстарын елемеді, не оларға қайшы келді, тестілеу жұмыстарына кедергі келтіру үшін саяси қысымды қолданды және дәлелденбеген емдеу әдістері туралы жалған ақпарат таратты. Өкілеттігі кезінде Трамп, оған қоса, [[Қытай]]мен сауда соғысын бастады және АҚШ-ты [[Транс-Тынық мұхиты әріптестігі]] сауда келісімінен, [[жаһандық жылыну]] жөніндегі [[Париж келісімі (2015)|Париж келісімі]]нен және [[Иран ядролық бағдарламасының келісімі|Иранның ядролық келісімі]]нен шығарды. Ол [[Солтүстік Корея]] басшысы [[Ким Чен Ын]]мен үш рет кездесті, бірақ ядролық қарусыздандыру мәселесінде ілгерілеушілікке қол жеткізе алмады. Трамп — [[Дональд Трампқа жасалған бірінші импичмент|2019 жылы]] Украинаға [[Джо Байден]]ді тергеуге қысым жасағаннан кейін билікті асыра пайдаланғаны, [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]] жұмысына кедергі келтіргені және [[Дональд Трампқа жасалған екінші импичмент|2021 жылы]] көтеріліске шақырғаны үшін екі рет импичмент жарияланған АҚШ-тың жалғыз президенті. Алайда, [[АҚШ Сенаты|Сенат]] оны екі жағдайда да ақтады. Трамп [[2020 АҚШ президент сайлауы|2020 жылғы президенттік сайлау]]да Байденге жеңілгеннен кейін сайлауда орын алған алаяқтық туралы жалған мәлімдеп, нәтижелерді өзгертуге әрекеттенді. 2021 жылғы 6 қаңтарда ол өз жақтастарын [[Капитолий (Вашингтон)|АҚШ Капитолийі]]не шеру жасасын деп шақырды, олардың көбі расында да [[АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)|ғимаратқа шабуыл жасап барды]]. Ғалымдар мен тарихшылар Трампты Америка тарихындағы ең нашар президенттердің бірі деп санайды. Қызметінен кеткеннен бері Трамп [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық партия]]да үстемдік етуді жалғастыра берді. 2024 жылғы мамырда [[Нью-Йорк]]тегі қазылар алқасы Трампты 2016 жылғы сайлануына ықпал ету мақсатында [[Сторми Дэниелс]]ке қарым-қатынасы туралы ешкімге тіс жармауы үшін заңсыз ақша төлеймін деп бизнес жазбаларын бұрмалады деген айыппен байланысты 34 ауыр қылмыс бойынша айыпты деп тапты, бұл оны АҚШ-тың қылмыскер болған бірінші президенті қылды. Оған тағы үш юрисдикцияда құпия құжаттарды бұрыс пайдаланғаны және [[2020 АҚШ президент сайлауы|2020 жылғы президенттік сайлау]]дың ресми нәтижесін өзгерту әрекеттеріне байланысты 54 басқа ауыр қылмыстар бойынша айып тағылды. Азаматтық процесте Трамп 2023 жылы жыныстық зорлық-зомбылық пен жала жабу, 2024 жылы жала жабу және 2024 жылы қаржылық алаяқтық жасау үшін жауапты деп танылды. 2024 жылғы шілдеде Трампқа [[Дональд Трампқа жасалған қастандық|қастандық жасалды]]. Ол тек жарақаттанды да, аман қалды. [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы президенттік сайлауда]] ол ресми түрде жеңіске жетті де, 2025 жылғы қаңтарда АҚШ 47-президенті болды. == Өз өмірі == === Жастық шағы === [[Сурет:Donald Trump NYMA.jpg|нобай|оңға|150px|Студент болған кезіндегі Дональд Трамп, 1964 жыл]] Дональд Джон Трамп 1946 жылғы 14 маусымда [[Куинс]], [[Нью-Йорк]]та дүниеге келген.<ref>{{Cite web|url= https://abcnews.go.com/US/page?id=13248168 |title= Certificate of Birth |publisher= [[ABC News]] |lang= en}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160512232306/https://abcnews.go.com/US/page?id=13248168 |date= 2016-05-12}}</ref> Ол — [[Фред Трамп]] пен [[Мэри Энн Маклауд]]тың төртінші баласы. Дональд үйінің үлкендері Мэрианн, кіші Фред пен Елизабетпен және інісі Робертпен бірге Куинста тәрбиеленді.<ref>{{cite news|last1= Schwartzman |first1= Paul |last2= Miller |first2= Michael E. |url= https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/young-donald-trump-military-school/2016/06/22/f0b3b164-317c-11e6-8758-d58e76e11b12_story.html |title= Confident. Incorrigible. Bully: Little Donny was a lot like candidate Donald Trump |publisher= [[The Washington Post]] |lang= en |date= 2016-06-22 |accessdate= 2024-06-02}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2015/09/23/us/politics/donald-trumps-old-queens-neighborhood-now-a-melting-pot-was-seen-as-a-cloister.html |title= Donald Trump's Old Queens Neighborhood Contrasts With the Diverse Area Around It |first= Jason |last= Horowitz |lang= en |work= [[The New York Times]] |date= 2015-09-22 |accessdate= 2018-11-07}}</ref> 13 жасында ол Нью-Йорк әскери академиясы атты жеке мектеп-интернатына оқуға түсті. 1964 жылы ол [[Фордем университеті]]ндегі оқуын бастады. Екі жылдан кейін ол [[Пенсильвания университеті]]нің [[Уортон бизнес мектебі]]не ауысып, оны 1968 жылғы мамырда экономика ғылымының бакалавры дәрежесімен аяқтады.<ref>{{cite news|url= https://archives.upenn.edu/wp-content/uploads/2018/04/commencement-program-1968.pdf |pages= 19–21 |title= Two Hundred and Twelfth Commencement for the Conferring of Degrees |work= [[Пенсильвания университеті]] |lang= en |date= 1968-05-20 |accessdate= 2023-03-31}} {{Wayback|date= 2016-07-19 |url= https://web.archive.org/web/20160719213709/https://www.archives.upenn.edu/primdocs/upg/upg7/upg7_1968.pdf}}</ref><ref>{{cite news|first= Matt |last= Viser |title= Even in college, Donald Trump was brash |work= The Boston Globe |url= https://www.bostonglobe.com/news/nation/2015/08/28/donald-trump-was-bombastic-even-wharton-business-school/3FO0j1uS5X6S8156yH3YhL/story.html |lang= en |date= 2015-08-28 |accessdate= 2018-05-28}}</ref> 2015 жылы Трамптың адвокаты Майкл Коэн Трамптың колледждеріне, орта мектебіне және колледж кеңесіне Трамптың академиялық бағаларын жария етсе, сотқа жүгінеміз деп қорқытқан.<ref>{{cite news|last= Ashford |first= Grace |title= Michael Cohen Says Trump Told Him to Threaten Schools Not to Release Grades |url= https://www.nytimes.com/2019/02/27/us/politics/trump-school-grades.html |work= [[The New York Times]] |lang= en |accessdate= 2019-06-09 |date= 2019-02-27}}</ref> Трамп жоғарғы білімін алып жатқанда [[Вьетнам соғысы]] жүрген еді. Сол жылдары Трамп әскерге төрт түрлі рет шақырылған болатын.<ref>{{cite news|url= https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-avoided-vietnam-with-deferments-records-show |title= Donald Trump avoided Vietnam with deferments, records show |lang= en |date= 2011-04-29 |work= [[CBS News]] |first= Brian |last= Montopoli |accessdate= 2015-07-17}}</ref> 1966 жылы жасалған медициналық тексеріс арқылы Трамп әскери қызметке жарамды деп танылды.<ref>{{cite news|url= https://www.archives.gov/foia/donald-trump-selective-service-draft-card.html |title= Donald John Trump's Selective Service Draft Card and Selective Service Classification Ledger |lang= en |date= 2019-03-14 |work= National Archives |accessdate= 2019-09-23}}</ref> 1968 жылғы қазанда ол шартты медициналық кейінге қалдыру 1-Y тобына жатқызылды да,<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/world/national-security/questions-linger-about-trumps-draft-deferments-during-vietnam-war/2015/07/21/257677bc-2fdd-11e5-8353-1215475949f4_story.html |title= Questions linger about Trump's draft deferments during Vietnam War |lang= en |last= Whitlock |first= Craig |date= 2015-07-21 |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2017-04-02}}</ref> 1972 жылы [[экзостоз]]ға байланысты 4-F тобына ауыстырылып, біржола әскери қызметтен дисквалификацияланды.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2016/08/02/us/politics/donald-trump-draft-record.html |title= Donald Trump's Draft Deferments: Four for College, One for Bad Feet |last1= Eder |first1= Steve |last2= Philipps |first2= Dave |date= 2016-08-1 |work= [[The New York Times]] |accessdate= 2016-08-02}}</ref> === Отбасы === {{Толық мақала|Дональд Трамп отбасы}} 1977 жылы Трамп [[чехия]]лық модель [[Ивана Трамп|Ивана Зельничкова]]ға үйленді.{{sfn|Blair|2015|p=300}} Олардың үш баласы болды: [[Дональд Трамп (кіші)|кіші Дональд]] (1977 туған), [[Иванка Трамп|Иванка]] (1981 туған) және [[Эрик Трамп|Эрик]] (1984 туған). Үйленіп қойған Трамп актриса [[Марла Мейплз]]бен бірге әдепсіз қарым-қатынасқа түсті де, Ивана мен Дональд 1990 жылы ажырасты.<ref>{{cite news|last= Baron |first= James |url= https://www.nytimes.com/1990/12/12/nyregion/trumps-get-divorce-next-who-gets-what.html |title= Trumps Get Divorce; Next, Who Gets What? |publisher= [[The New York Times]] |date= 1990-12-12 |accessdate= 2023-03-05}}</ref> Трамп пен Мейплз 1993 жылы үйленіп, 1999 жылы ажырасты. Олардың бір [[Тиффани Трамп|Тиффани]] есімді қызы (1993 туған) бар, оны Мейплздің өзі [[Калифорния]]да тәрбиелеген еді.<ref>{{cite news|last= Hafner |first= Josh |url= https://usatoday.com/story/news/politics/onpolitics/2016/07/19/who-is-tiffany-trump/87321708/ |title= Get to know Donald's other daughter: Tiffany Trump |publisher= [[USA Today]] |date= 2016-07-19 |accessdate= 2022-07-10}}</ref> 2005 жылы Трамп [[словения]]лық модель [[Меланья Трамп|Меланья Кнаусс]]қа үйленді.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A40186-2005Jan26.html |title= Donald Trump, Settling Down |publisher= [[The Washington Post]] |first= Tina |last= Brown |date= 2005-01-27 |accessdate= 2017-05-07}}</ref> Олардың бір [[Дональд Трамп отбасы#Үшінші неке|Баррон]] есімді ұлы (2006 туған) бар.<ref>{{cite news|title= Donald Trump Fast Facts |url= https://cnn.com/2013/07/04/us/donald-trump-fast-facts/ |date= 2021-07-02 |publisher= [[CNN]] |accessdate= 2021-09-29}}</ref> === Діні === 1970 жылдары Трамптың әке-шешесі {{iw|Америка реформаланған шіркеуі|Америка реформаланған шіркеуінің|en|Reformed Church of America}} мүшелері болды.<ref name="WaPo.March.18.17">{{cite news|last= Schwartzman |first= Paul |title= How Trump got religion – and why his legendary minister's son now rejects him |url= https://www.washingtonpost.com/lifestyle/how-trump-got-religion--and-why-his-legendary-ministers-son-now-rejects-him/2016/01/21/37bae16e-bb02-11e5-829c-26ffb874a18d_story.html |accessdate= 2017-03-18 |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2016-01-21}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2016/09/06/nyregion/donald-trump-marble-collegiate-church-norman-vincent-peale.html |title= Overlooked Influences on Donald Trump: A Famous Minister and His Church |publisher= [[The New York Times]] |first= James |last= Barron |lang= en |date= 2016-09-05 |accessdate= 2016-10-13}}</ref> 2015 жылы шіркеу Дональдтың шіркеу істеріне белсене қатыспайтынын айтқан.<ref>{{cite news|last= Scott |first= Eugene |lang= en |title= Church says Donald Trump is not an 'active member' |url= https://cnn.com/2015/08/28/politics/donald-trump-church-member/ |accessdate= 2022-09-14 |work= [[CNN]] |date= 2015-08-28}}</ref> 2020 жылы Трамп өзін «конфессиялық емес христиан» деді.<ref>{{cite news|title= Exclusive: Trump, confirmed a Presbyterian, now identifies as 'non-denominational Christian' |lang= en |url= https://religionnews.com/2020/10/23/exclusive-trump-confirmed-a-presbyterian-now-identifies-as-non-denominational-christian/ |publisher= Religion News Service |date= 2020-10-23 |accessdate= 2021-09-29 |first1= Jack |last1= Jenkins |first2= Maina |last2= Mwaura}}</ref> === Денсаулығы === Трамп сөзінше, ол өмірінде алкоголь ішіп, темекі және есірткі шегіп көрмеген.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2020/10/30/us/trump-biden-alcohol.html |title= In Trump and Biden, a Choice of Teetotalers for President |last= Nagourney |first= Adam |date= 2020-10-30 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2021-02-05}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/kavanaugh-likes-beer--but-trump-is-a-teetotaler-he-doesnt-like-drinkers/2018/10/02/783f585c-c674-11e8-b1ed-1d2d65b86d0c_story.html |title= Kavanaugh likes beer — but Trump is a teetotaler: 'He doesn't like drinkers.' |last1= Parker |first1= Ashley |last2= Rucker |first2= Philip |date= 2018-10-02 |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2021-02-05}}</ref> Ол күніне тек 4–5 сағаттай ұйықтайды.<ref>{{cite news|url= https://globalnews.ca/news/3970379/donald-trump-sleep-hours-night/ |title= Donald Trump sleeps 4-5 hours each night; he's not the only famous 'short sleeper' |last= Dangerfield |first= Katie |date= 2018-01-17 |publisher= Global News |accessdate= 2021-02-05}}</ref><ref>{{cite journal|first1= Douglas |last1= Almond |first2= Xinming |last2= Du |journal= Economics Letters |title= Later bedtimes predict President Trump's performance |volume= 197 |doi= 10.1016/j.econlet.2020.109590 |date= 2020 |pmid= 33012904 |pmc= 7518119}}</ref> Ол [[гольф]] ойнауды өзінің «жаттығуының бастысы» деп атады, бірақ оның әдетте гольф алаңында бір жерден басқа жерге барғанда жаяу жүрмейтіні белгілі.<ref>{{cite news|url= https://thegolfnewsnet.com/golfnewsnetteam/2018/07/14/donald-trump-exercise-golf-cart-turnberry-110166/ |title= Donald Trump says he gets most of his exercise from golf, then uses cart at Turnberry |lang= en |publisher= Golf News Net |date= 2018-07-14 |accessdate= 2019-07-04 |first= Ryan |last= Ballengee}}</ref> Ол адам денесін «энергия батареясы» ретінде көреді де, жаттығуды «энергияны босқа өткізу» дейді.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/national/health-science/trump-thinks-that-exercising-too-much-uses-up-the-bodys-finite-energy/2017/05/12/bb0b9bda-365d-11e7-b4ee-434b6d506b37_story.html |first= Rachael |last= Rettner |title= Trump thinks that exercising too much uses up the body's 'finite' energy |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2017-05-14 |accessdate= 2021-09-29}}</ref>{{sfn|O'Donnell|1991|p=133}} 2015 жылы Трамптың сайлауалды кампаниясы Трамптың біраз жыл бойы қызмет еткен жеке дәрігері Гарольд Борнштейнның хатын жариялады, ол жерде Трамп сайланса, ол «АҚШ тарихындағы дені ең сау президент» болады деп жазылған.<ref name="dictation">{{cite news|first1= Alex |last1= Marquardt |first2= Lawrence III |last2= Crook |title= Exclusive: Bornstein claims Trump dictated the glowing health letter |url= https://cnn.com/2018/05/01/politics/harold-bornstein-trump-letter/ |publisher= [[CNN]] |date= 2018-05-01 |accessdate= 2018-05-20}}</ref> 2018 жылы Борнштейн хатта жазылғанды Трамптың өз ойынан шығарғанын және Трамптың үш агентінің 2017 жылы Трамп денсаулығы жайлы деректердің жойып кеткенін айтқан.<ref name="dictation" /><ref>{{cite news|url= https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-doc-says-trump-bodyguard-lawyer-raided-his-office-took-n870351 |title= Trump doctor Harold Bornstein says bodyguard, lawyer 'raided' his office, took medical files |last= Schecter |first= Anna |date= 2018-05-01 |publisher= [[NBC News]] |accessdate= 2019-06-06}}</ref> === Байлығы === [[Сурет:State Visit of King Fahd of Saudi Arabia State Dinner Receiving Line with Ivana Trump and Donald Trump in East Room - DPLA - 1a44d05819eab8ba3dcf7a6883ad92ba.jpg|нобай|оңға|Трамп (оң жақтың шетінде) пен әйелі [[Ивана Трамп|Ивана]]ның және АҚШ президенті [[Рональд Рейган]] мен әйелі [[Нэнси Рейган]]ның [[Фаһд ибн Абдул-Әзиз Әл Сауд|король Фаһд әл Сауд]] жасаған кешіне келуі, 1985 жыл]] 1982 жылы Трамп өз отбасының 200 миллион долларға бағаланған таза құнының үлесіне (2023 жылы 631 миллион долларға баламалы) ие болғаны үшін [[Forbes]]тің ең бай адамдардың алғашқы тізіміне кірді. 1980 жылдардағы ақша жоғалтуы оны 1990 және 1995 жылдар аралығындағы тізімнен алып тастады.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2005/10/23/business/yourmoney/whats-he-really-worth.html |title= What's He Really Worth? |lang= en |first= Timothy L. |last= O'Brien |accessdate= 2016-02-25 |date= 2005-10-23 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref> 2015 жылғы шілдеде [[АҚШ федералдық сайлау комиссиясы]]на (ФСК) міндетті есебін тапсырғаннан кейін Трамп шамамен $10 миллиард таза құнының бар екенін айтты. ФСК жариялаған жазбалар Трамптың активтерде кемінде 1.4 миллиард долларының және 265 миллион долларлы міндеттеменің бар болғанын көрсетті.<ref name="disclosure">{{cite news|last1= Diamond |first1= Jeremy |last2= Frates |first2= Chris |url= https://cnn.com/2015/07/22/politics/donald-trump-personal-financial-disclosure/ |title= Donald Trump's 92-page financial disclosure released |publisher= [[CNN]] |date= 2015-07-22 |accessdate= 2022-09-14}}</ref> Forbes оның таза байлығы 2015 және 2018 жылдар аралығында 1.4 миллиард долларға төмендегенін бағалады.<ref>{{cite news|url= https://www.businessinsider.com/trump-forbes-wealthiest-people-in-the-us-list-2018-10 |title= Trump has fallen 138 spots on Forbes' wealthiest-Americans list, his net worth down over $1 billion, since he announced his presidential bid in 2015 |lang= en |publisher= Business Insider |date= 2018-10-03 |first= John |last= Walsh |accessdate= 2021-10-12}}</ref> 2024 жылғы миллиардерлер рейтингінде Трамптың байлығы 2.3 миллиард долларға бағаланған (әлемде 1438-орында).<ref>{{cite news|url= https://www.forbes.com/profile/donald-trump/?list=billionaires |title= Profile Donald Trump |lang= en |publisher= [[Forbes]] |year= 2023 |accessdate= 2024-03-28}}</ref> Трамп өзінің мансабын әкесінен «миллион долларлық шағын несие алып» бастағанын және оны бірнеше пайыз қоса қайтарғанын жиі айтқан.<ref>{{cite news|url= https://www.cnbc.com/2015/10/26/donald-trump-my-dad-gave-me-a-small-loan-of-1-million-to-get-started.html |title= Donald Trump: My dad gave me 'a small loan' of $1 million to get started |lang= en |publisher= [[CNBC]] |first= Scott |last= Stump |date= 2015-10-26 |accessdate= 2016-11-13}}</ref> Ол сегіз жасында миллионер болды, әкесінен кемінде 60 миллион доллар қарыз алды, бұл қарызды кейін өтей алмағанына қарамастан кейін әкесінің компаниясынан тағы 413 миллион доллар (2018 жылғы инфляцияға қарай түзетілген) алған.<ref>{{cite news|last1= Barstow |first1= David |last2= Craig |first2= Susanne |last3= Buettner |first3= Russ |url= https://www.nytimes.com/2018/10/02/us/politics/donald-trump-wealth-fred-trump.html |title= 11 Takeaways From The Times's Investigation into Trump's Wealth |publisher= [[The New York Times]] |date= 2018-10-02 |accessdate= 2018-10-03}}</ref><ref name="Tax_Schemes">{{cite news|url= https://www.nytimes.com/interactive/2018/10/02/us/politics/donald-trump-tax-schemes-fred-trump.html |title= Trump Engaged in Suspect Tax Schemes as He Reaped Riches From His Father |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |last1= Barstow |first1= David |last2= Craig |first2= Susanne |last3= Buettner |first3= Russ |date= 2018-10-02 |accessdate= 2018-10-02}}</ref> 2018 жылы оның отбасымен бірге [[салықтық алаяқтық]] жасағаны хабарланып, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штаты]]ның салық және қаржы департаменті тергеу бастады.<ref name="Tax_Schemes" /> == Бизнестегі мансабы == === Жылжымайтын мүлкі === [[Сурет:Trump Tower - lower part.jpg|нобай|оңға|160px|[[Манхэттен]]дегі [[Трамп-тауэр|Trump Tower]] (''Трамп мұнарасы'')]] 1968 жылдан бастап Трамп әкесінің Trump Management атты жылжымайтын мүлік компаниясында жұмыс істеген еді. Бұл компания [[Нью-Йорк]] қаласының сыртқы аудандарында [[сегрегация]]ланған орта таптың жалға берілетін тұрғын үйіне ие болған еді.<ref name=Mahler>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/28/us/politics/donald-trump-housing-race.html|title='No Vacancies' for Blacks: How Donald Trump Got His Start, and Was First Accused of Bias|work=[[The New York Times]]|date=August 27, 2016|access-date=January 13, 2018|last1=Mahler|first1=Jonathan|last2=Eder|first2=Steve}}</ref><ref name="Rich NYMag">{{cite news|first=Frank|last=Rich|author-link=Frank Rich|title=The Original Donald Trump|url=https://nymag.com/daily/intelligencer/2018/04/frank-rich-roy-cohn-the-original-donald-trump.html|work=[[New York (magazine)|New York]]|date=April 30, 2018|access-date=May 8, 2018}}</ref> 1971 жылы ол компанияның президенті болды және оған басшылық ететін қолшатыр брендіне [[The Trump Organization]] компаниясын айналдырды.{{sfn|Blair|2015|p=[https://books.google.com/books?id=uJifCgAAQBAJ&pg=PA250 250]}} 1991 және 2009 жылдар аралығында Трамп өзінің алты бизнесінде [[банкрот]]тық жариялады, соның ішінде Манхэттендегі [[Плаза (қонақ үй)|Плаза]] қонақ үйі, [[Атлантик Сити (Нью-Джерси)|Атлантик Сити, Нью-Джерси]]дегі казинолары және Trump Hotels & Casino Resorts компаниясы болды.<ref>{{cite news|last= Qiu |first= Linda |url= https://www.politifact.com/factchecks/2016/jun/21/hillary-clinton/yep-donald-trumps-companies-have-declared-bankrupt/ |title= Yep, Donald Trump's companies have declared bankruptcy...more than four times |work= PolitiFact |date= 2016-06-21 |accessdate= 2023-05-25}}</ref> 1978 жылы Трамп өз отбасының [[Манхэттен]]дегі алғашқы кәсіпорнын бастауымен [[Нью-Йорк орталық возкалы]]на іргелес, қаңырап қалған Commodore қонақ үйін жөндеумен жұртшылықтың назарын аударды.<ref>{{cite news|url= https://ny.curbed.com/2019/4/3/18290394/trump-grand-hyatt-nyc-commodore-hotel |publisher= Curbed |first= James |last= Nevius |date= 2019-04-03 |title= The winding history of Donald Trump's first major Manhattan real estate project}}</ref> Қаржыландыруға жауапты болғандар арасында әкесі ұйымдастырған 400 миллион долларлық қалалық мүлік салығы және Hyatt компаниясының әкесімен бірге 70 миллион долларлық банктік құрылыс несиесіне кепілдігі болды.<ref name="Rich NYMag"/><ref>{{cite news|first= Glenn |last= Kessler |title= Trump's false claim he built his empire with a 'small loan' from his father |date= 2016-03-03 |accessdate= 2021-09-29 |publisher= [[The Washington Post]] |url= https://www.washingtonpost.com/news/fact-checker/wp/2016/03/03/trumps-false-claim-he-built-his-empire-with-a-small-loan-from-his-father}}</ref> Қонақ үй 1980 жылы Grand Hyatt қонақ үйі ретінде қайта ашылды,{{sfn|Kranish|2017|p=[https://books.google.com/books?id=x2jUDQAAQBAJ&pg=PA84 84]}} және сол жылы Трамп Манхэттеннің орталығындағы аралас нысандағы Трамп мұнарасын салу құқығын алды.<ref>{{cite news|title= The Expanding Empire of Donald Trump |date= 1984-04-08 |accessdate= 2021-09-29 |first= William E. |last= Geist |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/1984/04/08/magazine/the-expanding-empire-of-donald-trump.html}}</ref> Ғимаратта The Trump Organizaton штаб-пәтері және Трамптың сайлауалды кеңсесі орналасқан. 2019 жылға дейін бұл ғимарат, оған қоса, Трамптың негізгі резиденциясы болды.<ref>{{cite news|last1= Jacobs |first1= Shayna |last2= Fahrenthold |first2= David A. |last3= O'Connell |first3= Jonathan |last4= Dawsey |first4= Josh |url= https://www.washingtonpost.com/politics/trump-tower-pac-rent-campaign-finance/2021/09/02/dfeae19e-0b2f-11ec-9781-07796ffb56fe_story.html |title= Trump Tower's key tenants have fallen behind on rent and moved out. But Trump has one reliable customer: His own PAC |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2021-09-3 |accessdate= 2022-02-15}}</ref><ref name=moved>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2019/10/31/us/politics/trump-new-york-florida-primary-residence.html |title= Trump, Lifelong New Yorker, Declares Himself a Resident of Florida |publisher= [[The New York Times]] |last= Haberman |first= Maggie |date= 2019-10-31 |accessdate= 2020-01-24}}</ref> 1988 жылы Трамп Plaza қонақ үйін он алты банктен тұратын консорциумнан несиеге сатып алды.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/1992/11/04/business/company-news-trump-revises-plaza-loan.html |title= Trump Revises Plaza Loan |publisher= [[The New York Times]] |date= 1992-11-04 |accessdate= 2023-05-23}}</ref> Қонақ үй 1992 жылы банкроттықтан қорғау алу өтінішін жасады. Бір айдан кейін қайта ұйымдастыру жоспары бекітілді де, банктер бұл мүлікті өз бақылауына алды.<ref>{{cite news|title= Trump's Plaza Hotel Bankruptcy Plan Approved |publisher= [[The New York Times]] |date= 1992-12-12 |url= https://www.nytimes.com/1992/12/12/business/company-news-trump-s-plaza-hotel-bankruptcy-plan-approved.html |accessdate= 2023-05-24}}</ref> ==== Атлантик Сити казинолары ==== [[Сурет:Trump Taj Mahal, 2007.jpg|нобай|оңға|[[Тәж Махал (ойын-сауық орталығы)|Трамп Тәж Махалы]] ойын-сауық орталығы, [[Атлантик Сити (Нью-Джерси)|Атлантик Сити]]]] 1984 жылы Трамп {{iw|Trump Plaza Hotel and Casino|Trump Plaza Hotel and Casino|en|Trump Plaza Hotel and Casino}} атты қонақ үй мен казиноны ашты, ол үшін ол [[Holiday Inn|Holiday Corporation]] компаниясынан қаржыландыру мен басқару көмегін алды.<ref name="fall">{{cite news|url= https://www.phillymag.com/news/2015/08/16/donald-trump-atlantic-city-empire/ |title= The Truth About the Rise and Fall of Donald Trump's Atlantic City Empire |publisher= Philadelphia |date= 2015-08-16 |accessdate= 2016-03-21 |first= Dan |last= McQuade}}</ref> Бұл бизнес жолы тиімсіз болып шықты да, Трамп 1986 жылғы мамырда Holiday корпорациясына 70 миллион доллар төлеп, бизнесті өз бақылауына алды.{{sfn|Kranish|2017|p=[https://books.google.com/books?id=x2jUDQAAQBAJ&pg=PA128 128]}} 1985 жылы Трамп ашылмаған Atlantic City Hilton Hotel қонақ үйін сатып алып, оны Трамп сарайы (''Trump Castle'') деп атады.<ref>{{cite news|last= Saxon |first= Wolfgang |url= https://www.nytimes.com/1985/04/28/nyregion/trump-buys-hilton-s-hotel-in-atlantic-city.html |title= Trump Buys Hilton's Hotel in Atlantic City |publisher= [[The New York Times]] |date= 1986-04-28 |accessdate= 2023-05-25}}</ref> Екі казино да 1992 жылы банкроттықтан қорғауға өтініш берді.<ref>{{cite news|url= https://www.upi.com/Archives/1992/03/09/Trumps-Castle-and-Plaza-file-for-bankruptcy/3105700117200/ |title= Trump's Castle and Plaza file for bankruptcy |publisher= United Press International |date= 1992-03-09 |accessdate= 2023-05-25}}</ref> Трамп 1988 жылы [[Атлантик Сити (Нью-Джерси)|Атлантик Сити]]дегі үшінші кәсіпорын болған [[Тәж Махал (ойын-сауық орталығы)|Трамп Тәж Махалы]]н сатып алды. Ол $675 миллион ақшамен қаржыландырылды және 1990 жылғы сәуірде $1.1 миллиардқа ашылды.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/1990/04/08/business/trump-s-taj-open-at-last-with-a-scary-appetite.html |title= Trump's Taj – Open at Last, With a Scary Appetite |lang= en |date= 1990-04-8 |last= Glynn |first= Lenny |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2016-08-14}}</ref>{{sfn|Kranish|2017|p=[https://books.google.com/books?id=x2jUDQAAQBAJ&pg=PA135 135]}} Трамп 1991 жылы банкроттықтан қорғауға өтініш берді. Қайта құрылымдау туралы келісімнің ережелеріне сәйкес, Трамп өзінің бастапқы үлесінің жартысынан бас тартты және болашақ жұмысының сәттілігіне жеке кепілдік берді.<ref>{{cite news|publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/1991/10/05/business/company-news-taj-mahal-is-out-of-bankruptcy.html |title= Company News; Taj Mahal is out of Bankruptcy |accessdate= 2008-05-22 |date= 1991-10-05}}</ref> 900 миллион долларлық жеке қарызын азайту үшін ол Trump Shuttle әуе компаниясын, мегаяхтасын және басқа да бизнестерін сатты.<ref>{{cite news|url= https://www.forbes.com/sites/clareoconnor/2011/04/29/fourth-times-a-charm-how-donald-trump-made-bankruptcy-work-for-him/ |title= Fourth Time's A Charm: How Donald Trump Made Bankruptcy Work For Him |lang= en |publisher= [[Forbes]] |date= 2011-05-29 |accessdate= 2022-01-27 |last= O'Connor |first= Claire}}</ref> 1995 жылы Трамп Trump Hotels & Casino Resorts (THCR) негізін қалады. Бұл компания бірден Trump Plaza-ның иесі болды.<ref>{{cite news|title= Trump Plaza casino stock trades today on Big Board |publisher= [[The New York Times]] |first= Floyd |last= Norris |date= 1995-06-07 |url= https://www.nytimes.com/1995/06/07/business/trump-plaza-casino-stock-trades-today-on-big-board.html |accessdate= 2014-12-14}}</ref> 1996 жылы THCR [[Тәж Махал (ойын-сауық орталығы)|Тәж Махал]] ойын-сауық орталығын және Трамп сарайын сатып алды да, 2004 және 2009 жылдары банкроттық жариялады, нәтижесінде Трамп бұл бизнестің тек 10 пайызын ғана иеленіп кетті.<ref name="fall" /> Ол бұл бизнестің төрағасы ретінде 2009 жылға дейін болды.<ref>{{cite news|url= https://fortune.com/2016/03/10/trump-hotel-casinos-pay-failure/ |title= How Donald Trump Made Millions Off His Biggest Business Failure |lang= en |last= Tully |first= Shawn |date= 2016-03-10 |publisher= Fortune |accessdate= 2018-05-06}}</ref> ==== Клубтары ==== 1985 жылы Трамп [[Палм-Бич (Флорида)|Палм-Бич]], [[Флорида]]да болған [[Мар-а-Лаго]] үйін сатып алды.<ref>{{cite news|last= Peterson-Withorn |first= Chase |url= https://www.forbes.com/sites/chasewithorn/2018/04/23/donald-trump-has-gained-more-than-100-million-on-mar-a-lago/ |title= Donald Trump Has Gained More Than $100 Million On Mar-a-Lago |work= [[Forbes]] |date= 2018-04-23 |accessdate= 2018-07-04}}</ref> 1995 жылы ол бұл үйді жеке клубқа айналдырды, бірақ үйдің бір бөлігі Трамптың жеке резиденциясы болып қала берді.<ref>{{cite news|url= https://www.townandcountrymag.com/style/home-decor/a7144/mar-a-lago-history/ |title= A History of Mar-a-Lago, Donald Trump's American Castle |lang= en |last1= Dangremond |first1= Sam |last2= Kim |first2= Leena |date= 2017-12-22 |publisher= Town & Country |accessdate= 2018-07-03}}</ref> Трамп 2019 жылы клубты өзінің басты резиденциясы қылды да,<ref name=moved /> 2021 жылы сол қаланың ресми тұрғыны болды.<ref name=moved /><ref>{{cite news|last= Durkee |first= Allison|url= https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2021/05/07/trump-can-legally-live-at-mar-a-lago-palm-beach-says/ |title= Trump Can Legally Live At Mar-A-Lago, Palm Beach Says |publisher= [[Forbes]] |date= 2021-05-07 |accessdate= 2024-03-07}}</ref> The Trump Organization 1999 жылы [[гольф]] алаңдарын салуды, олардан сауда жасауды бастады.<ref name="CNN">{{cite news|last= Garcia |first= Ahiza |title= Trump's 17 golf courses teed up: Everything you need to know |url= https://money.cnn.com/2016/12/29/news/donald-trump-golf-courses/ |accessdate= 2018-01-21 |publisher= CNN Money |date= 2016-12-29}}</ref> Дәл қазір ол 14 гольф алаңын иеленеді.<ref name="CNN"/><ref>{{cite news|url= https://golfweek.usatoday.com/lists/take-a-look-at-the-golf-courses-owned-by-donald-trump/ |title= Take a look at the golf courses owned by Donald Trump |publisher= Golfweek |date= 2020-07-24 |accessdate= 2021-07-07}}</ref> === Трамп брендін лицензиялауы === Трамп есімі тұтынушылық өнімдер мен қызметтерге, соның ішінде азық-түлік өнімдеріне, киім-кешектерге, оқу курстарына және үй жиһаздарына лицензияланған.<ref name="neckties">{{cite news|publisher= [[The Washington Post]] |date= 2018-04-13 |accessdate= 2021-09-29 |first1= Zane |last1= Anthony |first2= Kathryn |last2= Sanders |first3= David A. |last3= Fahrenthold |title= Whatever happened to Trump neckties? They're over. So is most of Trump's merchandising empire |url= https://www.washingtonpost.com/politics/whatever-happened-to-trump-ties-theyre-over-so-is-most-of-trumps-merchandising-empire/2018/04/13/2c32378a-369c-11e8-acd5-35eac230e514_story.html |lang= en}}</ref><ref>{{cite news|last= Martin |first= Jonathan |url= https://www.nytimes.com/2016/06/30/us/politics/donald-trump-institute-plagiarism.html |title= Trump Institute Offered Get-Rich Schemes With Plagiarized Lessons |publisher= [[The New York Times]] |date= 2016-06-29 |accessdate= 2021-01-08}}</ref> [[The Washington Post]] мәліметі бойынша, Трамптың атымен байланысты 50-ден астам лицензиялау немесе басқару келісімдері бар және олар оның компаниялары үшін кемінде 59 миллион доллар табыс әкелген.<ref>{{cite news|first1= Aaron |last1= Williams |first2= Anu |last2= Narayanswamy |url= https://www.washingtonpost.com/graphics/world/trump-worldwide-licensing/ |title= How Trump has made millions by selling his name |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2017-01-25 |accessdate= 2017-12-12}}</ref> 2018 жылға қарай Трамп атын лицензиялауды жалғастырған тек екі тұтыну тауарлар компаниясы қалған еді.<ref name="neckties"/> === Өзге де ісі === [[Сурет:Donald Trump star Hollywood Walk of Fame.JPG|нобай|150px|[[Голливуд Даңқ аллеясы]]ндағы Трамп жұлдызы]] 1983 жылғы қыркүйекте Трамп Америка Құрама Штаттарының футбол лигасындағы Нью-Джерси генералдарын сатып алды. 1985 жылғы маусымнан кейін Трамптың салақтығынан лига ыдырап қалды.<ref>{{cite news|first= Arash |last= Markazi |title= 5 things to know about Donald Trump's foray into doomed USFL |date= 2015-07-14 |accessdate= 2021-09-30 |publisher= ESPN |url= https://www.espn.com/espn/story/_/id/13255737/five-things-know-donald-trump-usfl-experience}}</ref><ref>{{cite news|url= https://fortune.com/2017/09/24/donald-trump-nfl-usfl/ |title= Donald Trump Fought the NFL Once Before. He Got Crushed |publisher= Fortune |date= 2017-09-24 |accessdate= 2018-06-22 |last= Morris |first= David Z.}}</ref> Трамптың Plaza қонақ үйінде бірнеше бокс ойны орын алды.<ref name="fall"/>{{sfn|O'Donnell|1991|p=137–143}} 1989 және 1990 жылдары Трамп өз құрметіне Tour de Trump (''Тур де Трамп'') велосипед спорты жарысын атады. Бұл атау [[Тур де Франс]]тан (''Tour de France'') көшірілген.<ref>{{cite news|url= https://www.politico.com/magazine/story/2016/04/donald-trump-2016-tour-de-trump-bike-race-213801 |title= The Strange Tale of Donald Trump's 1989 Biking Extravaganza |first= Kevin |last= Hogan |publisher= [[Politico]] |date= 2016-04-10 |accessdate= 2016-04-12}}</ref> 1988 жылы Трамп Eastern Air Lines Shuttle әуе компаниясын сатып алды, осы үшін 22 банк синдикатынан несие түрінде 380 миллион долларға (2023 жылы 979 миллион долларға баламалы) қаржы алды. Ол әуе компаниясының атын Trump Shuttle деп өзгертіп, оны 1992 жылға дейін басқарды.<ref name="TA">{{cite news|publisher= [[The Daily Beast]] |title= The Crash of Trump Air |first= Barbara |last= Peterson |date= 2017-04-13 |url= https://www.thedailybeast.com/the-crash-of-trump-air |accessdate= 2023-05-17}}</ref> Трамп 1991 жылы несиелері бойынша дефолтқа ұшырап, меншік құқығы банктерге өтті.<ref>{{cite web|url= https://time.com/4343030/donald-trump-failures/ |title= 10 Donald Trump Business Failures |lang= en |publisher= [[Time]] |date= 2016-10-11 |accessdate= 2023-05-17}}</ref> 1996 жылдан 2015 жылға дейін Трамп [[Ғалам аруы]] байқауларының барлығына, не бір бөлігіне, соның ішінде [[АҚШ аруы]] және [[АҚШ жас аруы]] болды.<ref name="pageantsaleWME">{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2015/09/15/business/media/trump-sells-miss-universe-organization-to-wme-img-talent-agency.html |title= Trump Sells Miss Universe Organization to WME-IMG Talent Agency |lang= en |date= 2015-09-14 |first= John |last= Koblin |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2016-01-09}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.businessinsider.com/donald-trump-sells-miss-universe-img-2015-9 |title= Donald Trump just sold off the entire Miss Universe Organization after buying it 3 days ago |date= 2015-09-14 |first= Jethro |last= Nededog |publisher= Business Insider |accessdate= 2016-05-06}}</ref> CBS-пен күн кестесі бойынша келіспеушіліктерге байланысты ол 2002 жылы екі байқауды NBC-ге көшірді.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2002/06/22/business/three-beauty-pageants-leaving-cbs-for-nbc.html |title= Three Beauty Pageants Leaving CBS for NBC |lang= en |date= 2002-06-22 |first= Jim |last= Rutenberg |accessdate= 2016-08-14 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/2002/06/22/there-she-goes-pageants-move-to-nbc/2ba81b9a-bf67-4f3e-b8d6-1c2cc881ed19/ |title= There She Goes: Pageants Move to NBC |lang= en |date= 2002-06-22 |first= Lisa |last= de Moraes |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2016-08-14}}</ref> 2007 жылы Трамп Ғалам аруы продюсері ретіндегі жұмысы үшін [[Голливуд Даңқ аллеясы]]ндағы жұлдызына қол жеткізді.<ref>{{cite news|last= Zara |first= Christopher |url= https://www.fastcompany.com/4023036/why-the-heck-does-donald-trump-have-a-walk-of-fame-star-anyway-its-not-the-reason-you-think |title= Why the heck does Donald Trump have a Walk of Fame star, anyway? It's not the reason you think |publisher= Fast Company |date= 2016-10-26 |accessdate= 2018-06-16}}</ref> NBC және Univision 2015 жылғы маусымда байқаудан бас тартты.<ref>{{cite news|url= https://www.usatoday.com/story/life/tv/2015/06/29/nbc-dumps-trump/29471971/ |title= NBC to Donald Trump: You're fired |work= USA Today |first= Maria |last= Puente |date= 2015-06-29 |accessdate= 2015-07-28}}</ref> ==== Трамп университеті ==== 2004 жылы Трамп {{iw|Трамп университеті|Trump University|en|Trump University}} негізін қалаушыларының бірі болды. Бұл компания жылжымайтын мүлік саудасы жайлы оқытумен айналысатын $35,000 дейін тұратын семинар жасайтын.<ref>{{cite news|url= https://www.vanityfair.com/news/2014/01/trump-university-fraud-scandal |title= Big Hair on Campus: Did Donald Trump Defraud Thousands of Real Estate Students? |lang= en |last= Cohan |first= William D. |publisher= Vanity Fair |date= 2013-12-03 |accessdate= 2016-03-06}}</ref> Компанияның жоғарғы оқу орны болмағандығынан Нью-Йорк штатының әкімшілігі компания атындағы "университет" сөзінің қолданысын заңсыз көрді де, атауы 2010 жылы Trump Entrepreneur Initiative (Трамп кәсіпкерлер бастамасы) деп ауыстырылды.<ref>{{cite news|first= Michael |last= Barbaro |title= New York Attorney General Is Investigating Trump's For-Profit School |date= 2011-05-19 |accessdate= 2021-09-30 |publisher= [[The New York Times]]|url= https://www.nytimes.com/2011/05/20/nyregion/trumps-for-profit-school-said-to-be-under-investigation.html}}</ref> 2013 жылы Нью-Йорк штаты компания жалған мәлімдеме жасап, тұтынушыларды алдап кетті деп Трамп университетіне қарсы $40 миллион іс бастады.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/fact-checker/wp/2016/02/27/donald-trumps-misleading-claim-that-hes-won-most-of-lawsuits-over-trump-university/ |first= Michelle Ye Hee |last= Lee |title= Donald Trump's misleading claim that he's 'won most of' lawsuits over Trump University |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2016-02-27 |accessdate= 2016-02-27}}</ref> Сонымен қатар, федералды сотқа Трамп пен оның компанияларына қарсы екі топтық іс қозғалды. Бұрынғы қызметкерлер Трамп университетінің студенттерге алдап жүргенін белгілі қылды.<ref>{{cite news|url= https://www.usatoday.com/story/money/business/2013/08/26/trump-entrepreneur-initiative-case/2700811/ |title= Trump faces two-front legal fight over 'university' |publisher= USA Today |first= Kevin |last= McCoy |date= 2013-08-26 |accessdate= 2021-09-29}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2016/06/01/us/politics/donald-trump-university.html |title= Former Trump University Workers Call the School a 'Lie' and a 'Scheme' in Testimony |last1= Barbaro |first1= Michael |last2= Eder |first2= Steve |date= 2016-05-31 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2018-03-24}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.npr.org/2016/06/01/480279246/hard-sell-the-potential-political-consequences-of-the-trump-university-documents |title= Hard Sell: The Potential Political Consequences of the Trump University Documents |last= Montanaro |first= Domenico |date= 2016-06-01 |publisher= [[NPR]] |accessdate= 2016-06-02}}</ref> 2016 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткеннен кейін көп ұзамай Трамп үш істі шешу үшін барлығы 25 миллион доллар төлеуге келісті.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2016/11/19/us/politics/trump-university.html |title= Donald Trump Agrees to Pay $25 Million in Trump University Settlement |last= Eder |first= Steve |date= 2016-11-18 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2016-11-18}}</ref> === Қоры === The Donald J. Trump Foundation (''Дональд Дж. Трамп қоры'') 1988 жылы құрылған жеке мекеме болды.<ref>{{cite news|url= https://projects.propublica.org/nonprofits/organizations/133404773 |title= Nonprofit Explorer |lang= en |publisher= ProPublica |first1= Mike |last1= Tigas |first2= Sisi |last2= Wei |date= 2013-05-09 |accessdate= 2016-09-09}}</ref><ref>{{cite news|first= David A. |last= Fahrenthold |url= https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2016/09/01/trump-pays-irs-a-penalty-for-his-foundation-violating-rules-with-gift-to-florida-attorney-general/ |title= Trump pays IRS a penalty for his foundation violating rules with gift to aid Florida attorney general |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2016-09-01 |accessdate= 2021-09-30}}</ref> 1987 жылдан 2006 жылға дейін Трамп осы қорға 2006 жылдың аяғына дейін жұмсалған 5.4 миллион доллар берді. 2007–2008 жылдары жалпы сомасы 65,000 долларды аударғаннан кейін қорды донорлар қаржыландыратын болды,<ref name="retool">{{cite news|first= David A. |last= Fahrenthold |author-link=David Fahrenthold|url=https://www.washingtonpost.com/politics/how-donald-trump-retooled-his-charity-to-spend-other-peoples-money/2016/09/10/da8cce64-75df-11e6-8149-b8d05321db62_story.html|title=How Donald Trump retooled his charity to spend other people's money|newspaper=[[The Washington Post]]|date=September 10, 2016|access-date=March 19, 2024}}</ref> соның ішінде $5 миллион берген [[Винс Макмэн]] де болған.<ref>{{cite news|last= Pallotta |first= Frank |url= https://edition.cnn.com/2022/08/18/media/vince-mcmahon-donald-trump-payments/index.html |title= Investigation into Vince McMahon's hush money payments reportedly turns up Trump charity donations |lang= en |publisher= [[CNN]] |date= 2022-08-18 |accessdate= 2024-03-19}}</ref> Қор денсаулық және спортпен байланысты қайырымдылық ұйымдарына, консервативті топтарға<ref>{{cite news|publisher= Long Island Business News |date= 2016-09-15 |accessdate= 2021-09-30 |first= Claude |last= Solnik |title= Taking a peek at Trump's (foundation) tax returns |url= https://libn.com/2016/09/15/taking-a-peek-at-trumps-foundation-tax-returns/}}</ref> және Трамптың мүлкінде іс-шаралар өткізетін қайырымдылық ұйымдарына көмек берді.<ref name="retool"/> 2016 жылы [[The Washington Post]] газеті қайырымдылық ұйымының бірнеше заңдық және этикалық бұзушылықтарды, соның ішінде салық төлеуден жалтару сияқты әрекеттерді жасағанын мүмкін көрді.<ref>{{cite news|first1= Chris |last1= Cillizza |first2= David A. |last2= Fahrenthold |title= Meet the reporter who's giving Donald Trump fits |url= https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2016/09/15/how-the-reporter-behind-the-trump-foundation-stories-does-it/ |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2016-09-15 |accessdate= 2021-06-26}}</ref> Сондай-ақ 2016 жылы Нью-Йорк Бас Прокуроры қордың жыл сайынғы сыртқы аудиттерді төлемей тұра қайырымдылық сұрағанын штат заңына қарсы деп көрді де, Нью-Йорктегі қаражат жинау қызметінің дереу тоқтатылғанын бұйырды.<ref>{{cite news|publisher= [[The Washington Post]] |date= 2016-10-03 |accessdate= 2023-05-17 |first= David A. |last= Fahrenthold |title= Trump Foundation ordered to stop fundraising by N.Y. attorney general's office |url= https://www.washingtonpost.com/politics/trump-foundation-ordered-to-stop-fundraising-by-ny-attorney-generals-office/2016/10/03/1d4d295a-8987-11e6-bff0-d53f592f176e_story.html}}</ref> Трамптың командасы 2016 жылғы желтоқсанда қор таратылатынын хабарлады.<ref>{{cite news|url= https://www.theguardian.com/us-news/2016/dec/24/trump-university-shut-down-conflict-of-interest |title= Donald Trump to dissolve his charitable foundation after mounting complaints |last= Jacobs |first= Ben |date= 2016-12-24 |publisher= [[The Guardian]] |accessdate= 2016-12-25}}</ref> 2018 жылғы маусымда Нью-Йорк бас прокуратурасы қор мен Трамптың кәмелетке толған балаларына қарсы азаматтық іс қозғап, 2.8 миллион долларды өтегенін және қосымша айыппұлдар төлегенін талап етті.<ref>{{cite news|url= https://thehill.com/regulation/court-battles/392392-five-things-to-know-about-the-lawsuit-against-the-trump-foundation |title= Five things to know about the lawsuit against the Trump Foundation |last= Thomsen |first= Jacqueline |date= 2018-06-14 |publisher= [[The Hill]] |accessdate= 2018-06-15}}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда қор өз жұмысын тоқтатты және өз активтерін басқа қайырымдылық ұйымдарына берді.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2018/12/18/nyregion/ny-ag-underwood-trump-foundation.html |title= Trump Foundation Will Dissolve, Accused of 'Shocking Pattern of Illegality' |publisher= [[The New York Times]] |date= 2018-12-18 |accessdate= 2019-05-09 |first= Shane |last= Goldmacher}}</ref> 2019 жылғы қарашада Нью-Йорк штатының судьясы Трампқа қор қаражатын теріс пайдаланғаны үшін, ішінара оның президенттік науқанын қаржыландыруы үшін қайырымдылық топтарына 2 миллион доллар төлеуге міндеттеді.<ref>{{cite news|url= https://abcnews.go.com/US/trump-foundation-ordered-pay-2m-collection-nonprofits-part/story?id=66827235 |title= President Donald Trump ordered to pay $2M to collection of nonprofits as part of civil lawsuit |publisher= ABC News |date= 2019-11-07 |accessdate= 2019-11-07 |first= Aaron |last= Katersky}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-50338231 |title= Judge orders Trump to pay $2m for misusing Trump Foundation funds |date= 2019-11-08 |publisher= [[BBC News]] |accessdate= 2020-03-05}}</ref> == Медиадағы мансабы == [[Сурет:Donald trump at the game (3728975319).jpg|нобай|оңға|190px|[[Нью-Йорк Метс]] бейсбол ойнындағы Дональд Трамп, 2009 жыл]] === Кітаптары === [[Гострайтер]]лердің еңбегін пайдалана отырып, Трамп өз атынан 19 кітап шығарды.<ref>{{cite news|url= https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trump-books-tweet-ghostwriter-tim-o-brien-tony-schwartz-writer-response-a8431271.html |title= Trump boasted about writing many books – his ghostwriter says otherwise |publisher= [[The Independent]] |first= Andrew |last= Buncombe |date= 2018-07-04 |accessdate= 2020-10-11}}</ref> Оның «Мәміле өнері» (1987) атты алғашқы кітабы [[New York Times]]-тың ең көп сатылатын кітаптарының бірі болды. Трамп бірлескен автор ретінде есептелсе де, бүкіл кітапты [[Тони Шварц]] жазған. The New Yorker басылымының жазуынша, кітап көмегімен Трамп көпшілік көзінде «табысты магнаттың мысалы» ретінде белгілі болды.<ref name="JM">{{cite magazine|url= https://www.newyorker.com/magazine/2016/07/25/donald-trumps-ghostwriter-tells-all |title= Donald Trump's Ghostwriter Tells All |publisher= [[The New Yorker]] |first= Jane |last= Mayer |date= 2016-07-18 |accessdate= 2017-07-19}}</ref> === Фильм және телевизия === Трамп 1985 жылдан 2001 жылға дейін көптеген фильмдер мен телешоуларда эпизодтық рөлдер сомдады,<ref>{{cite news|first= Adrienne |last= LaFrance |title= Three Decades of Donald Trump Film and TV Cameos |date= 2015-12-21 |publisher= [[The Atlantic]] |url= https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/12/three-decades-of-donald-trump-film-and-tv-cameos/421257/}}</ref> солардың біразы [[камео]] болды да,<ref>{{Cite web|url= https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/donald-trump-how-many-movies-films-home-alone-2-zoolander-b1781155.html |title= How many movies has Donald Trump been in? |lang= en |publisher= [[The Independent]] |author= Harrison, Ellie |date= 2021-01-01 |accessdate= 2024-07-20}}</ref> Трамптың танымалдығын одан әрі көтерді. 2004 жылдан 2015 жылға дейін Трамп «[[Кандидат (реалити-шоу)|Кандидат]]<nowiki/>» (''The Apprentice'') және «Атақты кандидат» (''The Celebrity Apprentice'') реалити-шоуларының бірлескен продюсері және жүргізушісі болды. Трамп бұл шоуда аса бай және табысты бас директор ретінде өзінің ойдан шығарылған кейіпкерін ойнады. «Сіз жұмыстан босатылдыңыз» деген қанатты сөзі Трамптың бұл кейіпкерімен аса қатты ассоциацияланады.<ref>{{cite news|last1= Grynbaum |first1= Michael M. |last2= Parker |first2= Ashley |date= 2016-07-16 |title= Donald Trump the Political Showman, Born on 'The Apprentice' |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2016/07/17/business/media/donald-trump-apprentice.html |accessdate= 2018-07-08}}</ref><ref>{{cite magazine |last= Nussbaum |first= Emily |url= https://www.newyorker.com/magazine/2017/07/31/the-tv-that-created-donald-trump |title= The TV That Created Donald Trump |publisher= [[The New Yorker]] |date= 2017-07-24 |accessdate= 2023-10-18}}</ref> Осы шоу көмегімен ол $400 миллион ақша жинады, алайда оның көбін табыссыз бизнестерге инвестициялады.<ref>{{cite news|last= Poniewozik |first= James |url= https://www.nytimes.com/2020/09/28/arts/television/trump-taxes-apprentice.html |title= Donald Trump Was the Real Winner of 'The Apprentice' |publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-09-28 |accessdate= 2023-10-18}}</ref> == Саяси мансабы == [[Сурет:Donald Trump and Bill Clinton.jpg|нобай|оңға|190px|Трамп пен президент [[Билл Клинтон]], 2000 жылғы маусым]] Трамп 1987 жылы [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашыл]] болып тіркелсе,<ref name="reg">{{cite news|last= Gillin |first= Joshua |title= Bush says Trump was a Democrat longer than a Republican 'in the last decade' |url= https://www.politifact.com/florida/statements/2015/aug/24/jeb-bush/bush-says-trump-was-democrat-longer-republican-las/ |accessdate= 2017-03-18 |publisher= PolitiFact |date= 2015-08-24}}</ref> 1999 жылы {{iw|Реформа партиясы (АҚШ)|Реформа партиясының|en|Reform Party of the United States of America}} мүшесі,<ref>{{cite news|url= https://cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/10/25/trump.cnn/ |title= Trump Officially Joins Reform Party |lang= en |publisher= [[CNN]] |date= 1999-10-25 |accessdate= 2020-12-26}}</ref> 2001 жылы [[Демократиялық партия (АҚШ)|демократ]], 2009 жылы республикашыл, 2011 жылы [[партиясыз]] және 2012 жылы республикашыл болды.<ref name="reg"/> 1987 жылы Трамп үш ірі газетте бүкіл бетті алған жарнама жариялады да,<ref name="hint">{{cite news|url= https://www.nytimes.com/1987/09/02/nyregion/trump-gives-a-vague-hint-of-candidacy.html |title= Trump Gives a Vague Hint of Candidacy |publisher= [[The New York Times]] |first= Michael |last= Oreskes |date= 1987-09-02 |accessdate= 2016-02-17}}</ref> ол жерде сыртқы саясат және федералды бюджет жайлы өз ойларын жазды.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/1987/11/18/us/trump-urged-to-head-gala-of-democrats.html |title= Trump Urged To Head Gala Of Democrats |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |date= 1987-11-18 |accessdate= 2021-10-01 |first= Fox |last= Butterfield}}</ref> 1988 жылы ол [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Г.У. Буш]]тың сайлаудағы серіктесі болуға өтінді. Алайда оның ұсынысы қабылданбай қалды да, Буш бұл ойды «оғаш және ойға қонымсыз» деді.<ref>{{кітап|авторы= Jon Meacham |тақырыбы= Тағдыр мен Билік: Джордж Герберт Уокер Буштың Америкалық Одиссеясы |шынайы атауы= Destiny and Power: The American Odyssey of George Herbert Walker Bush |жыл= 2016 |беттері= 326 |баспасы= Random House |isbn= 978-0-8129-7947-3}}</ref> === Сайлауалды кампаниялары (2000–2016) === [[Сурет:Donald Trump speaking at CPAC 2011 by Mark Taylor.jpg|нобай|оңға|Трамптың Консервативтік саяси әрекет конференциясында сөз сөйлегені, 2011 жыл]] [[2000 АҚШ президент сайлауы|2000 жылы]] [[Калифорния]] мен [[Мичиган]]дағы праймериздерде Трамп АҚШ президенттігіне {{iw|Реформа партиясы (АҚШ)|Реформа партиясының|en|Reform Party of the United States of America}} атынан үміткер болды, бірақ 2000 жылғы ақпанда жарыстан бас тартты.<ref>{{cite news|first= Richard |last= Winger |title= Donald Trump Ran For President in 2000 in Several Reform Party Presidential Primaries |lang= en |date= 2011-12-25 |accessdate= 2021-10-01 |publisher= Ballot Access News |url= https://ballot-access.org/2011/12/25/donald-trump-ran-for-president-in-2000-in-several-reform-party-presidential-primaries/}}</ref><ref>{{cite news|last= Clift |first= Eleanor |lang= en |url= https://www.thedailybeast.com/the-last-time-trump-wrecked-a-party |title= The Last Time Trump Wrecked a Party |publisher= The Daily Beast |date= 2016-07-18 |accessdate= 2021-10-14}}</ref><ref>{{cite news|last= Nagourney |first= Adam |url= https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/library/politics/camp/021400wh-ref-trump.html |title= Reform Bid Said to Be a No-Go for Trump |publisher= [[The New York Times]] |date= 2000-02-14 |accessdate= 2020-12-26}}</ref> 1999 жылғы шілдеде жасалған сауалнама Трампты республикашыл кандидат [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] пен Демократиялық кандидат [[Аль Гор]]мен салыстырды да, Трампты жалпы халықтың жеті пайызы қолдағанын белгілі қылды.<ref>{{cite news|last= Holland |first= Keating |url= https://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/07/16/president.2000/poll/ |title= Poll: Independent candidate would not fare well against Gore, Bush |publisher= [[CNN]] |date= 1999-07-16 |accessdate= 2023-10-02}}</ref> 2011 жылы Трамп [[2012 АҚШ президент сайлауы]]нда [[Барак Обама]]ға қарсы өз үміткерлігін жариялағанын мүмкін көрді, Консервативтік саяси әрекет конференциясында тұңғыш сөз сөйледі және 2011 жылғы ақпанда праймериздерге аттанды.<ref name="McA">{{cite news|last= MacAskill |first= Ewen |url= https://www.theguardian.com/world/2011/may/16/donald-trump-us-presidential-race |title= Donald Trump bows out of 2012 US presidential election race |publisher= [[The Guardian]] |date= 2011-05-16 |accessdate= 2020-02-28}}</ref><ref>{{cite news|last1= Bobic |first1= Igor |last2= Stein |first2= Sam |url= https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-cpac_n_58adc0f4e4b03d80af7141cf |title= How CPAC Helped Launch Donald Trump's Political Career |publisher= HuffPost |date= 2017-02-22 |accessdate= 2020-02-28}}</ref> 2011 жылғы мамырда ол сайлануға бармайтынын айтты.<ref name="McA"/> Трамптың президенттікке үміткерлігін көпшілік шын деп те қалмады.<ref>{{cite news|url= https://www.huffpost.com/entry/donald-trump-cpac-president-act_n_821923 |title= Donald Trump Brings His 'Pretend To Run For President' Act To CPAC |work= HuffPost |accessdate= 2022-09-14 |first= Jason |last= Linkins |date= 2011-02-11}}</ref> ==== 2016 жылғы үміткерлігі ==== {{Толық мақала|2016 АҚШ президент сайлауы}} Атақ-даңқы мен арандатушылық мәлімдемелері арқасында Трамп бұқаралық ақпарат құралдарында бұрын-соңды болмаған көлемде тегін көрсетіле берді де, оның Республикалық праймериздегі жеңісін ықтималдырақ болды.<ref name=Cillizza-160614>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2016/06/14/this-harvard-study-is-a-powerful-indictment-of-the-medias-role-in-donald-trumps-rise/ |title= This Harvard study is a powerful indictment of the media's role in Donald Trump's rise |first= Chris |last= Cillizza |date= 2016-06-14 |accessdate= 2021-10-01 |publisher= [[The Washington Post]]}}</ref> Оның сайлауалды үгіт мәлімдемелері жиі бұлыңғыр және жанжалды болды,<ref>{{cite news|url= https://www.npr.org/2016/08/10/489476187/trump-s-second-amendment-comment-fit-a-pattern-of-ambiguous-speech |last= McCammon |first= Sarah |title= Donald Trump's controversial speech often walks the line |publisher= NPR |date= 2016-04-10 |accessdate= 2021-10-01}}</ref> жалған тұжырымдары рекордтық сандарға жетіп жататын.<ref name="whoppers">{{cite news|title= The 'King of Whoppers': Donald Trump |url= https://www.factcheck.org/2015/12/the-king-of-whoppers-donald-trump/ |publisher= FactCheck.org |accessdate= 2019-03-04 |date= 2015-12-21}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.politifact.com/truth-o-meter/article/2015/dec/21/2015-lie-year-donald-trump-campaign-misstatements/ |title= 2015 Lie of the Year: the campaign misstatements of Donald Trump |publisher= PolitiFact |date= 2015-12-21 |accessdate= 2021-10-01 |author= Angie Drobnic Holan; Linda Qiu}}</ref><ref>{{cite news|first= Paul |last= Farhi |title= Think Trump's wrong? Fact checkers can tell you how often. (Hint: A lot.) |date= 2016-02-26 |accessdate= 2021-10-01 |publisher= [[The Washington Post]] |url= https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/the-existential-crisis-of-professional-factcheckers-in-the-year-of-trump/2016/02/25/e994f210-db3e-11e5-81ae-7491b9b9e7df_story.html}}</ref> [[Los Angeles Times]] газеті: «Заманауи саясатта президенттікке деген негізгі кандидат ешқашан да Трамп сияқты жиі жалған сөз айтып көрген емес» деп жазды.<ref>{{cite news|publisher= [[CNN]] |url= https://money.cnn.com/2016/09/25/media/newspapers-donald-trump-hillary-clinton-lies/ |title= The weekend America's newspapers called Donald Trump a liar |lang= en |first= Brian |last= Stelter |date= 2016-09-26 |accessdate= 2023-03-01}}</ref><ref name="finnegan">{{cite news|last= Finnegan |first= Michael |title= Scope of Trump's falsehoods unprecedented for a modern presidential candidate |url= https://www.latimes.com/politics/la-na-pol-trump-false-statements-20160925-snap-story.html |publisher= [[Los Angeles Times]] |date= 2016-09-25 |accessdate= 2021-10-10}}</ref> Трамп өзінің кандидатурасын 2015 жылғы маусымда жариялады.<ref>{{cite news|url= https://www.politico.com/story/2015/06/donald-trump-2016-announcement-10-best-lines-119066 |first= Adam B. |last= Lerner |title= The 10 best lines from Donald Trump's announcement speech |publisher= [[Politico]] |date= 2015-06-16 |accessdate= 2018-06-07}}</ref> Оның үміткерлігіне саяси сарапшылар бастапқыда мән бермеді, бірақ ол тез арада халық ойы сауалнамаларының жоғарғы сатысына көтеріліп кетті.<ref>{{cite news|url= https://newrepublic.com/article/123228/how-donald-trump-evolved-joke-almost-serious-candidate |date= 2015-10-27 |first= Elspeth |last= Reeve |title= How Donald Trump Evolved From a Joke to an Almost Serious Candidate |publisher= [[The New Republic]] |accessdate= 2018-07-23}}</ref> 2016 жылғы наурызда ол ең танымал үміткерлердің бірі болды да,<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2016/03/23/why-donald-trump-is-poised-to-win-the-nomination-and-lose-the-general-election-in-one-poll/ |title= Why Donald Trump is poised to win the nomination and lose the general election, in one poll |last= Bump |first= Philip |date= 2016-03-23 |accessdate= 2021-10-01 |publisher= [[The Washington Post]]}}</ref> мамырда Республикалық партияның басты болжамды кандидаты болып жарияланды.<ref>{{cite news|url= https://www.politico.com/blogs/2016-gop-primary-live-updates-and-results/2016/05/reince-priebus-donald-trump-is-nominee-222767 |title= RNC Chairman: Trump is our nominee |last= Nussbaum |first= Matthew |date= 2016-05-03 |accessdate= 2016-05-04 |publisher= [[Politico]]}}</ref> [[Сурет:Donald Trump by Gage Skidmore 5.jpg|нобай|оңға|Трамптың үгітпен айналысуы, [[Аризона]], 2016 жылғы наурыз]] Сайлауалды үгіт барысында халық ойы сауалнамаларында [[Демократиялық партия (АҚШ)|демократтар]]дың басты үміткері [[Хиллари Клинтон]] жеңіп жүрген, алайда шілденің басына қарай Трамп одан кішкене ғана басымдықпен озып кетті.<ref>{{cite news|url= https://www.nbcnews.com/storyline/data-points/poll-clinton-trump-now-tied-gop-convention-kicks-n611936 |title= Poll: Clinton and Trump Now Tied as GOP Convention Kicks Off |author= Hartig, Hannah; Lapinski, John; Psyllos, Stephanie |date= 2016-07-19 |accessdate= 2021-10-01 |publisher= [[NBC News]]}}</ref><ref>{{cite news|url= https://elections.huffingtonpost.com/pollster/2016-general-election-trump-vs-clinton |title= 2016 General Election: Trump vs. Clinton |accessdate= 2016-11-08 |publisher= HuffPost}} {{Wayback|date= 2016-10-02 |url= https://web.archive.org/web/20161002184537/http://elections.huffingtonpost.com/pollster/2016-general-election-trump-vs-clinton}}</ref> Сол айдың ортасына қарай ол сайлаудағы өзінің серіктесі ретінде [[Индиана]]ның губернаторы [[Майк Пенс]]ты таңдады да,<ref>{{cite news|url= https://www.cnbc.com/2016/07/15/donald-trump-officially-names-mike-pence-as-his-vp.html |title= Donald Trump officially names Mike Pence for VP |last= Levingston |first= Ivan |date= 2016-07-15 |accessdate= 2021-10-01 |publisher= [[CNBC]]}}</ref> екеуі [[Республикалық партияның ұлттық съезі (2016)|2016 жылғы Республикалық партия съезі]]нде партияның ресми үміткерлері болып таңдалды.<ref>{{cite news|url= https://www.foxnews.com/politics/2016/07/19/republicans-start-process-to-nominate-trump-for-president.html |title= Trump closes the deal, becomes Republican nominee for president |lang= en |date= 2016-07-19 |accessdate= 2021-10-01 |publisher= [[Fox News]]}}</ref> Трамп пен Клинтон 2016 жылғы қыркүйекте және қазанда ресми пікірталасқа қатысты. Трамп «сайлау нәтижесін мойындай ма, жоқ па» дегенге жауап беруден екі түрлі кезде бас тартты.<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/election-us-2016-37706499 |title= US presidential debate: Trump won't commit to accept election result |date= 2016-10-20 |accessdate= 2016-10-27 |publisher= [[BBC News]]}}</ref> ===== Сайлауалды үгіті, саяси ұстанымы ===== Трамптың саяси ұстанымы және сайлауалды риторикасы [[Оңшыл популизм|оңшыл популистік]] деп сипатталған.<ref>{{cite news|url= https://www.economist.com/graphic-detail/2020/10/31/the-republican-party-has-lurched-towards-populism-and-illiberalism |title= The Republican Party has lurched towards populism and illiberalism |publisher= [[The Economist]] |date= 2020-10-31 |accessdate= 2021-10-14}}</ref><ref>{{cite news|last= Borger |first= Julian |url= https://www.theguardian.com/us-news/2020/oct/26/republican-party-autocratic-hungary-turkey-study-trump |title= Republicans closely resemble autocratic parties in Hungary and Turkey – study |publisher= [[The Guardian]] |date= 2021-10-26 |accessdate= 2021-10-14}}</ref><ref>{{cite news|last= Chotiner |first= Isaac |url= https://www.newyorker.com/news/q-and-a/redefining-populism |title= Redefining Populism |publisher= [[The New Yorker]] |date= 2021-07-29 |accessdate= 2021-10-14}}</ref> [[Politico]] оларды «эклектикалық, импровизацияланған және жиі қайшылықты» деп сипаттады, [[Америкалық Кәсіпкерлік институты]]ның денсаулық сақтау саясаты бойынша сарапшысы оның саяси ұстанымдары «көпшілік назарына түсетін кез келген нәрсенің кездейсоқ ассортименті» деді.<ref>{{cite news|url= https://www.politico.com/story/2015/07/will-the-real-donald-trump-please-stand-up-120607 |title= Will the real Donald Trump please stand up? |last= Noah |first= Timothy |date= 2015-07-26 |accessdate= 2021-10-01 |publisher= [[Politico]]}}</ref> [[NBC News]] оның сайлауалды үгіті кезінде «23 негізгі мәселе бойынша 141 пікір қайшылығын» санай алды.<ref>{{cite news|url= https://www.nbcnews.com/politics/2016-election/full-list-donald-trump-s-rapidly-changing-policy-positions-n547801 |title= A Full List of Donald Trump's Rapidly Changing Policy Positions |last= Timm |first= Jane C. |date= 2016-03-30 |accessdate= 2016-07-12 |publisher= [[NBC News]]}}</ref> Оның сайлауалды платформасы АҚШ-Қытай қарым-қатынастарын және [[Солтүстік Американың еркін сауда келісімі|НАФТА]] сияқты еркін сауда келісімдерін қайта қарастыруды, иммиграциялық заңдарды қатаң сақтауды және АҚШ-Мексика шекарасында [[Трамп қабырғасы|жаңа қабырға]] салуды атап өтті. Басқа ұстанымдарға [[жаһандық жылыну]]ға қарсы ережелеріне қарсылық білдіре отыра, энергетикалық тәуелсіздікке ұмтылу, ардагерлерге арналған қызметтерді жаңғырту, әскери шығындарды ұлғайту және мұсылмандар көп елдерден келген иммигранттарға тыйым салу жатқызылады.<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-37982000 |title= Trump's promises before and after the election |date= 2017-09-19 |accessdate= 2021-10-01 |publisher= [[BBC]]}}</ref> [[Альтернативті оңшылдар]] қозғалысы көпмәдениеттілік пен [[иммиграция]]ға қарсы тұруына байланысты біріктіріп, Трамптың кандидатурасын қолдады.<ref>{{cite news|last= Weigel |first= David |url= https://www.washingtonpost.com/politics/racial-realists-are-cheered-by-trumps-latest-strategy/2016/08/20/cd71e858-6636-11e6-96c0-37533479f3f5_story.html |title= 'Racialists' are cheered by Trump's latest strategy |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2016-08-20 |accessdate= 2018-06-23}}</ref><ref>{{cite news|url= https://cnn.com/2016/08/25/politics/alt-right-explained-hillary-clinton-donald-trump/ |title= Clinton is attacking the 'Alt-Right' – What is it? |first= Gregory |last= Krieg |accessdate= 2016-08-25 |date= 2016-08-25 |publisher= [[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news|last= Pierce |first= Matt |title= Q&A: What is President Trump's relationship with far-right and white supremacist groups? |url= https://www.latimes.com/politics/story/2020-09-30/la-na-pol-2020-trump-white-supremacy |publisher= [[Los Angeles Times]] |date= 2020-09-20 |accessdate= 2021-10-07}}</ref> ===== Қаржысы жайлы ақпараттың жария болуы ===== Трамптың [[АҚШ федералды сайлау комиссиясы|федералды сайлау комиссиясы]] жария болғанын талап ететін есептерінде 1.4 миллиард доллардан асатын активтер мен кемінде 315 миллион долларлы өтелмеген қарыздары көрсетілген.<ref name="disclosure"/><ref>{{cite report|via= Bloomberg Businessweek |date= 2015-07-15 |title= Executive Branch Personnel Public Financial Disclosure Report (U.S. OGE Form 278e) |url= https://images.businessweek.com/cms/2015-07-22/7-22-15-Report.pdf |accessdate= 2023-12-21}} {{Wayback|date= 2015-07-23 |url= https://web.archive.org/web/20150723053945/https://images.businessweek.com/cms/2015-07-22/7-22-15-Report.pdf}}</ref> Трамп 1976 жылдан бері әрбір ірі кандидаттың тәжірибесіне және 2014 және 2015 жылдары ол сайлауға түссе, мұны істеуге уәде бергеніне қарамастан, өзінің салық декларациясын жарияламады.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/politics/first-draft/2016/05/11/donald-trump-breaks-with-recent-history-by-not-releasing-tax-returns/ |title= Donald Trump Breaks With Recent History by Not Releasing Tax Returns |last= Rappeport |first= Alan |date= 2016-05-11 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2016-07-19}}</ref><ref>{{cite news|last= Qiu |first= Linda |title= Pence's False claim that Trump 'hasn't broken' tax return promise |url= https://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/2016/oct/05/mike-pence/pences-false-claim-trump-hasnt-broken-tax-return-p/ |publisher= PolitiFact |date= 2016-10-05 |accessdate= 2020-04-29}}</ref> 2016 жылғы қазанда белгісіз біреу Трамптың 1995 жылғы мемлекеттік құжаттарының бір бөлігін The New York Times тілшісіне берді. Олар Трамптың сол жылы 916 миллион доллар жоғалтқанын жариялағанын көрсетеді, бұл оған 18 жылға дейін салықтан жалтаруға мүмкіндігін бере алады.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2016/10/10/us/politics/donald-trump-taxes.html |title= Donald Trump Acknowledges Not Paying Federal Income Taxes for Years |author= Eder, Steve; Twohey, Megan |date= 2016-10-10 |accessdate= 2021-10-02 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref> ===== Президент болып сайлануы ===== [[Сурет:ElectoralCollege2016.svg|нобай|оңға|[[2016 АҚШ президент сайлауы]]ның нәтижелері. Трамп 304–227 дауыс ерекшелігі көмегімен жеңді]] [[Сурет:Women's March on Washington (32593123745).jpg|thumb|2017 жылғы Әйелдер Маршы, [[Вашингтон]]]] 2016 жылғы 8 қарашада Трамп 306 [[АҚШ сайлаушылар алқасы|таңдаушы]] даусын алды да, Клинтон 232-ге қол жеткізді. Дегенмен екі жақтан да болған таңдаушылар даусының өзгеруінен кейін ресми сан 304–227 болды.<ref>{{cite news|author= Kiersten, Schmidt; Wilson, Andrews |title= A Historic Number of Electors Defected, and Most Were Supposed to Vote for Clinton |date= 2016-12-19 |accessdate= 2017-01-31 |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/interactive/2016/12/19/us/elections/electoral-college-results.html}}</ref> Трамп халық даусының көпшілігіне ие болмай тұра президент болып сайланған АҚШ тарихындағы бесінші адам болды. Ол Клинтоннан 2.9 миллион аз дауыс жинаған еді.<ref>{{cite news|last= Desilver |first= Drew |url= https://www.pewresearch.org/fact-tank/2016/12/20/why-electoral-college-landslides-are-easier-to-win-than-popular-vote-ones/ |title= Trump's victory another example of how Electoral College wins are bigger than popular vote ones |publisher= Pew Research Center |date= 2016-12-20 |accessdate= 2021-10-02}}</ref> Ол, оған қоса, — бұрынғы саяси, не әскери тәжірибесі жоқ болған бірінші АҚШ президенті.<ref>{{cite news|url= https://www.vox.com/policy-and-politics/2016/11/11/13587532/donald-trump-no-experience |title= Donald Trump will be the only US president ever with no political or military experience |last= Crockett |first= Zachary |date= 2016-11-11 |publisher= Vox |accessdate= 2017-01-03}}</ref> Трамптың жеңісі саяси [[апсет]]ке алып келді.<ref>{{cite news|url= https://www.politico.com/story/2016/11/election-results-2016-clinton-trump-231070 |title= Trump pulls off biggest upset in U.S. history |publisher= [[Politico]] |date= 2016-11-09 |author= Goldmacher, Shane; Schreckinger, Ben |accessdate= 2016-11-09}}</ref> Осыған әкелген басты себептердің бірі — халық ойы сауалнамаларының үнемі Клинтонның жеңетінін және [[ауытқымалы штат]]тардағы алда келгенін көрсетіп жүруі.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2016/11/10/upshot/why-trump-won-working-class-whites.html |title= Why Trump Won: Working-Class Whites |publisher= [[The New York Times]] |date= 2016-11-09 |first= Nate |last= Cohn |accessdate= 2016-11-09}}</ref> Трамп 30 түрлі штатта, соның ішінде 1990 жылдардан бері демократтар жеңіп жүрген [[Мичиган]], [[Пенсильвания]] мен [[Висконсин]]де жеңіске жетті. Клинтон 20 түрлі штатта және [[Вашингтон]] округінде жеңіп өтті. Трамп сайлануымен бірге бөлінбеген Республикашыл үкіметтің қайта оралуы да орын алды — [[АҚШ Конгрессі]]нің екі палатасында да республикашылар мандаттың көпшілігіне қол жеткізді.<ref>{{cite news|publisher= [[The Washington Post]] |date= 2016-11-09 |accessdate= 2021-10-02 |first= Amber |last= Phillips |title= Republicans are poised to grasp the holy grail of governance |url= https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2016/11/09/republicans-are-about-to-reach-the-holy-grail-of-governance/}}</ref> Трамп жеңіске жеткен күні АҚШ-тың ірі қалаларында наразылық шаралары орын алды.<ref>{{cite news|author= Logan, Brian; Sanchez, Chris |url= https://www.businessinsider.com/anti-donald-trump-protest-united-states-2016-11 |title= Protests against Donald Trump break out nationwide |date= 2016-11-10 |publisher= Business Insider |accessdate= 2022-09-16}}</ref><ref>{{Cite news|author= Mele, Christopher; Correal, Annie |title= 'Not Our President': Protests Spread After Donald Trump's Election |url= https://www.nytimes.com/2016/11/10/us/trump-election-protests.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2016-11-09 |accessdate= 2024-05-10}}</ref> Трамп инаугурациясының күнінде шамамен 2.6 миллион адам жиналып түрлі қалаларда Әйелдер маршына қатысты.<ref>{{cite news|url= https://www.usatoday.com/story/news/politics/2017/01/21/womens-march-aims-start-movement-trump-inauguration/96864158/ |title= At 2.6 million strong, Women's Marches crush expectations |author= Przybyla, Heidi M.; Schouten, Fredreka |date= 2017-01-21 |publisher= [[USA Today]] |accessdate= 2017-01-22}}</ref> == Бірінші президенттігі (2017–2021) == {{Толық мақала|Дональд Трамптың бірінші президенттігі}} [[Сурет:Donald Trump swearing in ceremony.jpg|нобай|оңға|Трамптың инаугурациясы кезінде ант беруі]] === Бастапқы әрекеттері === 2017 жылғы 20 қаңтарда Трамптың инаугурациясы орын алды. Қызметтегі тұңғыш аптасында ол алты түрлі өкімге қол қойды: қолжетімді күтім туралы заңның (''Obamacare'') күшін жоюы бойынша уақытша процедуралары басталды, ел [[Транс-Тынық мұхиты әріптестігі]] келіссөздерінен шықты, Keystone XL және Dakota Access Pipeline құрылыс жобалары ілгерілетілді, шекара қауіпсіздігі нығайтылды және АҚШ-тың Мексикамен шекарасында қабырға салуды жоспарлау және жобалау процесі басталды.<ref>{{cite news|last= Quigley |first= Aidan |title= All of Trump's executive actions so far |url= https://www.politico.com/agenda/story/2017/01/all-trump-executive-actions-000288 |accessdate= 2017-01-28 |publisher= [[Politico]] |date= 2017-01-25}}</ref> Трамптың қызы [[Иванка Трамп|Иванка]] оның [[АҚШ президентінің атқарушы кеңсесі|көмекшісі]] және күйеу баласы [[Джаред Кушнер]] аға кеңесшісі болып тағайындалды.<ref>{{cite news|url= https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2017/03/family-affair |author= V.V.B |title= Ivanka Trump's new job |date= 2017-03-31 |accessdate= 2017-04-03 |publisher= [[The Economist]]}}</ref><ref>{{cite news|author= Michael S. Schmidt; Eric Lipton; Charlie Savage |url= https://www.nytimes.com/2017/01/21/us/politics/donald-trump-jared-kushner-justice-department.html |title= Jared Kushner, Trump's Son-in-Law, Is Cleared to Serve as Adviser |publisher= [[The New York Times]] |date= 2017-01-21 |accessdate= 2017-05-07}}</ref> === Мүдделер қайшылығы === Инаугурация алдында Трамп өз бизнесін ұлдары [[Эрик Трамп|Эрик]] пен [[Дональд Трамп (кіші)|кіші Дональд]] және бизнес серіктесі басқаратын [[сенімгерлік]]ке көшірді.<ref>{{cite news|first= Marilyn |last= Geewax |title= Trump Has Revealed Assumptions About Handling Presidential Wealth, Businesses |url= https://www.npr.org/2018/01/20/576871315/trump-has-revealed-assumptions-about-handling-presidential-wealth-businesses |publisher= NPR |date= 2018-01-20 |accessdate= 2021-10-02}}</ref><ref name="BBC041817">{{cite news|title= Donald Trump: A list of potential conflicts of interest |url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-38069298 |publisher= [[BBC]] |date= 2017-04-18 |accessdate= 2021-10-02}}</ref> Президент болғанын қолданып тұра жаңа шетелдік келісімдерден бас тартатынын айтқанына қарамастан The Trump Organization [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Шотландия]] және [[Доминикан Республикасы]]ндағы операцияларын кеңейтуді жалғастырды. Трамп өз бизнесінен пайда табуды және оның әкімшілігінің саясаты оның бизнесіне қалай әсер еткенін білуді жалғастыра берді.<ref name="BBC041817"/><ref name="Venook">{{cite news|last= Venook |first= Jeremy |title= Trump's Interests vs. America's, Dubai Edition |url= https://www.theatlantic.com/business/archive/2017/08/donald-trump-conflicts-of-interests/508382/ |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2017-08-09 |accessdate= 2021-10-02}}</ref> Трамп The Trump Organization ғимаратына президенттігінің 428 күнінде барды, бұл президенттігінің әр 3.4 күніне бір рет барғандайға тең.<ref>{{cite news|last= Bump |first= Philip |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2021/01/20/trumps-presidency-ends-where-so-much-it-was-spent-trump-organization-property/ |title= Trump's presidency ends where so much of it was spent: A Trump Organization property |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2021-01-20 |accessdate= 2022-01-27}}</ref> === Ішкі саясаты === ==== Экономика ==== Трамп 2009 жылы басталып, 2020 жылғы ақпанда [[COVID-19 пандемиясы]]ның рецессиясымен аяқталған<ref>{{cite news|last= Smialek |first= Jeanna |date= 2020-06-08 |title= The U.S. Entered a Recession in February |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2020/06/08/business/economy/us-economy-recession-2020.html |accessdate= 2020-06-10}}</ref> Америка тарихындағы ең ұзақ [[экономикалық экспансия]]ның биігінде қызметке кірісті.<ref name=VanDam>{{cite news|first= Andrew |last= Van Dam |url= https://www.washingtonpost.com/business/2021/01/08/trump-jobs-record/ |publisher= [[The Washington Post]] |title= Trump will have the worst jobs record in modern U.S. history. It's not just the pandemic. |date= 2021-01-08 |accessdate= 2021-10-02}}</ref> 2017 жылғы желтоқсанда Трамп Салықтарды азайту және жұмыс орындары туралы заңға ({{lang-en|Tax Cuts and Jobs Act}}) қол қойды да, осылайша кәсіпкерлер мен бизнестерге қойылатын салық ставкаларын төмендетті.<ref>{{cite news|last= Long |first= Heather |url= https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2017/12/15/the-final-gop-tax-bill-is-complete-heres-what-is-in-it/ |title= The final GOP tax bill is complete. Here's what is in it. |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2017-12-15 |accessdate= 2021-07-31}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/interactive/2017/12/15/us/politics/final-republican-tax-bill-cuts.html |title= What's in the Final Republican Tax Bill |publisher= [[The New York Times]] |author= Wilson Andrews; Alicia Parlapiano |date= 2017-12-15 |accessdate= 2017-12-22}}</ref> Сегіз жыл ішінде мемлекеттік қарызды жойып тастаймын деген уәде бергеніне қарамастан, Трамп мемлекеттік шығындарды едәуір арттырды және 2017 жылы салықты азайтуды мақұлдады. Нәтижесінде федералдық бюджет тапшылығы 50 дерлік пайызға өсіп, 2019 жылы 1 триллион долларға жуықталды.<ref>{{cite news|author= Long, Heather; Stein, Jeff |title= The U.S. deficit hit $984 billion in 2019, soaring during Trump era |url= https://www.washingtonpost.com/business/2019/10/25/us-deficit-hit-billion-marking-nearly-percent-increase-during-trump-era/ |accessdate= 2020-06-10 |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2019-10-25}}</ref> Трамп, сонымен қатар, өзінің сайлауалды үгіті кезінде жасаймын деген 1 триллион долларлық инфрақұрылымдық шығындар жоспарын орындай алмады.<ref>{{cite news|last= Bliss |first= Laura |url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-11-16/what-did-all-those-infrastructure-weeks-add-up-to |title= How Trump's $1 Trillion Infrastructure Pledge Added Up |publisher= Bloomberg News |date= 2020-11-16 |accessdate= 2021-12-29}}</ref> Трамп — қызметтен кеткендегі елдің жұмыс күші азайған жалғыз заманауи АҚШ президенті. Трамп президенттігі аяқталғанда елдің жұмыс күші 3 миллион адамға азайды.<ref name=VanDam /><ref>{{Cite news|last= Burns |first= Dan |date= 2021-01-08 |title= Trump ends his term like a growing number of Americans: out of a job |url= https://www.reuters.com/article/idUSKBN29D31G/ |publisher= [[Reuters]] |accessdate= 2024-05-10}}</ref> ==== Жаһандық жылыну, қоршаған орта және энергетика ==== Трамп [[жаһандық жылыну]] туралы ғылыми консенсусты жоққа шығарады.<ref>{{cite news|author= Ashley Parker; Coral Davenport |title= Donald Trump's Energy Plan: More Fossil Fuels and Fewer Rules |date= 2016-05-26 |accessdate= 2021-10-03 |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2016/05/27/us/politics/donald-trump-global-warming-energy-policy.html}}</ref><ref>{{cite news|first= Jason |last= Samenow |title= Donald Trump's unsettling nonsense on weather and climate |date= 2016-03-22 |accessdate= 2021-10-03 |publisher= [[The Washington Post]] |url= https://www.washingtonpost.com/news/capital-weather-gang/wp/2016/03/22/donald-trumps-unsettling-nonsense-on-weather-and-climate}}</ref><ref>{{Cite news|author= Lemire, Jonathan; Madhani, Aamer Weissert, Will; Knickmeyer, Ellen |date= 2020-09-15 |title= Trump spurns science on climate: 'Don't think science knows' |url= https://apnews.com/article/climate-climate-change-elections-joe-biden-campaigns-bd152cd786b58e45c61bebf2457f9930 |accessdate= 2024-05-11 |publisher= [[AP News]]}}</ref><ref>{{Cite news |author= Plumer, Brad; Davenport, Coral |date= 2019-12-28 |title= Science Under Attack: How Trump Is Sidelining Researchers and Their Work |url= https://www.nytimes.com/2019/12/28/climate/trump-administration-war-on-science.html |accessdate= 2024-05-11 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref> Ол жаңартылатын энергия көздерін зерттеуге арналған бюджетті 40 пайызға қысқартты және климаттың өзгеруін тежеуге бағытталған Обама дәуіріндегі саясатты өзгертіп жіберді.<ref>{{cite news|title= Trump proposes cuts to climate and clean-energy programs |url= https://www.nationalgeographic.com/science/article/how-trump-is-changing-science-environment |date= 2019-05-03 |publisher= National Geographic Society |accessdate= 2023-11-24}}</ref> Ол [[Париж келісімі (2015)|Париж келісімі]]нен шығып, АҚШ-ты оны ратификацияламаған жалғыз мемлекет етті.<ref>{{cite news|last= Dennis |first= Brady |title= As Syria embraces Paris climate deal, it's the United States against the world |url= https://www.washingtonpost.com/news/energy-environment/wp/2017/11/07/as-syria-embraces-paris-climate-deal-its-the-united-states-against-the-world |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2017-11-07 |accessdate= 2018-05-28}}</ref> Трамп [[қазбалы отын]]ның өндірісі мен экспортын арттыруды мақсат етті.<ref>{{cite news|last= Gardner |first= Timothy |title= Senate confirms Brouillette, former Ford lobbyist, as energy secretary |url= https://www.reuters.com/article/us-usa-energy-brouillette/senate-confirms-brouillette-former-ford-lobbyist-as-energy-secretary-idUSKBN1Y62E6 |accessdate= 2019-12-15 |publisher= [[Reuters]] |date= 2019-12-03}}</ref><ref>{{cite news|url= https://apnews.com/article/mt-state-wire-climate-ap-top-news-climate-change-ca-state-wire-2b44ced0e892d7e988e40a486d875b5d |publisher= [[Associated Press News]] |title= Trump's fossil fuel agenda gets pushback from federal judges |first= Matthew |last= Brown |date= 2020-09-15 |accessdate= 2021-10-03}}</ref> Трамп тұсында табиғи газ кеңейді, бірақ көмір азаюы жалғасты.<ref>{{Cite news|last= Lipton |first= Eric |date= 2020-10-05 |title= 'The Coal Industry Is Back,' Trump Proclaimed. It Wasn't. |url= https://www.nytimes.com/2020/10/05/us/politics/trump-coal-industry.html |accessdate= 2021-10-03 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref><ref name=Subramaniam>{{cite news|first= Tara |last= Subramaniam |url= https://cnn.com/2021/01/30/politics/trump-broken-promises/ |title= From building the wall to bringing back coal: Some of Trump's more notable broken promises |publisher= [[CNN]] |date= 2021-01-30 |accessdate= 2021-10-03}}</ref> Трамп 100-ден астам қоршаған ортаны қорғау федералды ережелерін, соның ішінде жылыжай газдар шығарындыларын, ауа мен судың ластануын және улы зат пайдаланысын тежейтіндерін кері қайтарды. Ол федералды инфрақұрылым жобалары үшін жануарлар және қоршаған орта қорғау стандарттарын әлсіретіп, бұрғылау мен ресурстарды өндіруге арналған рұқсат етілген аумақтарды кеңейтті, мысалы, Трамп тұсында [[Ұлттық Арктикалық қорық]] жерінде бұрғылау заңды болды.<ref>{{cite news|author= Popovich, Nadja; Albeck-Ripka, Livia; Pierre-Louis, Kendra |title= The Trump Administration Rolled Back More Than 100 Environmental Rules. Here's the Full List. |url= https://www.nytimes.com/interactive/2020/climate/trump-environment-rollbacks-list.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2021-01-20 |accessdate= 2023-12-21}}</ref> ==== Дерегуляция ==== [[Сурет:Donald Trump (50042302938).jpg|нобай|оңға|Дональд Трамп, 23 маусым 2020]] 2017 жылы Трамп 13771 Атқарушы жарлығына қол қойды, ол бойынша әр жаңа ережені қабылдаған кезде федералды агенттіктер қолданыстағы екі ережені (ол жою сынбағаларына келмесе де) анықтап, жояды.<ref>{{cite news|last= Plumer |first= Brad |url= https://www.vox.com/science-and-health/2017/1/30/14441430/trump-executive-order-regulations |title= Trump wants to kill two old regulations for every new one issued. Sort of. |publisher= Vox |date= 2017-01-30 |accessdate= 2023-03-11}}</ref> Ол денсаулыққа,<ref>{{cite news|last= Thompson |first= Frank W. |url= https://www.brookings.edu/blog/fixgov/2020/10/09/six-ways-trump-has-sabotaged-the-affordable-care-act/ |title= Six ways Trump has sabotaged the Affordable Care Act |publisher= Brookings Institution |date= 2020-10-09 |accessdate= 2022-01-03}}</ref><ref name="midnight">{{cite news|author= Arnsdorf, Isaac; DePillis, Lydia; Lind, Dara; Song, Lisa; Syed, Moiz; Osei, Zipporah |url= https://projects.propublica.org/trump-midnight-regulations/ |title= Tracking the Trump Administration's "Midnight Regulations" |publisher= ProPublica |date= 2020-11-25 |accessdate= 2022-01-03}}</ref> еңбекке,<ref>{{cite news|last= Poydock |first= Margaret |url= https://www.epi.org/blog/president-trump-has-attacked-workers-safety-wages-and-rights-since-day-one/ |title= President Trump has attacked workers' safety, wages, and rights since Day One |publisher= Economic Policy Institute |date= 2020-09-17 |accessdate= 2022-01-03}}</ref><ref name="midnight"/> қоршаған ортаға<ref>{{cite news|last= Baker |first= Cayli |url= https://www.brookings.edu/blog/up-front/2020/12/15/the-trump-administrations-major-environmental-deregulations/ |date= 2020-12-15 |accessdate= 2022-01-29 |title= The Trump administration's major environmental deregulations |publisher= Brookings Institution}}</ref><ref name="midnight"/> және басқа да салаларға қатысты көптеген федералды ережелерді, соның ішінде ауыр психикалық ауруы бар адамдарға қару сатып алуды жеңілдететін заң жобасын жойды.<ref>{{cite magazine|last= Grunwald |first= Michael |title= Trump's Secret Weapon Against Obama's Legacy |url= https://www.politico.com/magazine/story/2017/04/donald-trump-obama-legacy-215009/ |publisher= Politico Magazine |date= 2017-04-10 |accessdate= 2022-01-29}}</ref> Қызметтегі алғашқы алты апта ішінде ол тоқсан федералды ережелерді кешіктірді, тоқтатты немесе өзгертті,<ref>{{cite news|author= Lipton, Eric; Appelbaum, Binyamin |url= https://www.nytimes.com/2017/03/05/us/politics/trump-deregulation-guns-wall-st-climate.html |title= Leashes Come Off Wall Street, Gun Sellers, Polluters and More |publisher= [[The New York Times]] |date= 2017-03-05 |accessdate= 2022-01-29}}</ref> көбінесе «реттелетін индустриялардан келген ұсыныстар себебінен».<ref>{{cite news|title= Trump-Era Trend: Industries Protest. Regulations Rolled Back. A Dozen Examples |url= https://www.documentcloud.org/documents/3480299-10-Examples-Industries-Push-Followed-by-Trump.html#document/p60/a341284 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2022-01-29 |date= 2017-03-05}}</ref> {{iw|Саясаттың адалдығы институты|Саясаттың адалдығы институты|en|Institute for Policy Integrity}} Трамп ұсыныстарының 78 пайызына соттар тосқауыл қойғанын немесе сот процесінде басымдық бермегенін анықтады.<ref>{{cite news|title= Roundup: Trump-Era Agency Policy in the Courts |url= https://policyintegrity.org/trump-court-roundup |publisher= Institute for Policy Integrity |date= 2022-04-25 |accessdate= 2022-01-08}}</ref> ==== Денсаулық сақтау ==== Өзінің сайлауалды үгіті кезінде Трамп ''Obamacare'' делінетін {{iw|АҚШ-тағы денсаулық сақтау және емделушілерді қорғау реформасы|Қолжетімді денсаулық сақтау туралы заңның|en|Affordable Care Act}} күшінің жойылатынына уәде берді.<ref>{{cite news|last= Kodjak |first= Alison |title= Trump Can Kill Obamacare With Or Without Help From Congress |url= https://www.npr.org/sections/health-shots/2016/11/09/501203831/trump-can-kill-obamacare-with-or-without-help-from-congress |accessdate= 2017-01-12 |publisher= NPR |date= 2016-11-09}}</ref> Қызметінде ол түрлі бұйрық көмегімен Заңның орындалуын шектеді.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2017/01/20/us/politics/trump-executive-order-obamacare.html |title= Trump Issues Executive Order Scaling Back Parts of Obamacare |author= Davis, Julie; Hirschfeld, Davis; Pear, Robert |date= 2017-01-20 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2017-01-23}}</ref><ref>{{cite news|url= https://money.cnn.com/2017/10/12/news/economy/trump-health-care-executive-order/index.html |title= What's in Trump's health care executive order? |first= Tami |last= Luhby |publisher= [[CNN]] |date= 2017-10-13 |accessdate= 2017-10-14}}</ref> 2018 жылғы маусымда Трамп әкімшілігі жеке мандатқа байланысты қаржылық жазаларды жою Заңды конституциялық емес деп тану мақсатымен Республикашылдар басқаратын 18 штатқа қосылып, [[АҚШ Жоғарғы соты|Жоғарғы Сот]]қа жүгінді.<ref name=StolbergACA>{{cite news|first= Sheryl Gay |last= Stolberg |title= Trump Administration Asks Supreme Court to Strike Down Affordable Care Act |url= https://www.nytimes.com/2020/06/26/us/politics/obamacare-trump-administration-supreme-court.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-06-26 |accessdate= 2021-10-03}}</ref><ref>{{cite news|title= Obamacare Must 'Fall,' Trump Administration Tells Supreme Court |url= https://www.npr.org/2020/06/26/883819835/obamacare-must-fall-trump-administration-tells-supreme-court |publisher= NPR |first= Mark |last= Katkov |date= 2020-06-26 |accessdate= 2021-09-29}}</ref> Олардың өтініші 23 миллион америкалық үшін медициналық сақтандыруды алып тастар еді, бірақ сәтсіз болды.<ref name=StolbergACA /> 2016 жылғы үгіт кезінде Трамп [[Medicare]] және басқа да әлеуметтік желілік бағдарламалар қаржыландыруды қорғауға уәде берді, бірақ 2020 жылғы қаңтарда ол оларға шектеу жасауды қарастыруға дайын екенін айтты.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2020/01/22/us/politics/medicare-trump.html |title= Trump Opens Door to Cuts to Medicare and Other Entitlement Programs |author= Alan Rappeport; Maggie Haberman |date= 2020-01-22 |accessdate= 2020-01-24 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref> Опиоид індетіне жауап ретінде Трамп 2018 жылы есірткі тәуелділігіне қарсы әрекетті қаржыландыруды ұлғайту туралы заңға қол қойды, бірақ нақты стратегия жасай алмағаны үшін кеңінен сынға ұшырады. АҚШ-та опиоидтың артық дозалануынан өлім 2018 жылы аздап төмендеді, бірақ 2019 жылы 50,052 рекордтық көрсеткішіне жетті.<ref>{{cite news|last= Mann |first= Brian |date= 2020-10-29 |title= Opioid Crisis: Critics Say Trump Fumbled Response To Another Deadly Epidemic |publisher= NPR |url= https://www.npr.org/2020/10/29/927859091/opioid-crisis-critics-say-trump-fumbled-response-to-another-deadly-epidemic |accessdate= 2020-12-13}}</ref> ==== Әлеуметтік мәселелер ==== Трамп [[аборт]] жасататын немесе аборт жасатуға жолдама беретін ұйымдарға федералдық қаражат алуға тыйым салды.<ref>{{cite news|title= Abortion: How do Trump and Biden's policies compare? |url= https://www.bbc.com/news/election-us-2020-54003808 |publisher= [[BBC News]] |accessdate= 2023-07-17 |date= 2020-09-09}}</ref> Ол «дәстүрлі некені» қолдайтынын, бірақ [[бір жынысты неке]]нің жалпыұлттық заңдылығын «шешіліп қойылған» деп санайтынын айтты.<ref>{{cite news|url= https://cnn.com/2016/11/14/politics/trump-gay-marriage-abortion-supreme-court/ |title= Trump: Same-sex marriage is 'settled', but Roe v Wade can be changed |publisher= [[CNN]] |first= Ariane |last= de Vogue |date= 2016-11-15 |accessdate= 2016-11-30}}</ref> Оның әкімшілігі Обама әкімшілігіндегі [[ЛГБТ қоғамдастығы|ЛГБТ адамдар]]дың жұмыс орындарындағы кемсітуден қорғайтын заңдардың негізгі құрамдастарын кері қайтарды.<ref>{{cite news|url= https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/lgbtq-advocates-say-trump-s-news-executive-order-makes-them-n740301 |title= LGBTQ Advocates Say Trump's New Executive Order Makes Them Vulnerable to Discrimination |publisher= NBC News |first= Mary Emily |last= O'Hara |date= 2017-03-30 |accessdate= 2017-07-30}}</ref> 2020 жылғы тамызда Трамптың трансгендер пациенттерді кемсітуге қарсы қорғау шараларын кері қайтару әрекетін бір федералды судья тоқтатты.<ref>{{cite news|last= Luthi |first= Susannah |url= https://www.politico.com/news/2020/08/17/judge-trump-rollback-transgender-health-397332 |title= Judge halts Trump's rollback of transgender health protections |publisher= [[Politico]] |date= 2020-08-17 |accessdate= 2023-11-08}}</ref> Трамп елдегі қарулардың тексерілуіне қарсы екенін айтқан, бірақ оның елдегі қару саясаты жайлы көзқарасы жылдар өте келе өзгере берді.<ref>{{cite news|url= https://cnn.com/2016/06/20/politics/donald-trump-gun-positions-nra-orlando/ |title= The times Trump changed his positions on guns |publisher= [[CNN]] |date= 2016-06-20 |accessdate= 2021-10-03 |first= Gregory |last= Krieg}}</ref> Билігі кезінде бірнеше қару көмегімен орын алған [[жаппай өлтіру]]ден кейін ол қаруға қатысты жаңа заңнаманы ұсынатынын айтты, бірақ ол 2019 жылғы қарашада бұл әрекеттен бас тартты.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/trump-quietly-abandons-proposing-ideas-to-curb-gun-violence-after-saying-he-would-following-mass-shootings/2019/10/31/8bca030c-fa6e-11e9-9534-e0dbcc9f5683_story.html |title= Trump abandons proposing ideas to curb gun violence after saying he would following mass shootings |publisher= [[The Washington Post]] |first= Josh |last= Dawsey |date= 2019-11-01 |accessdate= 2021-10-03}}</ref> Оның әкімшілігі [[марихуана]]ға қарсы ұстаным алып, марихуананы заңдастырған штаттарды қорғауды қамтамасыз ететін Обама дәуіріндегі саясатты жойды.<ref>{{cite news|last= Bures |first= Brendan |date= 2020-02-21 |accessdate= 2021-10-03 |title= Trump administration doubles down on anti-marijuana position |publisher= Chicago Tribune |url= https://www.chicagotribune.com/marijuana/sns-tft-trump-anti-marijuana-stance-20200221-jfdx4urbb5bhrf6ldtfpxleopi-story.html}}</ref> Трамп ұзақ уақыт бойы [[өлім жазасы]]н қолдап жүр.<ref>{{cite news|last= Wolf |first= Zachary B. |title= Trump returns to the death penalty as Democrats turn against it |url= https://cnn.com/2019/07/27/politics/death-penalty-trump-democrats/ |publisher= [[CNN]] |accessdate= 2022-09-18 |date= 2019-07-27}}</ref><ref>{{cite news|last= Honderich |first= Holly |title= In Trump's final days, a rush of federal executions |url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-55236260 |publisher= [[BBC]] |date= 2021-01-16 |accessdate= 2022-09-18}}</ref> Оның әкімшілігі кезінде федералды үкімет 13 тұтқынды өлім жазасына кесті, бұл соңғы 56 жылда жасалған өлім жазасын бірге қосқандағыдан көп.<ref>{{cite news|author= Michael Tarm; Michael Kunzelman |title= Trump administration carries out 13th and final execution |url= https://apnews.com/article/donald-trump-wildlife-coronavirus-pandemic-crime-terre-haute-28e44cc5c026dc16472751bbde0ead50 |publisher= [[Associated Press News]] |date= 2021-01-15 |accessdate= 2022-01-30}}</ref> 2016 жылы Трамп [[су қолданатын азап|су қолданып, азаптау]]<ref>{{cite news|last= McCarthy |first= Tom |title= Donald Trump: I'd bring back 'a hell of a lot worse than waterboarding' |url= https://www.theguardian.com/us-news/2016/feb/06/donald-trump-waterboarding-republican-debate-torture |publisher= [[The Guardian]] |date= 2016-02-07 |accessdate= 2016-02-08}}</ref><ref>{{cite news|title= Ted Cruz, Donald Trump Advocate Bringing Back Waterboarding |url= https://abcnews.go.com/Politics/video/ted-cruz-donald-trump-advocate-bringing-back-waterboarding-36764410 |publisher= ABC News |date= 2016-02-06 |accessdate= 2016-02-09}}</ref> сияқты әдісі бар ақпарат алу мақсатындағы азаптауды қолдады, бірақ кейінірек қорғаныс министрі [[Джеймс Мэттис]]тің қарсылығынан кейін одан бас тартқандай болды.<ref>{{cite journal|first= Ron E. |last= Hassner |title= What Do We Know about Interrogational Torture? |journal= International Journal of Intelligence and CounterIntelligence |volume= 33 |issue= 1 |year= 2020 |pages= 4–42 |doi= 10.1080/08850607.2019.1660951}}</ref> === Кешірімдері және коммутациялары === Трамп кешірім жасау туралы 237 өтінішті қанағаттандырды, бұл [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Г.У. Буш]] пен [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]]ты санамағанда 1900 жылдан бері қызметте болған барлық президенттерден аз.<ref>{{cite news|last= Gramlich |first= John |url= https://www.pewresearch.org/short-reads/2021/01/22/trump-used-his-clemency-power-sparingly-despite-a-raft-of-late-pardons-and-commutations/ |title= Trump used his clemency power sparingly despite a raft of late pardons and commutations |publisher= Pew Research Center |date= 2021-01-22 |accessdate= 2023-07-23}}</ref> Олардың тек жиырма бесі Әділет департаментінің кешірім жасау жөніндегі адвокатымен тексерілген; басқалары оған, оның отбасына және оның одақтастарына жеке немесе саяси байланыстары бар адамдарға берілді немесе атақты адамдар тарапынан ұсынылған.<ref name="road">{{cite news|last= Vogel |first= Kenneth P. |url= https://www.nytimes.com/2021/01/27/us/politics/trump-pardons.html |title= The Road to Clemency From Trump Was Closed to Most Who Sought It |publisher= [[The New York Times]] |date= 2021-03-21 |accessdate= 2023-07-23}}</ref><ref name="OloDaw">{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/trump-pardon-power-russia-probe-mueller/2020/12/24/c55000c8-45fd-11eb-b0e4-0f182923a025_story.html |date= 2020-12-24 |accessdate= 2021-10-03 |title= Trump wields pardon power as political weapon, rewarding loyalists and undermining prosecutors |publisher= [[The Washington Post]] |author= Toluse Olorunnipa; Josh Dawsey}}</ref> Президенттіктегі соңғы күнінде Трамп 73 рақымшылық жасап, 70 жазаны жеңілдеткен.<ref>{{cite news|author= Kevin Johnson; David Jackson; Dennis Wagner |url=https://usatoday.com/story/news/politics/2021/01/19/donald-trump-pardons-steve-bannon-white-house/4209763001/|title=Donald Trump grants clemency to 144 people (not himself or family members) in final hours|date=January 19, 2021|work=[[USA Today]]|access-date=July 23, 2023}}</ref> Зорлық-зомбылық жасағаны үшін сотталған немесе айыпталған үш әскери қызметшінің кешірілуіне әскери басшылар қарсы болды.<ref>{{cite news|last= Phillips |first= Dave |url= https://www.nytimes.com/2019/11/15/us/trump-pardons.html |title= Trump Clears Three Service Members in War Crimes Cases |publisher= [[The New York Times]] |date= 2019-11-22 |accessdate= 2024-04-18}}</ref> === Иммиграция === Трамптың ұсынған [[иммиграция]] саясаты науқан кезінде қызу пікірталас тақырыбы болды. Ол [[Мексика]] мен АҚШ шекарасындағы заңсыз қозғалысты тоқтату мақсатымен шекарада [[Трамп қабырғасы|қабырға]] тұрғызбақ және Мексиканы сол үшін төлеткізбек болды.<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-37243269 |title= Donald Trump's Mexico wall: Who is going to pay for it? |date= 2017-02-06 |publisher= [[BBC]] |accessdate= 2017-12-09}}</ref> Ол АҚШ-та тұратын миллиондаған заңсыз иммигранттарды [[депортация]]лауға уәде берді<ref>{{cite news|title= Donald Trump emphasizes plans to build 'real' wall at Mexico border |url= https://www.cbc.ca/news/world/donald-trump-emphasizes-plans-to-build-real-wall-at-mexico-border-1.3196807 |publisher= Canadian Broadcasting Corporation |accessdate= 2015-09-29 |date= 2015-04-19}}</ref> және туа біткенде берілетін азаматтықты сынға алды.<ref>{{cite news|url= https://www.motherjones.com/mojo/2015/08/donald-trump-has-some-thoughts-about-the-constitution |title= Donald Trump: The 14th Amendment is Unconstitutional |publisher= Mother Jones |date= 2015-04-19 |accessdate= 2015-11-22 |first= Inae |last= Oh}}</ref> Президент ретінде ол жиі заңсыз иммигранттардың елге келуін «басқыншылықпен» теңеді де, иммигранттарды қылмыстық топтармен байланыстырды.<ref>{{cite news|url= https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2019/08/08/trump-immigrants-rhetoric-criticized-el-paso-dayton-shootings/1936742001/ |title= A USA Today analysis found Trump used words like 'invasion' and 'killer' at rallies more than 500 times since 2017 |last= Fritze |first= John |publisher= USA Today |accessdate= 2019-04-09 |date= 2019-04-08}}</ref> 2018 жылдан бастап Трамп [[Орталық Америка]]лық мигрант көпшілігінің баспана іздеуін тоқтату үшін АҚШ-Мексика шекарасына 6,000-ға жуық әскерді орналастырды.<ref>{{cite news|last= Mitchell |first= Ellen |title= Pentagon to send a 'few thousand' more troops to southern border |url= https://thehill.com/policy/defense/427519-pentagon-to-send-a-few-thousand-more-troops-to-southern-border |accessdate= 2020-06-04 |publisher= [[The Hill]] |date= 2019-01-29}}</ref> Трамп қабылданған босқындар санын рекордтық деңгейге дейін қысқартты. Трамп билікке келген кезде жылдық шектеу 110,000 болды; Трамп 2020 жылы бұл санды 18,000 адамға және 2021 жылы 15,000 адамға шектеді.<ref>{{cite news|title= Donald Trump has cut refugee admissions to America to a record low |url= https://www.economist.com/graphic-detail/2019/11/04/donald-trump-has-cut-refugee-admissions-to-america-to-a-record-low |accessdate= 2020-06-25 |publisher= [[The Economist]] |date= 2019-11-04}}</ref><ref>{{cite news|title= Trump Virtually Cuts Off Refugees as He Unleashes a Tirade on Immigrants |url= https://www.nytimes.com/2020/10/01/us/politics/trump-refugees.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-10-01 |accessdate= 2021-09-30 |author= Zolan Kanno-Youngs; Michael D. Shear}}</ref> ==== Сапар жасауға қойған тыйымы ==== 2015 жылғы [[Сан-Бернардинодағы жаппай өлтіру]]ден кейін Трамп күшті тексеру жүйелері енгізілгенше мұсылман шетелдіктердің АҚШ-қа кіруіне тыйым салуды ұсынды.<ref>{{cite news|last= Pilkington |first= Ed |url= https://www.theguardian.com/us-news/2015/dec/07/donald-trump-ban-all-muslims-entering-us-san-bernardino-shooting |title= Donald Trump: ban all Muslims entering US |publisher= [[The Guardian]] |date= 2015-12-08 |accessdate= 2020-10-10}}</ref> Кейінірек ол бұл ұсынысты өзгертті; тыйым «терроризмнің дәлелденген тарихы» бар елдерге қатысты ұсынылатын болды.<ref>{{cite news|publisher= [[The Washington Post]] |date= 2016-06-25 |accessdate= 2021-10-03 |first= Jenna |last= Johnson |title= Trump now proposes only Muslims from terrorism-heavy countries would be banned from U.S. |url= https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2016/06/25/trump-now-says-muslim-ban-only-applies-to-those-from-terrorism-heavy-countries/}}</ref> 2017 жылғы 27 қаңтарда Трамп босқындарды қабылдауды 120 күнге тоқтатып, қауіпсіздік сақтау себептеріне байланысты [[Ирак]], [[Иран]], [[Ливия]], [[Сомали]], [[Судан]], [[Сирия]] және [[Йемен]] азаматтарына 90 күн бойы кіруге тыйым салатын 13769-бұйрыққа қол қойды. Бұйрық бірден және ескертусіз күшіне еніп, әуежайлардағы аласапыранға әкелді.<ref name="frontline">{{cite news|url= https://www.theguardian.com/us-news/2017/jan/28/airports-us-immigration-ban-muslim-countries-trump |title= US airports on frontline as Donald Trump's travel ban causes chaos and protests |date= 2017-01-28 |publisher= [[The Guardian]] |author= Joanna Walters; Edward Helmore; Saeed Kamali Dehghan |accessdate= 2017-07-19}}</ref><ref name="airport">{{cite news|title= Protests erupt at airports nationwide over immigration action |url= https://www.cbsnews.com/news/protests-airports-immigration-action-president-trump/ |publisher= CBS News |date= 2017-01-28 |accessdate= 2021-03-22}}</ref> Келесі күні түрлі әуежайларда наразылық шаралары орын алды<ref name="frontline"/><ref name="airport"/> және бұйрықтың өзі заңи қиындықтарға әкелді.<ref>{{cite news|publisher= [[The Wall Street Journal]] |date= 2017-02-04 |accessdate= 2021-10-03 |author= Devlin Barrett; Dan Frosch |title= Federal Judge Temporarily Halts Trump Order on Immigration, Refugees |url= https://www.wsj.com/articles/legal-feud-over-trump-immigration-order-turns-to-visa-revocations-1486153216}}</ref> 6 наурыздағы Ирактың тізімнен алып тасталғанына қарамастан,<ref>{{cite news|publisher= [[Reuters]] |date= 2017-03-15 |accessdate= 2021-10-03 |author= Dan Levine; Mica Rosenberg |title= Hawaii judge halts Trump's new travel ban before it can go into effect |url= https://www.reuters.com/article/us-usa-immigration-court-idUSKBN16M17N}}</ref><ref>{{cite news|title= Trump signs new travel ban directive |url= https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-39183153 |accessdate= 2017-03-18 |publisher= [[BBC News]] |date= 2017-03-06}}</ref> Жоғарғы Сот 2017 жылғы маусымдағы шешімде тыйымды «АҚШ-тағы тұлғамен немесе ұйыммен ''bona fide'' қарым-қатынасы туралы сенімді дәлелі жоқ» келушілерге қолдануға болады деп шешті.<ref>{{cite news|url= https://www.chicagotribune.com/news/nationworld/politics/ct-travel-ban-supreme-court-20170626-story.html |title= Limited version of Trump's travel ban to take effect Thursday |publisher= Chicago Tribune |first= Mark |last= Sherman |agency= [[Associated Press]] |date= 2017-06-26 |accessdate= 2017-08-05}}</ref> ==== Шекарада отбасылар бөлгені ==== {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Ursula (detention center) 1.png | image2 = Ursula (detention center) 2-res.jpg | footer = Урсула тергеу изоляторындағы отбасыларынан бөлініп қалған мигрант балалар, [[Мак-Аллен (Техас)|Мак-Аллен]], Техас, 2018 жылғы маусым }} Трамп әкімшілігі АҚШ-Мексика шекарасында 5,400-ден астам мигрант отбасының балаларын ата-аналарынан бөлді, бұл сан 2017 жылғы жаздан бері күрт өсуде еді.<ref>{{cite news|last= Pearle |first= Lauren |title= Trump administration admits thousands more migrant families may have been separated than estimated |url= https://abcnews.go.com/US/trump-administration-unsure-thousands-migrant-families-separated-originally/story?id=60797633 |accessdate= 2020-05-30 |publisher= ABC News |date= 2019-02-05}}</ref><ref name="Spagat">{{cite news|last= Spagat |first= Elliot |date= 2019-10-25 |title= Tally of children split at border tops 5,400 in new count |publisher= [[AP News]] |url= https://apnews.com/article/c654e652a4674cf19304a4a4ff599feb |accessdate= 2020-05-30}}</ref> 2018 жылғы сәуірде Трамп әкімшілігі «[[нөлдік төзімділік]]» саясатын жариялады, оған сәйкес заңсыз кіруге күдікті ересектер қамауға алынып, қылмыстық жауапкершілікке тартылады және олардың балалары ересексіз жүрген шетелдік кәмелетке толмағандар ретінде әкетіледі.<ref>{{cite news|author= Davis, Julie Hirschfeld; Shear, Michael D.; |title= How Trump Came to Enforce a Practice of Separating Migrant Families |url= https://www.nytimes.com/2018/06/16/us/politics/family-separation-trump.html |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2020-05-30 |date= 2018-06-16}}</ref><ref>{{cite news|last= Savage |first= Charlie |title= Explaining Trump's Executive Order on Family Separation |url= https://www.nytimes.com/2018/06/20/us/politics/family-separation-executive-order.html |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2020-05-30 |date= 2018-06-20}}</ref> Бұл саясат «аяқ астынан» шыққандай болды да, қоғамда наразылық тудырды.<ref name="Domonoske">{{cite news|author= Domonoske, Camila; Gonzales, Richard |date= 2018-06-19 |title= What We Know: Family Separation And 'Zero Tolerance' At The Border |publisher= NPR |url= https://www.npr.org/2018/06/19/621065383/what-we-know-family-separation-and-zero-tolerance-at-the-border |accessdate= 2020-05-30}}</ref><ref>{{cite news|last= Epstein |first= Jennifer |title= Donald Trump's family separations bedevil GOP as public outrage grows |url= https://www.smh.com.au/world/north-america/donald-trump-s-family-separations-bedevil-gop-as-public-outrage-grows-20180618-p4zm9h.html |accessdate= 2020-05-30 |publisher= [[Bloomberg News]] |date= 2018-06-18}}</ref> Трамп бұл саясаттың өз әкімшілігі тарапынан ойдан шығарылғанына қарамастан, оқиғаға демократтарды кінәлады да, «тек заңға бағынып жүрміз» деп жалған сылтау жасады.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2018/06/15/us/politics/trump-immigration-separation-border.html |title= Separated at the Border From Their Parents: In Six Weeks, 1,995 Children |publisher= [[The New York Times]] |date= 2018-06-15 |accessdate= 2018-06-18 |last= Davis |first= Julie Hirschfeld}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.nbcnews.com/storyline/immigration-border-crisis/despite-claims-gop-immigration-bill-would-not-end-family-separation-n883701 |title= Despite claims, GOP immigration bill would not end family separation, experts say |publisher= [[NBC News]] |date= 2018-06-15 |accessdate= 2018-06-18 |last= Sarlin |first= Benjy}}</ref><ref>{{cite news|author= Davis, Julie Hirschfeld; Nixon, Ron |date= 2018-05-29 |title= Trump Officials, Moving to Break Up Migrant Families, Blame Democrats |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2018/05/29/us/politics/trump-democrats-immigrant-families.html |accessdate= 2020-12-29}}</ref> Трамп бастапқыда отбасы бөлінісі атқарушы бұйрықпен тоқтатылмайды деп айтқанымен, ол қоғамның қызу қарсылығына қосылып, 2018 жылғы маусымда мигранттар отбасыларын бірге қамауға алуды міндеттейтін атқарушылық жарлыққа қол қойды.<ref>{{cite news|last= Beckwith |first= Ryan Teague |title= Here's What President Trump's Immigration Order Actually Does |url= https://time.com/5317703/trump-family-separation-policy-executive-order/ |accessdate= 2020-05-30 |publisher= [[Time]] |date= 2018-06-20}}</ref><ref>{{cite news|publisher= [[The New York Times]] |date= 2018-06-20 |author= Michael D. Shear; Abby Goodnough; Maggie Haberman |title= Trump Retreats on Separating Families, but Thousands May Remain Apart |accessdate= 2018-06-20 |url= https://www.nytimes.com/2018/06/20/us/politics/trump-immigration-children-executive-order.html}}</ref> 2018 жылғы 26 ​​маусымда судья Дана Сабрау Трамп әкімшілігінде бөлінген балаларды «қадағалайтын жүйе жоқ» деген қорытындыға келді де,<ref>{{cite news|last= Hansler |first= Jennifer |title= Judge says government does a better job of tracking 'personal property' than separated kids |url= https://cnn.com/2018/06/27/politics/family-separation-federal-judge-personal-property-comment/ |accessdate= 2020-05-30 |publisher= [[CNN]] |date= 2018-06-27}}</ref> қалған отбасылардың қайта қосылуын бұйырды да, отбасылардың бөлінуі шектеулі жағдайларды қоспағанда тоқтатылды.<ref>{{cite news|url= https://www.theguardian.com/us-news/2018/jun/27/us-immigration-must-reunite-families-separated-at-border-federal-judge-rules |title= Judge orders US to reunite families separated at border within 30 days |last= Walters |first= Joanna |date= 2018-06-27 |publisher= [[The Guardian]] |accessdate= 2020-05-30}}</ref> ==== Трамп қабырғасы және үкімет жұмысының тоқтауы ==== {{Толық мақала|Трамп қабырғасы|АҚШ үкіметі жұмысының тоқтай тұруы (2018—2019)}} [[Сурет:Donald Trump visits San Diego border wall prototypes.jpg|нобай|оңға|Трамптың [[Трамп қабырғасы|өз қабырғасын]] тексеруі, [[Сан-Диего]], [[Техас]], 2018 жылғы 13 наурыз]] Трамп сайлауалды кампаниясының басты уәделерінің бірі Американың [[Мексика]]мен шекарасы бойында 1,600 километр [[Трамп қабырғасы|қабырға тұрғызу]] және Мексиканы сол үшін төлеткізу болды.<ref name="timm">{{cite news|last= Timm |first= Jane C. |url= https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/fact-check-mexico-never-paid-it-what-about-trump-s-n1253983 |title= Fact check: Mexico never paid for it. But what about Trump's other border wall promises? |publisher= [[NBC News]] |date= 2021-01-13 |accessdate= 2021-12-21}}</ref> Президенттігінің соңына қарай АҚШ ешбір қоршау, не ескірген ғана қоршауы бар 587 километр жерде «64 километр жаңа негізгі қабырға және 53 километр қосалқы қабырға» салды.<ref>{{cite news|last= Farley |first= Robert |url= https://www.factcheck.org/2020/12/trumps-border-wall-where-does-it-stand/ |title= Trump's Border Wall: Where Does It Stand? |publisher= FactCheck.org |date= 2021-02-16 |accessdate= 2021-12-21}}</ref> 2018 жылы Трамп шекарадағы қабырғаға 5.6 миллиард доллар бөлмесе, Конгресстің қандай да бір бюджетіне қол қоюдан бас тартты, нәтижесінде федералды үкімет 2018 жылғы желтоқсаннан 2019 жылғы қаңтарға дейін 35 күн бойы жұмысын жартылай тоқтата тұрды, бұл тарихтағы АҚШ үкіметінің ең ұзақ уақыт бойы жұмысын тоқтатуы болды.<ref name=Gambino>{{cite news|author= Gambino, Lauren; Walters, Joanna |title= Trump signs bill to end $6bn shutdown and temporarily reopen government |url= https://www.theguardian.com/us-news/2019/jan/25/shutdown-latest-news-trump-reopens-government-deal-democrats |accessdate= 2020-05-31 |publisher= [[The Guardian]] |date= 2019-01-26}}</ref><ref>{{cite news|last= Pramuk |first= Jacob |title= Trump signs bill to temporarily reopen government after longest shutdown in history |url= https://www.cnbc.com/2019/01/25/senate-votes-to-reopen-government-and-end-shutdown-without-border-wall.html |accessdate= 2020-05-31 |publisher =[[CNBC]] |date= 2019-01-25}}</ref> Үкіметтің шамамен 800,000 қызметкері жұмысын тоқтатты, не жалақысыз жұмыс істеді.<ref>{{cite news|last= Fritze |first= John |title= By the numbers: How the government shutdown is affecting the US |url= https://www.usatoday.com/story/news/politics/2019/01/24/government-shutdown-has-wide-impact-numbers/2666872002/ |accessdate= 2020-05-31 |publisher= USA Today |date= 2019-01-24}}</ref> Конгресстің бюджеттік кеңсесінің мәліметі бойынша, жұмыстың тоқтауы экономикаға 3 миллиард доллар көлемінде тұрақты шығын әкелді.<ref>{{cite news|url= https://www.cnbc.com/2019/01/28/government-shutdown-cost-the-economy-11-billion-cbo.html |title= Government shutdown cost the economy $11 billion: CBO |last= Mui |first= Ylan |date= 2019-01-28 |publisher= CNBC |accessdate= 2020-05-31}}</ref> Сауалнамаға қатысқандардың жартысына жуығы Трампты оқиға үшін кінәлады да, Трамптың рейтингі төмендеді.<ref>{{cite news|last= Bacon |first= Perry Jr. |title= Why Trump Blinked |url= https://fivethirtyeight.com/features/government-shutdown-ends/ |publisher= FiveThirtyEight |date= 2019-01-25 |accessdate= 2021-10-03}}</ref> 2019 жылғы ақпанда тағы да жақын арада үкімет жабылуының алдын алу үшін Конгресс 89 километр шекаралық қоршау үшін 1.375 миллиард долларды қамтитын қаржыландыру туралы заң жобасын қабылдады да, Трамп оған қол қойды.<ref name=Wilkie>{{cite news|author= Pramuk, Jacob; Wilkie, Christina |title= Trump declares national emergency to build border wall, setting up massive legal fight |url= https://www.cnbc.com/2019/02/15/trump-national-emergency-declaration-border-wall-spending-bill.html |accessdate= 2020-05-31 |publisher= CNBC |date= 2019-02-15}}</ref> Трамп сонымен бірге оңтүстік шекарада төтенше жағдай жариялап, Конгресс бөлген 6.1 миллиард долларды басқа мақсаттарға бағыттауды көздеді.<ref name=Wilkie /> Трамп декларацияны жою туралы бірлескен қарарға вето қойды, ал Сенат ветодан бас тартуға қарсы дауыс берді.<ref>{{cite news|last= Carney |first= Jordain |title= Senate fails to override Trump veto over emergency declaration |url= https://thehill.com/homenews/senate/466313-senate-fails-to-override-trumps-emergency-declaration-veto |accessdate= 2020-05-31 |publisher= [[The Hill]] |date= 2019-10-17}}</ref> === Сыртқы саясаты === [[Сурет:-G7Biarritz (48616362963).jpg|нобай|оңға|45-саммиті барысындағы Трамп пен [[Үлкен жетілік]] мемлекеттерінің басқа басшылары, [[Франция]], 2019 жыл]] Трамп өзін «[[Ұлтшылдық|ұлтшыл]]<nowiki/>» деп<ref>{{cite news|first= William |last= Cummings |title= 'I am a nationalist': Trump's embrace of controversial label sparks uproar |url= https://www.usatoday.com/story/news/politics/2018/10/24/trump-says-hes-nationalist-what-means-why-its-controversial/1748521002/ |publisher= USA Today |date= 2018-10-24 |accessdate= 2021-08-24}}</ref> және өз сыртқы саясатын «Америка бірінші» деп сипаттайды.<ref name=Bennhold>{{cite news|first= Katrin |last= Bennhold |url= https://www.nytimes.com/2020/06/06/world/europe/germany-troop-withdrawal-america.html |publisher= [[The New York Times]] |title= Has 'America First' Become 'Trump First'? Germans Wonder |date= 2020-06-06 |accessdate= 2021-08-24}}</ref> Оның бұрын [[Популизм|популистік]], [[Неоұлтшылдық|неоұлтшыл]] және [[Авторитаризм|авторитар]] үкіметтерді мақтағаны және қолдағаны бар.<ref>{{cite news|url=https://carnegieendowment.org/2018/10/01/can-u.s.-democracy-policy-survive-trump-pub-77381|title=Can U.S. Democracy Policy Survive Trump?|last1=Carothers|first1=Thomas|last2=Brown|first2=Frances Z.|date=October 1, 2018|website=[[Carnegie Endowment for International Peace]]|access-date=October 19, 2019}}</ref> Трамп тұсындағы сыртқы саясат болжамсыздық, белгісіздік пен қайшылыққа толы болды.<ref name=Bennhold /><ref>{{cite journal|url= https://www.foreignaffairs.com/articles/iran/2020-01-22/cost-incoherent-foreign-policy |title= The Cost of an Incoherent Foreign Policy: Trump's Iran Imbroglio Undermines U.S. Priorities Everywhere Else |first= Brett |last= McGurk |publisher= Foreign Affairs |date= 2020-01-22 |accessdate= 2021-08-24}}</ref> Бұл жылдары, оған қоса, АҚШ пен [[Еуропа одағы]] және оның одақтастары арасындағы қарым-қатынастар шиеленіскен болды.<ref>{{cite news|first= Ana |last= Swanson |url= https://www.nytimes.com/2020/03/12/business/economy/trump-european-union-trade.html |title= Trump Administration Escalates Tensions With Europe as Crisis Looms |date= 2020-03-12 |accessdate= 2021-10-04 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref> Трамп [[НАТО]] одақтастарын сынға алды да, АҚШ-тың НАТО-дан шығуы туралы бірнеше рет жеке ұсыныс жасады.<ref>{{cite news|last= Baker |first= Peter |date= 2017-05-26 |accessdate= 2021-10-04 |title= Trump Says NATO Allies Don't Pay Their Share. Is That True? |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2017/05/26/world/europe/nato-trump-spending.html}}</ref><ref>{{cite news|author= Barnes, Julian E.; Cooper, Helene |url= https://www.nytimes.com/2019/01/14/us/politics/nato-president-trump.html |title= Trump Discussed Pulling U.S. From NATO, Aides Say Amid New Concerns Over Russia |publisher= [[The New York Times]] |date= 2019-01-14 |accessdate= 2021-04-05}}</ref> ==== Сауда ==== Трамп АҚШ-ты [[Транс-Тынық мұхиты әріптестігі]] келіссөздерінен шығарды,<ref>{{cite news|url= https://cnn.com/2017/01/23/politics/trump-tpp-things-to-know/ |title= Trump's TPP withdrawal: 5 things to know |last= Bradner |first= Eric |date= 2017-01-23 |publisher= [[CNN]] |accessdate= 2018-03-12}}</ref> болат пен алюминий импортына тариф енгізді<ref>{{cite news|url= https://www.theguardian.com/business/2018/mar/10/war-over-steel-trump-tips-global-trade-turmoil-tariffs |title= The war over steel: Trump tips global trade into new turmoil |publisher= [[The Guardian]] |date= 2018-03-10 |accessdate= 2018-03-15 |last= Inman |first= Phillip}}</ref> және АҚШ-қа [[Қытай]] импорттайтын тауарлардың 818 санатына (құны 50 миллиард доллар) тарифтерді күрт арттыру арқылы Қытаймен сауда соғысын бастады.<ref>{{cite news|url= https://www.reuters.com/article/us-usa-trade-china-ministry/trump-sets-tariffs-on-50-billion-in-chinese-goods-beijing-strikes-back-idUSKBN1JB0KC |title= Trump sets tariffs on $50 billion in Chinese goods; Beijing strikes back |date= 2018-06-15 |accessdate= 2021-10-03 |publisher= [[Reuters]] |author= David Lawder; Ben Blanchard}}</ref> Трамп импорттық тарифтерді Қытай АҚШ қазынасына төлейтінін айтқанымен, оны Қытайдан тауар импорттайтын америкалық компаниялар төлейді.<ref>{{cite news|last= Singh |first= Rajesh Kumar |url= https://www.reuters.com/article/us-usa-trade-china-tariffs-explainer-idUSKCN1UR5YZ |title= Explainer: Trump's China tariffs – Paid by U.S. importers, not by China |publisher= [[Reuters]] |date= 2019-08-02 |accessdate= 2022-11-27}}</ref> Ол сайлануынан бұрын АҚШ-тың ірі сауда тапшылығын айтарлықтай азайтуға уәде бергенімен, Трамп тұсында сауда тапшылығы күрт өсті.<ref name="Palmer 2021">{{cite news|last= Palmer |first= Doug | title= America's trade gap soared under Trump, final figures show |publisher= [[Politico]] |date= 2021-02-05 |url= https://www.politico.com/news/2021/02/05/2020-trade-figures-trump-failure-deficit-466116 |accessdate= 2024-06-01}}</ref> ==== Ресей ==== [[Сурет:President Trump at the G20 (48144148302).jpg|нобай|оңға|[[Осака]]лық G20 саммитіндегі Трамп пен [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], 2019 жылғы маусым]] Трамп әкімшілігі [[Қырым аннексиясы|Ресейдің Қырымды аннексиялауы]]нан кейін АҚШ-тың [[ресей]]лік элитаға қарсы салынған ең қатаң [[санкция]]ларын әлсіретіп жіберді.<ref>{{cite news|first= Patricia |last= Zengerle |title= Bid to keep U.S. sanctions on Russia's Rusal fails in Senate |url= https://www.reuters.com/article/us-usa-russia-sanctions/bid-to-keep-u-s-sanctions-on-russias-rusal-fails-in-senate-idUSKCN1PA2JB |publisher= [[Reuters]] |date= 2019-01-16 |accessdate= 2021-10-05}}</ref><ref>{{cite news|first= Jeanne |last= Whalen |url= https://www.washingtonpost.com/business/2019/01/16/rare-rebuke-trump-administration-some-gop-lawmakers-advance-measure-oppose-lifting-russian-sanctions/ |title= In rare rebuke of Trump administration, some GOP lawmakers advance measure to oppose lifting Russian sanctions |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2019-01-15 |accessdate= 2021-10-05}}</ref> Трамп Ресейдің шартты орындамауын сылтауратып, АҚШ-ты [[Орта және қысқа қашықтыққа ұшатын зымырандарды жою туралы келісім]]нен шығарды<ref>{{cite news|first= Shannon |last= Bugos |title= U.S. Completes INF Treaty Withdrawal |url= https://www.armscontrol.org/act/2019-09/news/us-completes-inf-treaty-withdrawal |publisher= Arms Control Association |accessdate= 2021-10-05}}</ref> және Ресейдің [[Үлкен жетілік]]ке ықтимал қайта оралуын қолдады.<ref name="G8">{{cite news|last=Panetta|first=Grace|date=June 14, 2018|title=Trump reportedly claimed to leaders at the G7 that Crimea is part of Russia because everyone there speaks Russian|work=[[Business Insider]]|url=https://www.businessinsider.com/trump-claims-crimea-is-part-of-russia-since-people-speak-russian-g7-summit-2018-6|access-date=February 13, 2020}}</ref> Трамп [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ді жиі мақтады, көп мінемеді,<ref>{{cite news|last= Baker |first= Peter |date= 2017-08-10 |title= Trump Praises Putin Instead of Critiquing Cuts to U.S. Embassy Staff |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2017/08/10/world/europe/putin-trump-embassy-russia.html |accessdate= 2020-06-07}}</ref><ref>{{cite news|last= Nussbaum |first= Matthew |date= 2018-04-08 |accessdate= 2021-10-05 |title= Trump blames Putin for backing 'Animal Assad' |publisher= [[Politico]] |url= https://www.politico.com/story/2018/04/08/trump-putin-syria-attack-508223}}</ref> бірақ сонда да Ресей үкіметінің кейбір әрекеттеріне қарсы шығатын.<ref>{{cite news|title= Nord Stream 2: Trump approves sanctions on Russia gas pipeline |url= https://www.bbc.com/news/world-europe-50875935 |publisher= [[BBC News]] |date= 2019-12-21 |accessdate= 2021-10-05}}</ref><ref>{{cite news|title= Trump expelling 60 Russian diplomats in wake of UK nerve agent attack |url= https://cnn.com/2018/03/26/politics/us-expel-russian-diplomats/ |publisher= [[CNN]] |author= Jeremy Diamond; Allie Malloy; Angela Dewan |date= 2018-03-26 |accessdate= 2021-10-05}}</ref> 2018 жылы Хельсинки саммитінде Путинмен кездескенінен кейін Трамп АҚШ барлау агенттіктерінің тұжырымдарын қабылдамай, Путиннің [[2016 АҚШ президент сайлауына Ресейдің араласуы|2016 жылғы президенттік сайлауға Ресейдің араласуы]]н жоққа шығарғаны үшін екіжақты сынға ұшырады.<ref>{{cite news|last= Zurcher |first= Anthony |title= Trump-Putin summit: After Helsinki, the fallout at home |url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-44830012 |accessdate= 2018-07-18 |publisher= [[BBC]] |date= 2018-07-16}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/07/trump-putin/565238/ |title= Trump Sides With the Kremlin, Against the U.S. Government |last= Calamur |first= Krishnadev |date= 2018-07-16 |publisher= [[The Atlantic]] |accessdate= 2018-07-18}}</ref><ref>{{cite news|url= https://cnn.com/2018/07/16/politics/congress-reaction-trump-putin-comments/ |title= Top Republicans in Congress break with Trump over Putin comments |last= Fox |first= Lauren |date= 2018-07-16 |publisher= [[CNN]] |accessdate= 2018-07-18}}</ref> ==== Қытай ==== Трамп Қытайды АҚШ-ты әділетсіз пайдаланды деп бірнеше рет айыптады.<ref>{{cite news|url= https://www.reuters.com/article/us-usa-trade-china-idUSKCN1UX1WO |title= Trump says China is 'killing us with unfair trade deals' |date= 2019-08-07 |publisher= [[Reuters]] |accessdate= 2019-08-24 |author= Nandita Bose; Andrea Shalal}}</ref> Ол ірі сәтсіздік делінген Қытайға қарсы сауда соғысын бастады,<ref>{{cite news|title= More pain than gain: How the US-China trade war hurt America |author= Hass, Ryan; Denmark, Abraham |url= https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2020/08/07/more-pain-than-gain-how-the-us-china-trade-war-hurt-america/ |publisher= Brookings Institution |date= 2020-08-07 |accessdate= 2021-10-04}}</ref><ref>{{cite news|title= How China Won Trump's Trade War and Got Americans to Foot the Bill |url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-11/how-china-won-trump-s-good-and-easy-to-win-trade-war |publisher= Bloomberg News |date= 2021-01-11 |accessdate= 2021-10-04}}</ref><ref>{{cite news|last= Disis |first= Jill |url= https://cnn.com/2020/10/24/economy/us-china-trade-war-intl-hnk/ |title= Trump promised to win the trade war with China. He failed |publisher= [[CNN]] |date= 2020-10-25 |accessdate= 2022-10-03}}</ref> [[Иран]]мен болжамды байланыстары үшін [[Huawei]] компаниясын санкциялады,<ref>{{cite news|url= https://www.usatoday.com/story/tech/news/2019/05/21/huawei-why-facing-sanctions-and-who-get-hurt-most/3750738002/ |title= Huawei sanctions: Who gets hurt in dispute? |publisher= USA Today |date= 2019-05-21 |accessdate= 2019-08-24 |author= Frank Bajak; Michael Liedtke}}</ref> қытайлық студенттер мен ғалымдарға визалық шектеулерді едәуір ұлғайтты,<ref>{{cite news|url= https://time.com/5600299/donald-trump-china-trade-war-students/ |title= Trump's Trade War Targets Chinese Students at Elite U.S. Schools |publisher= [[Time]] |date= 2019-06-03 |accessdate= 2019-08-24}}</ref> және Қытайды валюта манипуляторы деді.<ref>{{cite news|url= https://www.cnbc.com/2019/08/06/trade-war-china-responds-to-us-after-claim-of-being-a-currency-manipulator.html |title= China responds to US after Treasury designates Beijing a 'currency manipulator' |last= Meredith |first= Sam |date= 2019-08-06 |publisher= CNBC |accessdate= 2019-08-06}}</ref> Қытайға қарсы сөзіне қарамастан, Трамп [[Қытай Коммунистік партиясы]]н және оның басшысы [[Си Цзиньпин]]ді мақтап жататын.<ref>{{cite news|last= Sink |first= Justin |date= 2018-04-11 |accessdate= 2021-10-05 |title= Trump Praises China's Xi's Trade Speech, Easing Tariff Tensions |publisher= IndustryWeek |url= https://www.industryweek.com/the-economy/article/22025453/trump-praises-chinas-xis-trade-speech-easing-tariff-tensions}}</ref> Бұл ісі арқылы ол Қытаймен болған сауда соғысын тоқтатқысы келген делінді.<ref>{{cite news|last= Nakamura |first= David |date= 2019-08-23 |title= Amid trade war, Trump drops pretense of friendship with China's Xi Jinping, calls him an 'enemy' |publisher= [[The Washington Post]] |url= https://www.washingtonpost.com/politics/amid-trade-war-trump-drops-pretense-of-friendship-with-chinas-xi-jinping-calls-him-an-enemy/2019/08/23/2063e80e-c5bb-11e9-b5e4-54aa56d5b7ce_story.html |accessdate= 2020-10-25}}</ref> Бастапқыда Трамп Қытайдың COVID-19 пандемиясына қарсы саясатын мақтаса,<ref>{{cite news|last= Ward |first= Myah |date= 2020-04-15 |accessdate= 2021-10-05 |title= 15 times Trump praised China as coronavirus was spreading across the globe |publisher= [[Politico]] |url= https://www.politico.com/news/2020/04/15/trump-china-coronavirus-188736}}</ref> кейін, 2020 жылғы наурыздан бастап оны сынға алатын.<ref>{{cite news|author= Jeff Mason; Matt Spetalnick; Alexandra Alper |date= 2020-03-18 |title= Trump ratchets up criticism of China over coronavirus |publisher= [[Reuters]] |url= https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-trump-china-idUSKBN2153N5 |accessdate= 2020-10-25}}</ref> Трамп Қытаймен сауданы сақтап қалу мақсатымен оның [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң]]дағы этникалық азшылыққа қарсы ісіне тиіспейтінін және санкция салмайтынын мәлімдеген еді.<ref>{{cite news|title= Trump held off sanctioning Chinese over Uighurs to pursue trade deal |url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-53138833 |publisher= [[BBC News]] |date= 2020-06-22 |accessdate= 2021-10-05}}</ref> 2020 жылғы шілдеде Трамп әкімшілігі Шыңжаңда миллионнан астам ұйғырлардың [[Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлері|қайта тәрбиелеу лагерлері]]нде ұстағаны үшін Қытай элитасын біраз санкциялады.<ref>{{cite news|title= U.S. Imposes Sanctions on Chinese Officials Over Mass Detention of Muslims |url= https://www.nytimes.com/2020/07/09/world/asia/trump-china-sanctions-uighurs.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-07-09 |accessdate= 2021-10-05 |author= Pranshu Verma; Edward Wong}}</ref> ==== Солтүстік Корея ==== [[Сурет:Kim and Trump shaking hands at the red carpet during the DPRK–USA Singapore Summit.jpg|нобай|оңға|Трамп пен [[Солтүстік Корея]] басшысы [[Ким Чен Ын]], 2018 жылғы маусым]] 2017 жылы, [[Солтүстік Корея]]ның ядролық қаруы барған сайын елеулі қауіп ретінде қарастырылған кезде,<ref>{{cite news|author= Taylor, Adam; Meko, Tim |url= https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/12/21/what-made-north-koreas-weapons-programs-so-much-scarier-in-2017/ |title= What made North Korea's weapons programs so much scarier in 2017 |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2017-12-21 |accessdate= 2019-06-05}}</ref> Трамп өзінің риторикасын күшейтіп, Солтүстік Кореяның агрессиясы «әлем бұрын-соңды көрмеген от пен қаһармен» көретінін ескертті.<ref name=Windrem>{{cite news|author= Windrem, Robert; Siemaszko, Corky; Arkin, Daniel |date= 2017-05-02 |title= North Korea crisis: How events have unfolded under Trump |publisher= NBC News |url= https://www.nbcnews.com/news/world/north-korea-crisis-how-events-have-unfolded-under-trump-n753996 |accessdate= 2020-06-08}}</ref><ref>{{cite news|last= Borger |first= Julian |title= Donald Trump threatens to 'totally destroy' North Korea in UN speech |url= https://www.theguardian.com/us-news/2017/sep/19/donald-trump-threatens-totally-destroy-north-korea-un-speech |accessdate= 2020-06-08 |publisher= [[The Guardian]] |date= 2017-09-19}}</ref> 2017 жылы Трамп Солтүстік Кореяның «толық ядролық қарусыздануын» қалайтынын мәлімдеп, көшбасшы [[Ким Чен Ын]]ға тіл тигізді.<ref name=Windrem /><ref>{{cite news|last= McCausland |first= Phil |title= Kim Jong Un Calls President Trump 'Dotard' and 'Frightened Dog' |url= https://www.nbcnews.com/news/world/north-korea-s-kim-jong-un-calls-president-trump-frightened-n803631 |accessdate= 2020-06-08 |publisher= NBC News |date= 2017-09-22}}</ref> Осындай шиеленістен бастап Трамп пен Ким бір-біріне ең кемі 27 түрлі хат жазды да, қарым-қатынасы соңына қарай ниеттес достыққа айналды.<ref>{{cite news|url= https://cnn.com/2020/09/09/politics/transcripts-kim-jong-un-letters-trump/ |publisher= [[CNN]] |date= 2020-09-09 |accessdate= 2021-10-05 |title= Transcript: Kim Jong Un's letters to President Trump}}</ref><ref>{{cite news|title= 'A magical force': New Trump-Kim letters provide window into their 'special friendship' |date= 2020-09-09 |accessdate= 2021-10-05 |author= Jamie Gangel; Jeremy Herb |publisher= [[CNN]] |url= https://cnn.com/2020/09/09/politics/kim-jong-un-trump-letters-rage-book/}}</ref> 2019 жылғы наурызда Трамп АҚШ қаржы департаментіне құлақ аспай, Солтүстік Кореяға салынған бірнеше санкцияны алып тастады.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2019/03/22/world/asia/north-korea-sanctions.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2019-03-22 |accessdate= 2021-09-30 |title= Trump Overrules Own Experts on Sanctions, in Favor to North Korea |first= Alan |last= Rappeport}}</ref> Трамп Солтүстік Корея басшысымен кездескен АҚШ-тың тұңғыш президенті болып, Ким Чен Ынмен 3 түрлі кезде көрісті: 2018 жылы Сингапурда, 2019 жылы Ханойда және 2019 жылы [[Демилитарландырылған аймақ (Корея)|екі Кореяның шекарасы]]нда.<ref>{{cite news|author= Peter Baker; Michael Crowley |url= https://www.nytimes.com/2019/06/30/world/asia/trump-north-korea-dmz.html |title= Trump Steps Into North Korea and Agrees With Kim Jong-un to Resume Talks |publisher= [[The New York Times]] |date= 2019-06-30 |accessdate= 2021-10-05}}</ref> Алайда еш ядролық қарусыздану келісімі жасалмай қалды да,<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2020/06/12/world/asia/korea-nuclear-trump-kim.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-06-12 |accessdate= 2021-10-05 |title= Two Years After Trump-Kim Meeting, Little to Show for Personal Diplomacy |author= David E. Sanger; Choe Sang-Hun}}</ref> оны жасау туралы келіссөздер бір-ақ күннен кейін тоқтап қалды.<ref>{{cite news|url= https://apnews.com/article/donald-trump-us-news-ap-top-news-north-korea-vietnam-c66474b67b3e41cdad6d21ba3385ddc2 |title= North Korea Says Nuclear Talks Break Down While U.S. Says They Were 'Good' |author= Jari Tanner; Matthew Lee |publisher= [[Associated Press News]] |date= 2019-10-05 |accessdate= 2021-07-21}}</ref> 2017 жылдан бері ядролық қару сынамай жүрген Солтүстік Корея сонда да ядролық қару мен баллистикалық зымыран арсеналын кеңейте берді.<ref>{{cite news|title= Kim Jong Un's Nuclear Weapons Got More Dangerous Under Trump |first= Jon |last= Herskovitz |publisher= [[Bloomberg News]] |date= 2020-12-28 |accessdate= 2021-10-05 |url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-28/four-ways-kim-jong-un-got-more-dangerous-under-trump-sanctions}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/national-security/trump-kim-north-korea-nuclear/2020/09/30/2b7305c8-032b-11eb-b7ed-141dd88560ea_story.html |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2021-10-05 |date= 2020-09-30 |title= As Kim wooed Trump with 'love letters', he kept building his nuclear capability, intelligence shows |author= Warrick, Joby; Denyer, Simon}}</ref> ==== Ауғанстан ==== [[File:Secretary Pompeo Meets With the Taliban Delegation (50333305012).jpg|thumb|АҚШ мемлекеттік хатшысы [[Майк Помпео]]ның [[Қатар]]да [[Талибан]] делегациясымен кездесуі, 2020 жылғы қыркүйек]] [[Ауғанстан]]дағы АҚШ әскерінің саны 2017 жылғы қаңтардағы 8,500-ден бір жылдан кейін 14,000-ге дейін өсті,<ref>{{cite news|author= Jaffe, Greg; Ryan, Missy |date= 2018-01-21 |accessdate= 2021-10-04 |title= Up to 1,000 more U.S. troops could be headed to Afghanistan this spring |publisher= [[The Washington Post]] |url= https://www.washingtonpost.com/world/national-security/up-to-1000-more-us-troops-could-be-headed-to-afghanistan-this-spring/2018/01/21/153930b6-fd1b-11e7-a46b-a3614530bd87_story.html}}</ref> бұл Трамптың Ауғанстанға одан әрі араласуын сынайтын сайлауалды ұстанымына қарсы өзгеріс еді.<ref>{{cite news|author= Gordon, Michael R.; Schmitt, Eric; Haberman, Maggie |date= 2017-08-20 |accessdate= 2021-10-04 |title= Trump Settles on Afghan Strategy Expected to Raise Troop Levels |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2017/08/20/world/asia/trump-afghanistan-strategy-mattis.html}}</ref> 2020 жылғы ақпанда Трамп [[Талибан]]мен бітім шартына келді де, 14 ай уақытындағы шетелдік сарбаздардың Ауғанстаннан алып тасталуын, ауған жерінің АҚШ, не оның одақтастарына қарсы лаңкестік істер үшін қолданылмайтынын және ауған үкіметі қамауға алған 5,000 тәліп тұтқынның босатылуын мақұлдады.<ref>{{cite news|author= George, Susannah; Dadouch, Sarah; Lamothe, Dan |date= 2020-02-29 |accessdate= 2021-10-04 |title= U.S. signs peace deal with Taliban agreeing to full withdrawal of American troops from Afghanistan |publisher= [[The Washington Post]] |url= https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/afghanistan-us-taliban-peace-deal-signing/2020/02/29/b952fb04-5a67-11ea-8efd-0f904bdd8057_story.html}}</ref><ref>{{cite news|last= Mashal |first= Mujib |date= 2020-02-29 |title= Taliban and U.S. Strike Deal to Withdraw American Troops From Afghanistan |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2020/02/29/world/asia/us-taliban-deal.html |accessdate= 2020-12-29}}</ref><ref name="5,000">{{cite news|author= Kiely, Eugene; Farley, Robert |url= https://www.factcheck.org/2021/08/timeline-of-u-s-withdrawal-from-afghanistan/ |title= Timeline of U.S. Withdrawal from Afghanistan |publisher= FactCheck.org |date= 2021-08-17 |accessdate= 2021-08-31}}</ref> Трамп президенттігінің соңына қарай Талибанның [[әл-Қағида]] мүшелерін өз үкіметіне алғанына және ауған әскеріне жасаған шабуылдарына қарамастан 5,000 тәліп бостандық алды да, АҚШ әскері 2,500 адамға ғана азайды.<ref name="5,000"/> ==== Израиль ==== Трамп [[Израиль]] премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]]дың көптеген саяси бастауларын қолдады.<ref>{{cite news|last= Sommer |first= Allison Kaplan |date= 2019-07-25 |title= How Trump and Netanyahu Became Each Other's Most Effective Political Weapon |publisher= [[Haaretz]] |url= https://www.haaretz.com/israel-news/.premium-how-trump-and-netanyahu-became-each-other-s-most-effective-political-weapon-1.7569757 |accessdate= 2019-08-02}}</ref> Трамп тұсында АҚШ [[Иерусалим]]ді Израильдің астанасы<ref>{{cite news|author= Nelson, Louis; Nussbaum, Matthew |date= 2017-12-06 |title= Trump says U.S. recognizes Jerusalem as Israel's capital, despite global condemnation |publisher= [[Politico]] |url= https://www.politico.com/story/2017/12/06/trump-move-embassy-jerusalem-israel-reaction-281973 |accessdate= 2017-12-06}}</ref> және [[Голан шыңдары]]н Израильдің жері<ref>{{cite news|last= Romo |first= Vanessa |url= https://www.npr.org/2019/03/25/706588932/trump-formally-recognizes-israeli-sovereignty-over-golan-heights?t=1617622343037|title=Trump Formally Recognizes Israeli Sovereignty Over Golan Heights|work=[[NPR]]|date=March 25, 2019 |access-date=April 5, 2021}}</ref> ретінде мойындады, бұл [[БҰҰ Бас Ассамблеясы]], [[Еуропа Одағы]] және [[Араб мемлекеттері Лигасы|Араб Лигасы]]ның халықаралық айыптауларына әкелді.<ref>{{cite news|author= Gladstone, Rick; Landler, Mark |date= 2017-12-21 |title= Defying Trump, U.N. General Assembly Condemns U.S. Decree on Jerusalem |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2017/12/21/world/middleeast/trump-jerusalem-united-nations.html |accessdate= 2017-12-21}}</ref><ref>{{cite news|last= Huet |first= Natalie |date= 2019-03-22 |accessdate= 2021-10-04 |title= Outcry as Trump backs Israeli sovereignty over Golan Heights |publisher= Euronews ([[Reuters]]) |url= https://www.euronews.com/2019/03/22/outcry-as-trump-backs-israeli-sovereignty-over-golan-heights}}</ref> 2020 жылдары Ақ Үй [[Ибраһим келісімі]]нің қабылдануын өткізді. Оған Израиль, БАӘ және Бахрейн қол қойды да, бір-бірінің арасындағы халықаралық қатынасты орнатты.<ref>{{cite news|last= Crowley |first= Michael |date= 2020-09-15 |title= Israel, U.A.E. and Bahrain Sign Accords, With an Eager Trump Playing Host |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2020/09/15/us/politics/trump-israel-peace-emirates-bahrain.html |accessdate= 2024-02-09}}</ref> ==== Сауд Арабиясы ==== [[Сурет:Abdel Fattah el-Sisi, King Salman of Saudi Arabia, Melania Trump, and Donald Trump, May 2017.jpg|нобай|оңға|2017 жылғы [[Эр-Рияд]] саммитіндегі Трамп, король [[Салман ибн Әбд әл-Ғазиз әл-Сауд|Салман әл-Сауд]] пен Мысыр президенті [[Әбдел Фаттах Ас-Сиси]], [[Сауд Арабиясы]]]] Трамп [[Сауд Арабиясы]]ның [[Йемен]]ге [[хуситтер]]ге қарсы араласуын белсенді түрде қолдады және 2017 жылы Сауд Арабиясына қару сату туралы 110 миллиард долларлық келісімге қол қойды.<ref>{{cite news|author= Phelps, Jordyn; Struyk, Ryan |date= 2017-05-20 |title= Trump signs $110 billion arms deal with Saudi Arabia on 'a tremendous day' |publisher= ABC News |url= https://abcnews.go.com/Politics/trump-signs-110-billion-arms-deal-saudi-arabia/story?id=47531180 |accessdate= 2018-07-06}}</ref> 2018 жылы АҚШ интервенцияға шектеулі барлау және логистикалық қолдау көрсетті.<ref>{{cite news|author= Holland, Steve; Bayoumy, Yara |url= https://www.reuters.com/article/us-usa-saudi-idUSKBN1GW2CA |title= Trump praises U.S. military sales to Saudi as he welcomes crown prince |publisher= [[Reuters]] |date= 2018-03-20 |accessdate= 2021-06-02}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.reuters.com/article/us-usa-saudi-whitehouse-idUSKBN1GX1PP/ |author= Doina Chiacu; Idrees Ali |title= Trump, Saudi leader discuss Houthi 'threat' in Yemen: White House |publisher= [[Reuters]] |date= 2018-03-21 |accessdate= 2021-06-02}}</ref> 2019 жылы АҚШ пен Сауд Арабиясы [[Иран]]ды айыптаған Сауд Арабиясының мұнай нысандарына жасалған шабуылдан кейін Трамп Сауд Арабиясы мен Біріккен Араб Әмірліктеріне қосымша 3,000 АҚШ әскериін орналастыруды мақұлдады.<ref>{{cite news|author= Stewart, Phil; Ali Idrees |url= https://www.reuters.com/article/us-saudi-aramco-attacks-exclusive-idUSKBN1WQ21Z/ |title= U.S. says deploying more forces to Saudi Arabia to counter Iran threat |publisher= [[Reuters]] |date= 2019-10-11 |accessdate= 2021-10-04}}</ref> ==== Сирия ==== [[Сурет:President Trump and President Erdoğan joint statement in the Roosevelt Room, May 16, 2017.jpg|нобай|оңға|Ақ Үйдегі Трамп пен Түркия президенті [[Режеп Тайып Ердоған]], 2017 жылғы мамыр]] Трамп 2017 жылғы сәуірде және 2018 жылғы сәуірде [[Хан-Шейхундағы химиялық шабуыл|Хан-Шейхун]] және [[Думадағы химиялық шабуыл|Дума]]дағы химиялық шабуылдарға жауап ретінде Сириядағы [[Башар әл-Асад|Асад]] режіміне қарсы зымырандық соққы жасауға бұйрық берді.<ref>{{cite news|title= Syria war: Trump's missile strike attracts US praise – and barbs |url= https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-39529605 |accessdate= 2017-04-08 |publisher= [[BBC News]] |date= 2017-04-07}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.foxnews.com/world/us-strikes-syria-after-suspected-chemical-attack-by-assad-regime |first= Kathleen |last= Joyce |title= US strikes Syria after suspected chemical attack by Assad regime |date= 2018-04-14 |publisher= [[Fox News]] |accessdate= 2018-04-14}}</ref> 2018 жылғы желтоқсанда Трамп Қорғаныс министрлігінің бағалауына қайшы келетін «біз [[Ирак және Шам Ислам мемлекеті|Ислам мемлекеті]]не қарсы жеңіске жеттік» тұжырымдамасын жария етті де, Сириядан барлық әскердің шығарылуын бұйырды.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2018/12/19/us/politics/trump-syria-turkey-troop-withdrawal.html |title= Trump withdraws U.S. Forces From Syria, Declaring 'We Have Won Against ISIS' |author= Mark Landler; Helene Cooper; Eric Schmitt |date= 2018-12-19 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2018-12-31}}</ref><ref>{{cite news|author= Borger, Julian; Chulov, Martin |title= Trump shocks allies and advisers with plan to pull US troops out of Syria |url= https://www.theguardian.com/us-news/2018/dec/19/us-troops-syria-withdrawal-trump |accessdate= 2018-12-20 |publisher= [[The Guardian]] |date= 2018-12-20}}</ref> Келесі күні өз наразылығын көрсеткен Мэттис отставкасын жариялады да, Трамптың шешімін Ислам мемлекетіне қарсы көмектескен АҚШ-тың [[Рожава|күрд одақтастары]]н қараусыз қалдыруы деп көргенін айтты.<ref>{{cite news|last= Cooper |first= Helene |title= Jim Mattis, Defense Secretary, Resigns in Rebuke of Trump's Worldview |url= https://www.nytimes.com/2018/12/20/us/politics/jim-mattis-defense-secretary-trump.html |accessdate= 2018-12-21 |publisher= [[The New York Times]] |date= 2018-12-20}}</ref> 2019 жылғы қазанда болған Трамптың Түркия президенті [[Режеп Тайып Ердоған]]мен сөйлескенінен кейін АҚШ әскері солтүстік Сирия жерінен кетті, нәтижесінде Түркия оны басып алды да, бұрын америкалықтардың одақтасы болған [[күрдтер]]ді ығыстырып шықты.<ref>{{cite news|author= McKernan, Bethan; Borger, Julian; Sabbagh, Dan |url= https://www.theguardian.com/world/2019/oct/09/turkey-launches-military-operation-in-northern-syria-erdogan |title= Turkey launches military operation in northern Syria |publisher= [[The Guardian]] |date= 2019-10-09 |accessdate= 2021-09-28}}</ref> Кейін, сол айда, АҚШ Өкілдер палатасы жиі бола бермейтін екі партия арасындағы бірлік көмегімен Трамптың бұл әрекетін сынады да, оқиғаны «гуманитарлық дағдарысқа әкелген» АҚШ-тың өз одақтастарына көмектеспей кеткені және Ислам мемлекетіне қарсы жетістігінің бұрыс бағалануы деді.<ref>{{cite news|url= https://www.politico.com/news/2019/10/16/house-condemns-trumps-syria-pull-out-000286 |title= House condemns Trump's Syria withdrawal |last= O'Brien |first= Connor |date= 2019-10-16 |publisher= [[Politico]] |accessdate= 2019-10-17}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2019/10/16/us/politics/house-vote-trump-syria.html |title= In Bipartisan Rebuke, House Majority Condemns Trump for Syria Withdrawal |last= Edmondson |first= Catie |date= 2019-10-16 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2019-10-17}}</ref> ==== Иран ==== 2018 жылғы мамырда Трамп АҚШ-ты [[Иран ядролық бағдарламасының келісімі]]нен шығарды. 2015 жылы қабылданған бұл келісім [[Иран]]ның ядролық бағдарламасына қойылған шектеулер қойған да, Иранға қарсы көптеген экономикалық санкцияларды алып тастаған еді.<ref name="AP180508">{{cite news|author= Lederman, Josh; Lucey, Catherine |date= 2018-05-08 |title= Trump declares US leaving 'horrible' Iran nuclear accord |publisher= [[Associated Press News]] |url= https://apnews.com/article/cead755353a1455bbef08ef289448994/Trump-decides-to-exit-nuclear-accord-with-Iran |accessdate= 2018-05-08}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2018/05/08/world/middleeast/trump-iran-nuclear-deal.html |title= Trump Abandons Iran Nuclear Deal He Long Scorned |first= Mark |last= Landler |date= 2018-05-08 |accessdate= 2021-10-04 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref> 2020 жылғы тамызда Трамп әкімшілігінің келісімнің бір бөлігін БҰҰ-ның Иранды санкциялайтындай қолдану әрекеті сәтсіз болды.<ref>{{cite news|last= Nichols |first= Michelle |url= https://www.reuters.com/article/us-iran-nuclear-un-idUSKBN2AI2Y9 |title= U.S. rescinds Trump White House claim that all U.N. sanctions had been reimposed on Iran |publisher= [[Reuters]] |date= 2021-02-18 |accessdate= 2021-12-14}}</ref> Аналитиктердің табуынша, АҚШ-тың келісімнен шығуынан кейін Иранның ядролық қару жасауындағы прогрессі ілгерілеп кетті.<ref name="close">{{cite news|last= Hennigan |first= W.J. |title= 'They're Very Close.' U.S. General Says Iran Is Nearly Able to Build a Nuclear Weapon |url= https://time.com/6123380/iran-near-nuclear-weapon-capability/ |publisher= [[Time]] |date= 2021-11-24 |accessdate= 2021-12-18}}</ref> 2020 жылғы 1 қаңтарда Трамп бұйырған бір әуе шабуылының нәтижесінде соңғы жиырма жыл бойы Иран мен Иран қолдаған барлық дерлік маңызды операцияны жоспарлаған ирандық генерал [[Қасым Сүлеймани]] өлтірілді.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2020/01/02/world/middleeast/qassem-soleimani-iraq-iran-attack.html |title= U.S. Strike in Iraq Kills Qassim Suleimani, Commander of Iranian Forces |author= Crowley, Michael; Hassan, Falih; Schmitt, Eric |date= 2020-01-02 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2020-01-03}}</ref><ref>{{cite news|author= Baker, Peter; Bergman, Ronen; Kirkpatrick, David D.; Barnes, Julian E.; Rubin, Alissa J. |date= 2020-01-11 |title= Seven Days in January: How Trump Pushed U.S. and Iran to the Brink of War |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2020/01/11/us/politics/iran-trump.html |accessdate= 2022-11-08}}</ref> Бір аптадан кейін Иран АҚШ-тың [[Ирак]]тағы екі әуе базасына баллистикалық зымыранмен соққы берді. Ондаған сарбаз ми жарақатын алды. Трамп олардың жарақаттарын кемітіп көрсетті де, олар бастапқыда [[күлгін жүрек]]терге және берілу керек болған жеңілдіктерді бермей тұрды.<ref>{{cite news|author= Horton, Alex; Lamothe, Dan |url= https://www.washingtonpost.com/national-security/2021/12/08/pu6rple-heart-iran-missile-attack/ |title= Army awards more Purple Hearts for troops hurt in Iranian attack that Trump downplayed |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2021-12-08 |accessdate= 2021-11-08}}</ref><ref name="close"/> === Қызметкерлер құрамы === Трамп әкімшілігінде кадрлардың, әсіресе [[Ақ үй]] қызметкерлерінің арасында жоғары ауыс-түйіс болды. Трамптың биліктегі бірінші жылының соңына қарай оның бастапқы қызметкерлерінің 34 пайызы отставка жариялады, жұмыстан босатылды, не басқа жерге тағайындалды.<ref>{{cite news|url= https://www.usnews.com/news/national-news/articles/2017-12-28/trumps-white-house-has-highest-turnover-rate-in-40-years |title= Trump White House Has Highest Turnover in 40 Years |last= Trimble |first= Megan |date= 2017-12-28 |publisher= U.S. News & World Report |accessdate= 2018-03-16}}</ref> 2018 жылғы шілденің басындағы жағдай бойынша, Трамптың аға көмекшілерінің 61 пайызы<ref>{{cite news|url= https://thehill.com/homenews/395222-ap-trump-admin-sets-record-for-white-house-turnover |title= AP: Trump admin sets record for White House turnover |publisher= [[The Hill]] |date= 2018-07-02 |accessdate= 2018-07-03 |last= Wise |first= Justin}}</ref> және өткен жылы 141 қызметкері кеткен.<ref>{{cite news|url= https://www.nbcnews.com/politics/white-house/trump-white-house-sets-turnover-records-analysis-shows-n888396 |title= Trump White House sets turnover records, analysis shows |publisher= [[NBC News]] |date= 2018-07-02 |accessdate= 2018-07-03 |agency= [[Associated Press]]}}</ref> Екі көрсеткіш та соңғы президенттер үшін рекорд орнатты — алғашқы 13 айда Трамп персоналының көрген өзгерісі оның төрт ізашары персоналының алғашқы екі жылда көрген өзгерісіне қарағанда көбірек болды.<ref name="Keith">{{cite news|url= https://www.npr.org/2018/03/07/591372397/white-house-staff-turnover-was-already-record-setting-then-more-advisers-left |title= White House Staff Turnover Was Already Record-Setting. Then More Advisers Left |last= Keith |first= Tamara |work= NPR |date= 2018-03-07 |accessdate= 2018-03-16}}</ref> Белгілі ерте кеткендерге Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші Флинн (бар болғаны 25 күннен кейін) және баспасөз хатшысы {{iw|Шон Спайсер|Шон Спайсер|en|Sean Spicer}} кірді.<ref name="Keith"/> Трамп өзінің бірінші жылында 15 бастапқы кабинет мүшелерінің үшеуінен айырылды.<ref name=Keither>{{cite news|last= Keith |first= Tamara |date= 2020-03-06 |accessdate= 2021-10-05 |title= Mick Mulvaney Out, Mark Meadows in As White House Chief Of Staff |publisher= NPR |url= https://www.npr.org/2020/03/06/766025774/mick-mulvaney-out-as-white-house-chief-of-staff}}</ref> Трамп атқарушы биліктегі екінші деңгейлі шенеуніктерді тағайындауда баяу болды, көптеген лауазымдарды қажет емес көрді. 2017 жылғы қазанда әлі де кандидаты жоқ жүздеген кіші кабинет лауазымдары бар еді.<ref>{{cite news|url= https://www.npr.org/2017/10/12/557122200/trump-leaves-top-administration-positions-unfilled-says-hollow-government-by-des |title= Trump Leaves Top Administration Positions Unfilled, Says Hollow Government By Design |last= Keith |first= Tamara |date= 2017-10-12 |publisher= NPR |accessdate= 2018-03-16}}</ref> 2019 жылғы 8 қаңтарға қарай 706 негізгі лауазымның 433 (61 пайыз) толтырылған болса, Трамптың 264 (37 пайыз) кандидаты жоқ болды.<ref>{{cite news|publisher= [[The Washington Post]] |date= 2019-01-08 |accessdate= 2021-10-06 |title= Tracking how many key positions Trump has filled so far |url= https://www.washingtonpost.com/graphics/politics/trump-administration-appointee-tracker/database/}}</ref> === Сот билігіне тағайындаулары === Трамп 226 федералды судья, соның ішінде [[АҚШ Жоғарғы соты]]на 3 судья тағайындады.<ref>{{cite news|last= Gramlich |first= John |url= https://www.pewresearch.org/fact-tank/2021/01/13/how-trump-compares-with-other-recent-presidents-in-appointing-federal-judges/ |title= How Trump compares with other recent presidents in appointing federal judges |publisher= Pew Research Center |date= 2021-01-13 |accessdate= 2021-05-30}}</ref> Оның Жоғарғы Сотқа кандидаттары сотты саяси тұрғыдан оңға қарай жылжытқаны атап өтілді.<ref>{{cite news|publisher= [[Politico]] |url= https://www.politico.com/news/2020/09/26/trump-legacy-supreme-court-422058 |title= Trump's legacy is now the Supreme Court |first= Anita |last= Kumar |date= 2020-09-26}}</ref><ref>{{cite news|publisher= [[Америка даусы]] |title= Trump's Lasting Legacy: Conservative Supermajority on Supreme Court |first= Masood |last= Farivar |date= 2020-12-24 |url= https://www.voanews.com/a/usa_trumps-lasting-legacy-conservative-supermajority-supreme-court/6199935.html |accessdate= 2023-12-21}}</ref><ref>{{cite news|title= Nine Black Robes: Inside the Supreme Court's Drive to the Right and Its Historic Consequences |first= Joan |last= Biskupic |url= https://www.wbur.org/hereandnow/2023/06/02/nine-black-robes-supreme-court |date= 2023-06-02 |publisher= WBUR-FM |accessdate= 2023-12-21}}</ref> Трамп өзі келіспейтін соттар мен судьяларды кемсітті және сот билігінің конституциялық билігіне біраз күмән келтірді. Оның соттарға жасаған шабуылдары оның мәлімдемелерінің сот тәуелсіздігіне және халықтың сот жүйесіне сеніміне әсері туралы алаңдаушылық білдірген бақылаушылардың, соның ішінде федералды судьялардың сөгістерін тудырды.<ref>{{cite news|author= Abby Phillip; Robert Barnes; Ed O'Keefe |title= Supreme Court nominee Gorsuch says Trump's attacks on judiciary are 'demoralizing' |url= https://www.washingtonpost.com/politics/supreme-court-nominee-gorsuch-says-trumps-attacks-on-judiciary-are-demoralizing/2017/02/08/64e03fe2-ee3f-11e6-9662-6eedf1627882_story.html |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2017-02-08 |accessdate= 2021-10-06}}</ref><ref>{{cite report|title= In His Own Words: The President's Attacks on the Courts |url= https://www.brennancenter.org/our-work/research-reports/his-own-words-presidents-attacks-courts |work= Brennan Center for Justice |date= 2017-06-05 |accessdate= 2021-10-06}}</ref><ref>{{cite news|first= Katie |last= Shepherd |title= Trump 'violates all recognized democratic norms,' federal judge says in biting speech on judicial independence |url= https://www.washingtonpost.com/nation/2019/11/08/judge-says-trump-violates-democratic-norms-judiciary-speech/ |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2019-11-08 |accessdate= 2021-10-06}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === АҚШ-тағы [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]]-дың бірінші расталған жағдайы 2020 жылғы 20 қаңтарда хабарланды.<ref>{{cite journal|last= Holshue |first= Michelle L. |display-authors= etal |date= 2020-03-05 |title= First Case of 2019 Novel Coronavirus in the United States |journal= The New England Journal of Medicine |volume= 382 |issue= 10 |pages= 929–936 |doi= 10.1056/NEJMoa2001191 |pmid= 32004427 |pmc= 7092802}}</ref> Ауруды Денсаулық сақтау және халыққа қызмет көрсету хатшысы Алекс Азар ресми түрде денсаулық сақтау саласындағы төтенше жағдай деп тек 2020 жылғы 31 қаңтарда ғана жариялады.<ref>{{cite news|last= Hein |first= Alexandria |date= 2020-01-31 |title= Coronavirus declared public health emergency in US |url= https://www.foxnews.com/health/coronavirus-declared-public-health-emergency-in-us |accessdate= 2020-10-02 |publisher=[[Fox News]]}}</ref> Трамп бастапқыда денсаулық сақтау саласындағы тұрақты ескертулерді және оның әкімшілігі мен хатшысы Азардың денсаулық сақтау шенеуніктерінің әрекетке шақыруларын елемеді.<ref>{{cite news|url= https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-04-19/coronavirus-outbreak-president-trump-slow-response |title= How Trump let the U.S. fall behind the curve on coronavirus threat |publisher= [[Los Angeles Times]] |date= 2020-04-19 |accessdate= 2020-04-21 |author= David S. Cloud; Paul Pringle; Eli Stokols}}</ref><ref name="NYT 4 11 20">{{cite news|author= Eric Lipton; David E. Sanger; Maggie Haberman; Michael D. Shear; Mark Mazzetti; Julian E. Barnes |title= He Could Have Seen What Was Coming: Behind Trump's Failure on the Virus |url= https://www.nytimes.com/2020/04/11/us/politics/coronavirus-trump-response.html |accessdate= 2020-04-11 |publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-04-11}}</ref> Қаңтар және ақпан айларында ол індеттің экономикалық және саяси әсеріне ғана назар аударды.<ref>{{cite news|last= Kelly |first= Caroline |date= 2020-03-21 |title= Washington Post: US intelligence warned Trump in January and February as he dismissed coronavirus threat |publisher= [[CNN]] |url= https://cnn.com/2020/03/20/politics/us-intelligence-reports-trump-coronavirus/ |accessdate= 2020-04-21}}</ref> 2020 жылғы ақпанда Трамп АҚШ-тағы індет тұмауға қарағанда аз өлімге әкелетінін және жақын арада аяқталатынын мәлімдеді.<ref>{{cite news|url= https://www.cbsnews.com/news/timeline-president-donald-trump-changing-statements-on-coronavirus/ |title= A timeline of what Trump has said on coronavirus |last= Watson |first= Kathryn |date= 2020-04-03 |publisher= CBS News |accessdate= 2021-01-27}}</ref> 2020 жылғы 19 наурызда Трамп жеке [[Боб Вудворд]]қа індетті «аласапыран шығармау мақсатымен қоғам көзінде әдейі төмендеткенін» айтты.<ref>{{cite news|date= 2020-09-10 |title= Trump deliberately played down virus, Woodward book says |url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-54094559 |accessdate= 2020-09-18 |publisher= [[BBC News]]}}</ref><ref>{{cite news|author= Jamie Gangel; Jeremy Herb; Elizabeth Stuart |date= 2020-09-09 |title= 'Play it down': Trump admits to concealing the true threat of coronavirus in new Woodward book |url= https://cnn.com/2020/09/09/politics/bob-woodward-rage-book-trump-coronavirus |accessdate= 2022-09-14 |publisher= [[CNN]]}}</ref> 6 наурызда Трамп федералдық агенттіктерге төтенше жағдайға 8.3 миллиард доллар бөлген Коронавирусқа дайындық және әрекет ету жөніндегі қосымша қаражат туралы заңға қол қойды.<ref>{{cite news|title= Trump signs emergency coronavirus package, injecting $8.3 billion into efforts to fight the outbreak |url= https://markets.businessinsider.com/news/stocks/trump-signs-billion-emergency-funding-package-fight-coronavirus-legislation-covid19-020-3-1028972206 |publisher= Business Insider |first= Gina |last= Heeb |date= 2020-03-06 |accessdate= 2021-10-06}}</ref> 11 наурызда [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] (ДДСҰ) COVID-19-ды [[пандемия]] деп таныды да,<ref name="WHOpandemic2">{{cite news|url= https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 |title= WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 – 11 March 2020 |date= 2020-03-11 |publisher= [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] |accessdate= 2020-03-11}}</ref> Трамп [[Еуропа]]ның көп бөлігіне 13 наурыздан саяхаттауды ішінара шектегенін жариялады.<ref>{{cite news|title= Coronavirus: What you need to know about Trump's Europe travel ban |url= https://www.thelocal.dk/20200312/trump-imposes-travel-ban-from-europe-over-coronavirus-outbreak |publisher= The Local |date= 2020-03-12 |accessdate= 2021-10-06}}</ref> 13 наурызда ол федералды персоналды босатып, ұлттық төтенше жағдай жариялады.<ref>{{cite news|url= https://cnn.com/2020/03/13/politics/donald-trump-emergency/ |title= Trump declares national emergency – and denies responsibility for coronavirus testing failures |last= Liptak |first= Kevin |date= 2020-03-13 |publisher= [[CNN]] |accessdate= 2020-03-18}}</ref> [[Сурет:White House Press Briefing (49666120807).jpg|нобай|оңға|Трамптың Ақ Үйдің Коронавирусқа қарсы жұмыс тобының мүшелерімен бірге [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] жайлы баспасөз мәслихатының өткізуі, 2020 жылғы 15 наурыз]] Трамп 2020 жылғы 29 қаңтарда Ақ Үйдің Коронавирусқа қарсы жұмыс тобын құрды.<ref>{{cite news|url= https://www.cbsnews.com/news/coronavirus-outbreak-task-force-created-by-trump-to-lead-us-government-response-to-wuhan-virus/ |title= Trump creates task force to lead U.S. coronavirus response |publisher= [[CBS News]] |date= 2020-01-30 |accessdate= 2020-10-10}}</ref> Наурыз айының ортасынан бастап, Трамп медициналық сарапшылар мен басқа әкімшілік шенеуніктердің қатысуымен күнделікті жұмыс тобының баспасөз конференциясын өткізді,<ref name=Karni>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2020/03/23/us/politics/coronavirus-trump-briefing.html |title= In Daily Coronavirus Briefing, Trump Tries to Redefine Himself |last= Karni |first= Annie |date= 2020-03-23 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2020-04-08}}</ref> кейде дәлелденбеген емдеуді насихаттау арқылы олармен келіспей де жүрді.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2020/04/06/us/politics/coronavirus-trump-malaria-drug.html |title= Trump's Aggressive Advocacy of Malaria Drug for Treating Coronavirus Divides Medical Community |author= Peter Baker; Katie Rogers; David Enrich; Maggie Haberman |date= 2020-04-06 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2020-04-08}}</ref> 16 наурызда ол пандемияның ел бақылауында болмағанын және болашақта рецессия мен күнделікті өмірдегі біраз өзгерістің болу мүмкіндігін тұңғыш рет мойындады.<ref>{{cite news|last= Dale |first= Daniel |title= Fact check: Trump tries to erase the memory of him downplaying the coronavirus |url= https://cnn.com/2020/03/17/politics/fact-check-trump-always-knew-pandemic-coronavirus/ |accessdate= 2020-03-19 |publisher= [[CNN]] |date= 2020-03-17}}</ref> Оның вирусты «қытайлық вирус», не «Қытай-вирус» деп бірнеше рет атағанын мамандар сынға алды.<ref>{{cite news|url= https://www.vox.com/2020/3/18/21185478/coronavirus-usa-trump-chinese-virus |title= Trump's new fixation on using a racist name for the coronavirus is dangerous |last= Scott |first= Dylan |accessdate= 2020-03-19 |date= 2020-03-18 |publisher= Vox}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.newsweek.com/who-langauge-stigmatizing-coronavirus-trump-chinese-1493172 |title= WHO expert condemns language stigmatizing coronavirus after Trump repeatedly calls it the 'Chinese virus' |date= 2020-03-19 |accessdate= 2020-03-19 |last= Georgiou |first= Aristos |publisher= Newsweek}}</ref><ref>{{cite news|url= https://thehill.com/policy/national-security/488311-us-china-relationship-worsens-over-coronavirus |title= US-China relationship worsens over coronavirus |last= Beavers |first= Olivia |publisher= [[The Hill]] |date= 2020-03-19 |accessdate= 2020-03-19}}</ref> Сәуір айының басында болған пандемия күшейген кездері Трамп індетке қарсы шайқасындағы бастапқы қателерін мойындаудан бас тартты, АҚШ-та болған ахуалға демократ губернаторларды, БАҚ-ты, ізашар үкіметті, Қытайды және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымын кінәлады.<ref>{{cite news|last= Lemire |first= Jonathan |title= As pandemic deepens, Trump cycles through targets to blame |url= https://apnews.com/article/58f1b869354970689d55ccae37c540f3 |accessdate= 2020-05-05 |publisher= [[AP News]] |date= 2020-04-09}}</ref> Трамп дәлелденбеген емдеу әдістерін мақұлдау<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/health/2020/06/15/hydroxychloroquine-authorization-revoked-coronavirus/ |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2020-06-15 |accessdate= 2021-10-07 |title= FDA pulls emergency approval for antimalarial drugs touted by Trump as covid-19 treatment |author= Laurie McGinley; Carolyn Y. Johnson}}</ref><ref name=pressed>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2020/09/12/us/politics/trump-coronavirus-treatment-vaccine.html |title= Trump Pressed for Plasma Therapy. Officials Worry, Is an Unvetted Vaccine Next? |date= 2020-09-12 |publisher= [[The New York Times]] |author= Sharon LaFraniere; Noah Weiland; Michael D. Shear |accessdate= 2020-09-13}}</ref> немесе вакцинаны мақұлдауды жылдамдату<ref name=pressed /> ниетімен федералдық денсаулық сақтау агенттіктеріне бірнеше рет қысым көрсетті.<ref>{{cite news|url= https://cnn.com/2020/08/26/politics/cdc-coronavirus-testing-guidance/ |title= CDC was pressured 'from the top down' to change coronavirus testing guidance, official says |date= 2020-04-26 |publisher= [[CNN]] |author= Nick Valencia; Sara Murray; Kristen Holmes |accessdate= 2020-08-26}}</ref> === Тергеулері === Әділет департаменті мен Конгресс Трамптың қызметке кіріскенінен кейін соның сайлауалды кампаниясын, билікке келуін және инаугурациясын, президенттік кезіндегі әрекеттерін, жеке бизнесін, жеке салықтарын және қайырымдылық қорын қамтитын тергеулер жүргізді.<ref>{{cite news|author= Woodward, Calvin; Pace, Julie |title= Scope of investigations into Trump has shaped his presidency |url= https://apnews.com/article/6d6361fdf19846cb9eb020d9c6fbfa5a |accessdate= 2018-12-19 |publisher= [[AP News]] |date= 2018-12-16}}</ref> Он федералды қылмыстық тергеу, сегіз штаттық және жергілікті тергеу және он екі Конгресс тергеуі орын алды.<ref>{{cite news|author= Buchanan, Larry; Yourish, Karen |title= Tracking 30 Investigations Related to Trump |url= https://www.nytimes.com/interactive/2019/05/13/us/politics/trump-investigations.html |accessdate= 2020-10-04 |publisher= [[The New York Times]] |date= 2019-09-25}}</ref> ==== Ресейдің сайлауға араласуы ==== {{Толық мақала|2016 АҚШ президент сайлауына Ресейдің араласуы}} 2017 жылғы қаңтарда Американың барлау агенттіктері [[Орталық барлау басқармасы|ОББ]], [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] және [[Ұлттық Қауіпсіздік Агенттігі|ҰҚА]] Ресей үкіметінің Трамптың сайлануын қолдау үшін [[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылғы президенттік сайлау]]ға араласқанына «жоғары сенімі» бар болғанын бірге мәлімдеді.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2017/07/06/us/politics/trump-russia-intelligence-agencies-cia-fbi-nsa.html |title= Trump Misleads on Russian Meddling: Why 17 Intelligence Agencies Don't Need to Agree |last= Rosenberg |first= Matthew |date= 2017-07-06 |accessdate= 2021-10-07 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news|last= Sanger |first= David E. |url= https://www.nytimes.com/2017/01/06/us/politics/russia-hack-report.html |title= Putin Ordered 'Influence Campaign' Aimed at U.S. Election, Report Says |publisher= [[The New York Times]] |date= 2017-01-06 |accessdate= 2021-10-04}}</ref> 2017 жылғы наурызда ФТБ директоры [[Джеймс Коми]] Конгрессте осы жайлы сөз сөйледі: «Ол ФТБ біздің қарсы барлау миссиямыздың бір бөлігі ретінде Ресей үкіметінің 2016 жылғы президенттік сайлауға араласу әрекеттерін зерттеп жатыр. Оған қатысы бар адамдар арасындағы кез келген байланыстардың сипатын зерттеу кіреді».<ref>{{cite news|url= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/03/its-official-the-fbi-is-investigating-trumps-links-to-russia/520134/ |title= It's Official: The FBI Is Investigating Trump's Links to Russia |last= Berman |first= Russell |date= 2017-03-20 |publisher= [[The Atlantic]] |accessdate= 2017-06-07}}</ref> Трамп пен ресейлік элита мен тыңшылар арасындағы түрлі сезікті<ref>{{cite news|last= Harding |first= Luke |title= How Trump walked into Putin's web |publisher= [[The Guardian]] |date= 2017-11-15 |url= https://www.theguardian.com/news/2017/nov/15/how-trump-walked-into-putins-web-luke |accessdate= 2019-05-22}}</ref> байланыстары және ресейліктердің Трампты қолдайтын америкалықтармен қарым-қатынасы БАҚ-та жиі айтылатын.<ref>{{cite news|url= https://www.theguardian.com/us-news/2016/dec/13/donald-trump-russia-vladimir-putin-us-election-hack |title= Trump's relationship with Russia – what we know and what comes next |last= McCarthy |first= Tom |date= 2016-12-13 |publisher= [[The Guardian]] |accessdate= 2017-03-11}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/politics/wp/2017/03/03/the-web-of-relationships-between-team-trump-and-russia/ |title= The web of relationships between Team Trump and Russia |last= Bump |first= Philip |date= 2017-03-03 |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2017-03-11}}</ref><ref>{{cite news|url= https://time.com/4433880/donald-trump-ties-to-russia/ |title= Donald Trump's Many, Many, Many, Many Ties to Russia |last= Nesbit |first= Jeff |date= 2016-08-02 |publisher= [[Time]] |accessdate= 2017-02-28}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/the-fix/wp/2016/08/19/paul-manaforts-complicated-ties-to-ukraine-explained/ |title= Paul Manafort's complicated ties to Ukraine, explained |last= Phillips |first= Amber |date= 2016-08-19 |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2017-06-14}}</ref> Трамптың сайлауалды кампаниясының мүшелері мен оның Ақ үйдегі қызметкерлері сайлауға дейін де, одан кейін де ресейлік шенеуніктермен байланыста болды.<ref>{{cite news|title= We Still Don't Know What Happened Between Trump and Russia |url= https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/11/we-still-dont-know-what-happened-between-trump-and-russia/602116/ |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2019-11-15 |accessdate= 2021-10-07 |first= David A. |last= Graham}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-russia-contacts-idUSKCN18E106 |title= Exclusive: Trump campaign had at least 18 undisclosed contacts with Russians: sources |author= Parker, Ned; Landay, Jonathan; Strobel, Warren |date= 2017-05-18 |accessdate= 2017-05-19 |publisher= [[Reuters]]}}</ref> ==== Crossfire Hurricane тергеуі ==== 2016 жылғы шілдеде Федералдық тергеу бюросы Ресей мен Трамп кампаниясы арасындағы ықтимал байланыстарды анықтайтын Crossfire Hurricane деп аталатын тергеуді бастады.<ref>{{Cite news |author= Apuzzo, Matt; Goldman, Adam; Fandos, Nicholas |date= 2018-05-16 |title= Code Name Crossfire Hurricane: The Secret Origins of the Trump Investigation |url= https://www.nytimes.com/2018/05/16/us/politics/crossfire-hurricane-trump-russia-fbi-mueller-investigation.html |accessdate= 2023-12-21 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref> Трамп 2017 жылғы мамырда ФТБ директоры [[Джеймс Коми]]ді қызметінен босатқаннан кейін ФТБ Трамптың Ресеймен жеке және іскерлік қарым-қатынастарына қарсы барлау тергеуін бастады.<ref>{{cite news|publisher= [[NBC News]] |url= https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/fbi-agent-who-helped-launch-russia-investigation-says-trump-was-n1239442 |title= FBI agent who helped launch Russia investigation says Trump was 'compromised' |accessdate= 2023-12-21 |first= Ken |last= Dilanian |date= 2020-09-07}}</ref> Crossfire Hurricane [[Мюллердің тергеуі]]не берілді,<ref>{{cite news|url= https://www.9news.com.au/world/crossfire-hurricane-trump-russia-investigation-started-with-alexander-downer-interview/16121e23-bdfc-4f32-9822-e4a7f841e3e4 |publisher= Nine News |title= Crossfire Hurricane: Trump Russia investigation started with Alexander Downer interview |first= Nick |last= Pearson |date= 2018-05-17 |accessdate= 2023-12-21}}</ref> бірақ бас прокурордың орынбасары Род Розенштейн Трамптың Ресеймен тікелей байланысына қатысты тергеуді аяқтап, бюроға арнайы прокурор Роберт Мюллердің тергеуі мәселені жалғастырады деген жалған әсер қалдырды.<ref name="never">{{Cite news |last= Schmidt |first= Michael S. |date= 2020-04-30 |title= Justice Dept. Never Fully Examined Trump's Ties to Russia, Ex-Officials Say |url= https://www.nytimes.com/2020/08/30/us/politics/trump-russia-justice-department.html |accessdate= 2021-10-08 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-russia-rosenstein-idUSKBN23330H |title= Rosenstein to testify in Senate on Trump-Russia probe |publisher= [[Reuters]] |date= 2020-05-27 |accessdate= 2021-10-19}}</ref> ==== Мюллердің тергеуі ==== {{Толық мақала|Мюллердің тергеуі}} 2017 жылғы мамырда Розенштейн ФТБ бұрынғы директоры [[Роберт Мюллер (ФТБ директоры)|Роберт Мюллер]]ді Әділет департаментінің (DOJ) арнайы кеңесшісі етіп тағайындап, оған «Ресей үкіметі мен Трамп науқаны арасындағы «кез келген байланыстарды» тексеруді» бұйырды. Ол Мюллерге тергеуді «Ресейдің 2016 жылғы сайлауға араласуына байланысты» қылмыстық істермен ғана шектеу керектігін жеке айтты.<ref name="never"/> Арнайы прокурор сонымен қатар Трамптың Джеймс Комиді ФТБ директоры қызметінен босатуы сот төрелігіне кедергі болды ма<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/post-politics/wp/2017/06/15/the-president-is-under-investigation-for-obstruction-of-justice-how-did-we-get-here/ |title= Trump Is Officially under Investigation. How Did We Get Here? |publisher= [[The Washington Post]] |last= Vitkovskaya |first= Julie |date= 2017-06-16 |accessdate= 2017-06-16}}</ref> және Трамп науқанының Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Түркия, Қатар, Израиль және Қытаймен ықтимал байланыстарын зерттеді.<ref>{{cite news|first= Joshua |last= Keating |title= It's Not Just a "Russia" Investigation Anymore |url= https://slate.com/news-and-politics/2018/03/mueller-investigation-spreads-to-qatar-israel-uae-china-turkey.html |publisher= Slate |date= 2018-03-08 |accessdate= 2021-10-08}}</ref> Трамп Мюллерді жұмыстан босатуға және тергеуді жабуға бірнеше рет тырысты, бірақ қызметкерлері қарсылық білдіргеннен кейін немесе өзі шешімін өзгерткеннен кейін кері шегінді.<ref>{{cite news|author= Haberman, Maggie; Schmidt, Michael S. |title= Trump Sought to Fire Mueller in December |url= https://www.nytimes.com/2018/04/10/us/politics/trump-sought-to-fire-mueller-in-december.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2018-04-10 |accessdate= 2021-10-08}}</ref> 2019 жылғы сәуірде жарияланған Мюллер есебінің редакцияланған нұсқасы Ресейдің 2016 жылы Трампты жақтау үшін араласқанын анықтады.<ref>{{cite news|title= Main points of Mueller report |date= 2012-01-16 |url= https://www.afp.com/en/news/15/main-points-mueller-report-doc-1fr5vv1 |agency= Agence France-Presse |accessdate= 2019-04-20}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20190420143436/https://www.afp.com/en/news/15/main-points-mueller-report-doc-1fr5vv1 |date= 2019-04-20}}</ref> «Ресей үкіметі мен Трамп науқаны арасындағы көптеген байланыстарға» қарамастан, есеп басым дәлелдер Трамп науқаны мүшелерінің ресейлік араласуымен сөз байласып немесе үйлесіп алғанын «анықтамағанын» көрсетті.<ref>{{cite news|author= Ostriker, Rebecca; Puzzanghera, Jim; Finucane, Martin; Datar, Saurabh; Uraizee, Irfan; Garvin, Patrick |title= What the Mueller report says about Trump and more |url= https://apps.bostonglobe.com/news/politics/graphics/2019/03/mueller-report/ |publisher= The Boston Globe |date= 2019-04-18 |accessdate= 2019-04-22}}</ref><ref name="takeaways">{{cite news|last= Law |first= Tara |title= Here Are the Biggest Takeaways From the Mueller Report |date= 2019-04-18 |url= http://time.com/5567077/mueller-report-release/ |publisher= [[Time]] |accessdate= 2019-04-22}}</ref> Баяндамада Ресейдің ауқымды араласуы<ref name="takeaways"/> және Трамп пен оның сайлауалды науқаны оны құптағаны егжей-тегжейлі сипатталған.<ref>{{cite news|author= Lynch, Sarah N.; Sullivan, Andy |date= 2018-04-18 |title= In unflattering detail, Mueller report reveals Trump actions to impede inquiry |publisher= [[Reuters]] |url= https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-russia-idUSKCN1RU0DN |accessdate= 2022-07-10}}</ref><ref>{{cite news|publisher= [[The New York Times]] |date= 2019-07-24 |first= Mark |last= Mazzetti |title= Mueller Warns of Russian Sabotage and Rejects Trump's 'Witch Hunt' Claims |accessdate= 2020-03-04 |url= https://www.nytimes.com/2019/07/24/us/politics/trump-mueller-testimony.html}}</ref><ref>{{cite news|publisher= [[The Washington Post]] |date= 2019-05-30 |last= Bump |first= Philip |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2019/05/30/trump-briefly-acknowledges-that-russia-aided-his-election-falsely-says-he-didnt-help-effort/ |accessdate= 2020-03-05 |title= Trump briefly acknowledges that Russia aided his election – and falsely says he didn't help the effort}}</ref><ref>{{cite news|author= Polantz, Katelyn; Kaufman, Ellie; Murray, Sara |url= https://cnn.com/2020/06/19/politics/mueller-report-rerelease-fewer-redactions/ |title= Mueller raised possibility Trump lied to him, newly unsealed report reveals |publisher= [[CNN]] |date= 2020-06-19 |accessdate= 2022-10-30}}</ref> === Бірінші импичменті === [[Сурет:House of Representatives Votes to Adopt the Articles of Impeachment Against Donald Trump.jpg|нобай|оңға|АҚШ Өкілдер палатасының Трамп импичментіне дауыс беруі, 2019 жылғы 18 желтоқсан]] 2019 жылғы тамызда сөз тасушы барлау қоғамдастығының бас инспекторына Трамптың [[Украина президенті]] [[Володимир Олександрович Зеленський|Володимир Зеленський]]ға 25 шілдеде телефон соққаны туралы шағым түсірді, оның барысында Трамп Зеленськийге CrowdStrike пен Демократиялық партиядан президенттікке үміткер [[Джо Байден]] мен оның ұлы [[Хантер Байден|Хантер]]ді тергеуді талап еткен еді.<ref name="undermine">{{cite news|last= Bump |first= Philip |title= Trump wanted Russia's main geopolitical adversary to help undermine the Russian interference story |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2019/09/25/trump-wanted-russias-main-geopolitical-adversary-help-him-undermine-russian-interference-story/ |accessdate= 2019-10-01 |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2019-09-25}}</ref> Сөз тасушы Ақ Үйдің бұл оқиғаны жасыруға әрекеттенгенін және бұл қоңыраудың Трамп әкімшілігі мен Трамптың адвокаты [[Руди Джулиани]]дің 2019 жылғы шілдеде Украинадан қаржылай көмекті ұстап қалу және [[Майк Пенс]]тың 2019 жылғы мамырдағы сапарының күшін жоюды қамтуы мүмкін кеңірек науқанының бөлігі екенін айтты.<ref name="abuse">{{cite news|author= Cohen, Marshall; Polantz, Katelyn; Shortell, David; Kupperman, Tammy; Callahan, Michael |url= https://cnn.com/2019/09/26/politics/whistleblower-complaint-released/ |title= Whistleblower says White House tried to cover up Trump's abuse of power |publisher= [[CNN]] |date= 2019-09-26 |accessdate= 2022-10-04}}</ref> Палатаның спикері [[Нэнси Пелоси]] 24 қыркүйекте импичмент туралы ресми тергеуді бастады.<ref>{{cite news|publisher= [[The New York Times]] |date= 2019-09-24 |accessdate= 2021-10-08 |first= Nicholas |last= Fandos |title= Nancy Pelosi Announces Formal Impeachment Inquiry of Trump |url= https://www.nytimes.com/2019/09/24/us/politics/democrats-impeachment-trump.html}}</ref> Содан кейін Трамп Украинадан әскери көмек көрсетуден бас тартқанын растады, бірақ басқа себеп берді.<ref>{{cite news|last= Forgey |first= Quint |title= Trump changes story on withholding Ukraine aid |url= https://www.politico.com/story/2019/09/24/donald-trump-ukraine-military-aid-1509070 |accessdate= 2019-10-01 |publisher= [[Politico]] |date= 2019-09-24}}</ref><ref>{{cite news|first= David A. |last= Graham |accessdate= 2021-07-07 |title= Trump's Incriminating Conversation With the Ukrainian President |url= https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/09/what-the-transcript-of-trumps-insane-call-with-the-ukrainian-president-showed/598780/ |date= 2019-09-25 |publisher= [[The Atlantic]]}}</ref> 25 қыркүйекте Трамп әкімшілігі телефон арқылы болған сол әңгіме туралы меморандумын жариялады, онда Зеленський америкалық танкке қарсы зымырандарды сатып алу үмітін айтқаннан кейін Трамп одан Байден мен оның ұлын тергеуді сұрағанын растады.<ref name="undermine"/><ref>{{cite news|author= Santucci, John; Mallin, Alexander; Thomas, Pierre; Faulders, Katherine |title= Trump urged Ukraine to work with Barr and Giuliani to probe Biden: Call transcript |url= https://abcnews.go.com/Politics/transcript-trump-call-ukraine-includes-talk-giuliani-barr/story?id=65848768 |accessdate= 2019-10-01 |publisher= ABC News |date= 2019-09-25}}</ref> Көптеген әкімшілік шенеуніктерінің айғақтары бұл Трамптың алдағы президенттік сайлауда оған артықшылық беру арқылы оның жеке мүдделерін алға тартуға бағытталған ауқымды жоспарының бір бөлігі екенін растады.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/interactive/2019/09/26/us/politics/whistle-blower-complaint.html |title= Document: Read the Whistle-Blower Complaint |date= 2019-09-24 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2019-10-02}}</ref> Қазанда АҚШ-тың Украинадағы уақытша сенімді өкілі, кіші Уильям Б. Тейлор Конгресс комитеттерінің алдында 2019 жылғы маусымда Украинаға келгеннен кейін көп ұзамай Зеленськийдың Трамп пен Джулиани тарапынан қысымға ұшырағанын айтты. Тейлордың және басқалардың айтуынша, мақсат Зеленськийды Хантер Байден жұмыс істейтін компанияны, сондай-ақ 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауына Украинаның араласуы туралы қауесеттерді тергеуге мәжбүрлеу болды.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2019/10/22/us/trump-impeachment-ukraine.html |title= Ukraine Envoy Testifies Trump Linked Military Aid to Investigations, Lawmaker Says |author= Shear, Michael D.; Fandos, Nicholas |date= 2019-10-22 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2019-10-22}}</ref> Оның айтуынша, Зеленський мұндай тергеу жайлы мәлімдеме жасамайынша, әкімшілік Украинаға беріледі деп жоспарланған әскери көмекті жібермейтін және Зеленськийді Ақ үйге шақырмайтын еді.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2019/10/22/us/politics/william-taylor-testimony.html |title= 6 Key Revelations of Taylor's Opening Statement to Impeachment Investigators |last= LaFraniere |first= Sharon |date= 2019-10-22 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2019-10-23}}</ref> 13 желтоқсанда Өкілдер палатасының сот комитеті импичменттің екі баптарын қабылдау үшін дауыс берді: біреуі билікті асыра пайдаланғаны үшін және екіншісі Конгресс жұмысына кедергі келтіргені үшін.<ref>{{cite news|url= https://abcnews.go.com/Politics/house-judiciary-committee-set-vote-trump-impeachment-articles/story?id=67706093 |author= Siegel, Benjamin; Faulders, Katherine; Pecorin, Allison |title= House Judiciary Committee passes articles of impeachment against President Trump |date= 2019-12-13 |publisher= ABC News |accessdate= 2019-12-13}}</ref> Талқылаудан кейін Өкілдер палатасы 18 желтоқсанда Трампқа екі бап бойынша импичмент жариялады.<ref>{{cite news|last= Gregorian |first= Dareh |title= Trump impeached by the House for abuse of power, obstruction of Congress |url= https://www.nbcnews.com/politics/trump-impeachment-inquiry/trump-impeached-house-abuse-power-n1104196 |accessdate= 2019-12-18 |publisher= NBC News |date= 2019-12-18}}</ref> ==== Сенаттағы импичмент барысы ==== [[Сурет:President Trump Delivers Remarks (49498772251).jpg|нобай|оңға|Трамптың «Трамп ақталды» тақырыпаты бар газетті ұстап, көрсетуі]] 2020 жылғы қаңтардағы сот процесінде Өкілдер палатасының импичмент менеджерлері билікті асыра пайдаланды және Конгресс жұмысына кедергі жасады деген айыптарды растайтын дәлелдемелерді келтірді.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/democrats-detail-abuse-of-power-charge-against-trump-as-republicans-complain-of-repetitive-arguments/2020/01/23/3fb149b4-3e05-11ea-8872-5df698785a4e_story.html |title= Democrats detail abuse-of-power charge against Trump as Republicans complain of repetitive arguments |date= 2020-01-23 |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2020-01-27 |author= Seung Min Kim; John Wagner; Karoun Demirjian}}</ref> Трамптың адвокаттары айыпта көрсетілген фактілерді жоққа шығармады, бірақ Трамп ешбір заңдарды бұзбады және Конгресске кедергі жасамады деді.<ref name="brazen">{{cite news|publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-01-18 |author= Michael D. Shear; Nicholas Fandos |title= Trump's Defense Team Calls Impeachment Charges 'Brazen' as Democrats Make Legal Case |url= https://www.nytimes.com/2020/01/18/us/politics/house-trump-impeachment.html |accessdate= 2020-01-30}}</ref> Олар импичменттің «конституциялық және заңдық тұрғыдан жарамсыз» екенін, өйткені Трампқа қылмыс жасағаны үшін айып тағылмағанын және билікті асыра пайдалану импичментке жатпайтын қылмыс емес екенін алға тартты.<ref name="brazen" /> 31 қаңтарда Сенат куәгерлерді немесе құжаттарды шақыруға рұқсат беруге қарсы дауыс берді.<ref>{{cite news|author= Herb, Jeremy; Mattingly, Phil; Raju, Manu; Fox, Lauren |title= Senate impeachment trial: Wednesday acquittal vote scheduled after effort to have witnesses fails |url= https://cnn.com/2020/01/31/politics/senate-impeachment-trial-last-day/ |accessdate= 2020-02-02 |publisher= [[CNN]] |date= 2020-01-31}}</ref> Бұл куәгерлерсіз өткен АҚШ тарихындағы тұңғыш импичмент сот процесі болды.<ref>{{cite news|last= Bookbinder |first= Noah |url= https://www.washingtonpost.com/outlook/2020/01/09/senate-has-conducted-15-impeachment-trials-it-heard-witnesses-every-one/ |title= The Senate has conducted 15 impeachment trials. It heard witnesses in every one. |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2020-01-09 |accessdate= 2020-02-08}}</ref> Республикашылдар көпшілігіне ие болған Сенат Трампты екі айып бойынша да ақтады. Сенатор [[Митт Ромни]] Трампты бір айып, яғни билікті асыра пайдаланды деген айыппен соттау үшін дауыс берген жалғыз республикашыл болды.<ref>{{cite news|publisher= [[CNBC]] |date= 2020-02-05 |title= Trump acquitted of both charges in Senate impeachment trial |author= Wilkie, Christina; Breuninger, Kevin |url= https://www.cnbc.com/2020/02/05/trump-acquitted-in-impeachment-trial.html |accessdate= 2021-02-02}}</ref> Ақталғанынан кейін Трамп адалдығы жетпейді деп санаған импичмент куәгерлерін және басқа да саяси тағайындауларын жұмысынан босатты.<ref>{{cite news|publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-02-22 |first= Peter |last= Baker |title= Trump's Efforts to Remove the Disloyal Heightens Unease Across His Administration |accessdate= 2020-02-22 |url= https://www.nytimes.com/2020/02/22/us/politics/trump-disloyalty-turnover.html}}</ref> === 2020 жылғы сайлауалды кампаниясы === [[Сурет:Trump and Pence together (46654926764) (cropped).jpg|нобай|оңға|[[2020 АҚШ президент сайлауы]]на Республикалық партия атынан Трамп (сол жақта) пен [[Майк Пенс]] қатысты.]] Трамп президенттікке кіріскеніне бірнеше сағат ғана болғанда Трамп екінші мерізмге сайлануға өтініш берді.<ref>{{cite news|url= https://www.azfamily.com/story/34380443/trump-breaks-precedent-files-on-first-day-as-candidate-for-re-election |title= Trump breaks precedent, files as candidate for re-election on first day |publisher= KTVK |first= Lee |last= Morehouse |date= 2017-01-31 |accessdate= 2017-02-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20170202210255/http://www.azfamily.com/story/34380443/trump-breaks-precedent-files-on-first-day-as-candidate-for-re-election |date= 2017-02-02}}</ref> Ол қызметке кіріскеннен кейін бір ай өтпей жатқанда өзінің алғашқы қайта сайлану митингісін өткізіп үлгерді де,<ref>{{cite news|url= https://www.theatlantic.com/politics/archive/2017/02/trump-kicks-off-his-2020-reelection-campaign-on-saturday/516909/ |title= Trump Kicks Off His 2020 Reelection Campaign on Saturday |last= Graham |first= David A. |publisher= [[The Atlantic]] |date= 2017-02-15 |accessdate= 2017-02-19}}</ref> 2020 жылғы тамызда Республикашылардың ресми кандидаты болды.<ref>{{cite news|author= Martin, Jonathan; Burns, Alexander; Karni, Annie |title= Nominating Trump, Republicans Rewrite His Record |url= https://www.nytimes.com/2020/08/24/us/politics/republican-convention-recap.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-08-24 |accessdate= 2020-08-25}}</ref> Қызметіндегі алғашқы екі жылында Трамптың қайта сайлану тобы 67.5 миллион доллар жинағанын хабарлады және 2019 жылы 19.3 миллион доллар қолма-қол ақша ұстап бастады.<ref>{{cite news|url= https://publicintegrity.org/politics/donald-trump-money-campaign-2020/ |publisher= Center for Public Integrity |date= 2019-02-01 |accessdate= 2021-10-08 |author= Ashley Balcerzak; Dave Levinthal; Carrie Levine; Sarah Kleiner; Lateshia Beachum |title= Donald Trump's campaign cash machine: big, brawny and burning money}}</ref> 2020 жылғы шілдеге қарай Трамп үгіті мен Республикалық партия 1.1 миллиард доллар жинап, 800 миллион доллар жұмсап, Байденге қарағанда болған ақшалай артықшылығын жоғалтты.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2020/09/07/us/politics/trump-election-campaign-fundraising.html |title= How Trump's Billion-Dollar Campaign Lost Its Cash Advantage |publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-09-07 |accessdate= 2021-10-08 |author= Shane Goldmacher; Maggie Haberman}}</ref> Ақша тапшылығы кампания жарнамаларының азаюына әкелді.<ref>{{cite news|author= Misyrlena Egkolfopoulou; Bill Allison; Gregory Korte |url= https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-09-14/trump-campaign-slashes-ad-spending-in-key-states-in-cash-crunch |publisher= Bloomberg News |date= 2020-09-14 |accessdate= 2021-10-08 |title= Trump Campaign Slashes Ad Spending in Key States in Cash Crunch}}</ref> Трамптың сайлауалды науқанындағы жарнамалары қылмысқа баса назар аударып, егер Байден жеңсе, қалалар заңсыздыққа айналатынын айтқан.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2020/07/21/us/politics/trump-portland-federal-agents.html |title= As Trump Pushes into Portland, His Campaign Ads Turn Darker |date= 2020-07-21 |publisher= [[The New York Times]] |author= Maggie Haberman; Nick Corasaniti; Annie Karni |accessdate= 2020-07-25}}</ref> Трамп бірнеше рет Байденнің ұстанымын бұрмалады<ref>{{cite news|first= Philip |last= Bump |title= Nearly every claim Trump made about Biden's positions was false |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2020/08/28/nearly-every-claim-trump-made-about-bidens-positions-was-false/ |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2020-08-28 |accessdate= 2021-10-09}}</ref><ref>{{cite news|author= Daniel Dale; Tara Subramaniam; Holmes Lybrand |title= Fact check: Trump makes more false claims about Biden and protests |url= https://cnn.com/2020/08/31/politics/trump-kenosha-briefing-fact-check/ |publisher= [[CNN]] |date= 2020-08-31 |accessdate= 2021-10-09}}</ref> және нәсілшіл үндеулер де айтып кетті.<ref>{{cite news|last= Hopkins |first= Dan |url= https://fivethirtyeight.com/features/why-trumps-racist-appeals-might-be-less-effective-in-2020-than-they-were-in-2016 |publisher= FiveThirtyEight |title= Why Trump's Racist Appeals Might Be Less Effective In 2020 Than They Were In 2016 |date= 2020-08-27 |accessdate= 2021-05-28}}</ref> === 2020 жылғы сайлау === {{Толық мақала|2020 АҚШ президент сайлауы}} 2020 жылғы көктемнен бастап Трамп еш дәлелсіз сайлаудың бұрмаланатынын айтып кетті де, пошта арқылы дауыс беру жүйесінің әділдігіне біраз күмән келтірді.<ref>{{cite news|url= https://www.politico.com/news/2020/08/08/trump-wants-to-cut-mail-in-voting-the-republican-machine-is-helping-him-392428 |title= Trump aides exploring executive actions to curb voting by mail |last= Kumar |first= Anita |date= 2020-08-08 |publisher= [[Politico]] |accessdate= 2020-08-15}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/article/mail-in-voting-explained.html |title= Trump Is Pushing a False Argument on Vote-by-Mail Fraud. Here Are the Facts. |author= Stephanie Saul; Reid J. Epstein |date= 2020-08-31 |accessdate= 2021-10-08 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref> Тамыз айында Өкілдер палатасы пошта арқылы дауыс берудің күтілетін өсуі үшін АҚШ пошта қызметіне 25 миллиард доллар грант бөлуге дауыс бергенде, Трамп пошта арқылы дауыс берудің кез келген ұлғаюына жол бергісі келмейтінін айтып, қаржыландыруды бұғаттады.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/business/2020/08/12/postal-service-ballots-dejoy/ |title= Trump says Postal Service needs money for mail-in voting, but he'll keep blocking funding |last= Bogage |first= Jacob |date= 2020-08-12 |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2020-08-14}}</ref> Ол жеңіліске ұшыраса биліктің бейбіт жолмен ауысуына міндеттенеді ма және нәтижелерді қабылдай ма, жоқ па деген сұраққа жауап беруден бірнеше рет бас тартты.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/trump-declines-to-say-whether-he-will-accept-november-election-results/2020/07/19/40009804-c9c7-11ea-91f1-28aca4d833a0_story.html |title= Trump declines to say whether he will accept November election results |last= Sonmez |first= Felicia |date= 2020-07-19 |accessdate= 2021-10-08 |publisher= [[The Washington Post]]}}</ref><ref>{{cite news|author= Ryan Browne; Barbara Starr |url= https://cnn.com/2020/09/25/politics/pentagon-election-insurrection-act/ |title= As Trump refuses to commit to a peaceful transition, Pentagon stresses it will play no role in the election |publisher=[[CNN]] |date= 2020-09-25 |accessdate= 2021-10-08}}</ref> 3 қараша күні сайлаудың жеңімпазы халықтың 81.3 миллион даусын (51.3%)<ref name="vote1">{{cite news|title= Presidential Election Results: Biden Wins |url= https://www.nytimes.com/interactive/2020/11/03/us/elections/results-president.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-12-11 |accessdate= 2020-12-11}}</ref><ref name="vote2">{{cite news|title= 2020 US Presidential Election Results: Live Map |url= https://abcnews.go.com/Elections/2020-us-presidential-election-results-live-map |publisher= ABC News |date= 2020-12-10 |accessdate= 2020-12-11}}</ref> және Сайлаушылар алқасының 306 даусын жинаған<ref name="formalize">{{cite news|publisher= [[The New York Times]] |date= 2020-12-14 |accessdate= 2021-10-09 |author= Josh Holder; Trip Gabriel; Isabella Grullón Paz |title= Biden's 306 Electoral College Votes Make His Victory Official |url= https://www.nytimes.com/interactive/2020/12/14/us/elections/electoral-college-results.html}}</ref> [[Джо Байден]] болды. Трамп жалпы халықтың 74.2 миллион (46.8%)<ref name="vote1" /><ref name="vote2" /> даусына және Сайлаушылар алқасының 232 даусына ғана<ref name="formalize" /> қол жеткізе алды. ==== Дауыс саны бұрмаланды деген айыптары, билік ауысуына жол бермеуі ==== [[Сурет:ElectoralCollege2020.svg|нобай|оңға|[[2020 АҚШ президент сайлауы]]ның нәтижесі. Трамп 232–306 дауыспен жеңілді.]] Сайлаудан кейін, сағат түнгі 2:00-ге қарай сайлаудың нәтижесі әлі белгісіз болғанда Трамп өзінің жеңісін жариялап қойды.<ref>{{cite news|title= With results from key states unclear, Trump declares victory |url= https://www.reuters.com/article/uk-usa-election-trump-statement/with-results-from-key-states-unclear-trump-declares-victory-idUKKBN27K0U3 |accessdate= 2020-11-10 |publisher= [[Reuters]] |date= 2020-11-04}}</ref> Бірнеше күннен кейін сайлау жеңімпазы болып Байден жарияланғанда Трамп сайлаудың «әлі аяқталмағанын» және еш дәлелсіз дауыстың дұрыс саналмағанын айтты.<ref>{{cite news|url= https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2020/11/07/joe-biden-victory-president-trump-claims-election-far-over/6202892002/ |title= Trump revives baseless claims of election fraud after Biden wins presidential race |last= King |first= Ledyard |date= 2020-11-07 |publisher= USA Today |accessdate= 2020-11-07}}</ref> Трамп пен оның одақтастары нәтижелерге көптеген заңды шағымдар берді, оларды штат пен федералды соттардағы кемінде 86 судья, соның ішінде Трамптың өзі тағайындаған федералды судьялар қабылдамады, ешқандай фактілік немесе заңды негіз таппады.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/judges-trump-election-lawsuits/2020/12/12/e3a57224-3a72-11eb-98c4-25dc9f4987e8_story.html |date= 2020-12-12 |accessdate= 2021-10-09 |title= 'The last wall': How dozens of judges across the political spectrum rejected Trump's efforts to overturn the election |author= Rosalind S. Helderman; Elise Viebeck |publisher= [[The Washington Post]]}}</ref><ref>{{cite news|first= Aaron |last= Blake |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2020/12/14/most-remarkable-rebukes-trumps-legal-case-judges-he-hand-picked/ |title= The most remarkable rebukes of Trump's legal case: From the judges he hand-picked |date= 2020-12-14 |accessdate= 2021-10-09 |publisher= [[The Washington Post]]}}</ref> Киберқауіпсіздік және инфрақұрылымдық қауіпсіздік агенттігінің директоры Крис Кребс Трамптың алаяқтық айыптауларына қайшы келгенінен кейін, Трамп 17 қарашада оны қызметінен босатты.<ref name="BBC_election">{{cite news|date= 2020-11-18 |title= Trump fires election security official who contradicted him |publisher= [[BBC News]] |url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-54982360 |accessdate= 2020-11-18}}</ref> ==== Әскери төңкеріс, не қақтығыс жайлы уайымдар ==== 2020 жылғы желтоқсанда Newsweek [[Пентагон]]ның қауіпке дайын болғанын хабарлады және шенді офицерлер Трамп [[соғыс жағдайы]]н жарияласа, не істеу керектігін талқылады. Пентагон сайлау қорытындысындағы әскерилердің рөлі жоқ деген сөздер жария етті.<ref>{{cite news|last= Arkin |first= William M. |url= https://www.newsweek.com/exclusive-donald-trumps-martial-law-talk-has-military-red-alert-1557056 |title= Exclusive: Donald Trump's martial-law talk has military on red alert |date= 2020-12-24 |accessdate= 2021-09-15 |publisher= Newsweek}}</ref> 2020 жылғы қарашадағы сайлаудан кейін Трамп жақтастарын Пентагондағы билік орындарына ауыстырған кезде, Біріккен штабтар бастықтарының төрағасы Марк Милли мен ОББ директоры Джина Хаспел Қытайға немесе Иранға қарсы ықтимал әскери әрекет немесе әскери төңкеріс қаупіне алаңдады.<ref>{{cite news|author= Gangel, Jamie; Herb, Jeremy; Cohen, Marshall; Stuart, Elizabeth; Starr, Barbara |title= 'They're not going to f**king succeed': Top generals feared Trump would attempt a coup after election, according to new book |url= https://cnn.com/2021/07/14/politics/donald-trump-election-coup-new-book-excerpt/ |date= 2021-07-14 |accessdate= 2021-09-15 |publisher= [[CNN]]}}</ref><ref>{{cite news|last= Breuninger |first= Kevin |date= 2021-07-15 |title= Top U.S. Gen. Mark Milley feared Trump would attempt a coup after his loss to Biden, new book says |url= https://www.cnbc.com/2021/07/15/mark-milley-feared-coup-after-trump-lost-to-biden-book.html |accessdate= 2021-09-15 |publisher= CNBC}}</ref> Милли Трамптың кез келген әскери бұйрықтары, соның ішінде ядролық қаруды қолдану туралы бұйрықтарды орындар алдында ақылдасу керектігін талап етті және ол Хаспел мен ҰҚА директоры Пол Накасонеге оқиғаларды мұқият бақылауды тапсырды.<ref>{{cite news|author= Gangel, Jamie; Herb, Jeremy; Stuart, Elizabeth |title= Woodward/Costa book: Worried Trump could 'go rogue,' Milley took top-secret action to protect nuclear weapons |url= https://cnn.com/2021/09/14/politics/woodward-book-trump-nuclear/ |publisher= [[CNN]] |date= 2021-09-14 |accessdate= 2021-09-15}}</ref><ref>{{cite news|last= Schmidt |first= Michael S. |date= 2021-09-14 |title= Fears That Trump Might Launch a Strike Prompted General to Reassure China, Book Says |url= https://www.nytimes.com/2021/09/14/us/politics/peril-woodward-book-trump.html |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2021-09-15}}</ref> ==== 6 қаңтардағы Капитолийге шабуыл ==== {{Толық мақала|АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)}} 2021 жылғы 6 қаңтарда [[Капитолий (Вашингтон)|АҚШ Капитолийі]]нде президенттік сайлау нәтижелерінің аттестаттауы өтіп жатқанда, Трамп [[Вашингтон]]дағы Эллипсте түскі митинг өткізді. Ол сайлаудың қайта өткізілгенін талап етті де, өз жақтастарынан Капитолийге аттанып, «елімізді қайтарып алғанын» сұрады.<ref>{{cite news|url= https://www.nytimes.com/2021/01/10/us/trump-speech-riot.html |title= Incitement to Riot? What Trump Told Supporters Before Mob Stormed Capitol |first= Charlie |last= Savage |date= 2021-01-10 |accessdate= 2021-01-11 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news|title= Donald Trump Speech 'Save America' Rally Transcript January 6 |url= https://www.rev.com/blog/transcripts/donald-trump-speech-save-america-rally-transcript-january-6 |date= 2021-01-06 |accessdate= 2021-01-08 |publisher= Rev}}</ref> Қолдаушылардың бірнешеуі сол жерде жиналған топ адамға қосылды. Олар ғимаратқа басып кіріп, сертификаттауды тоқтатты да, Конгресс эвакуацияланды.<ref>{{cite news|author= Tan, Shelley; Shin, Youjin; Rindler, Danielle |url= https://www.washingtonpost.com/nation/interactive/2021/capitol-insurrection-visual-timeline/ |title= How one of America's ugliest days unraveled inside and outside the Capitol |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2021-01-09 |accessdate= 2021-05-02}}</ref> Зорлық-зомбылық кезінде Трамп бүлікшілердің тарағанын сұрамай, [[Twitter]]де жазба жариялап отырды. Сағат 18:00-де Трамп Туиттердегі парақшасында бүлікшілер «үйлеріне сүйіспеншілікпен және тыныштықпен қайтуы керек» деп, оларды «ұлы патриоттар» деді де, сайлаудың «ұрланғанын» тағы бір қайталады.<ref>{{cite web|author= Panetta, Grace; Lahut, Jake; Zavarise, Isabella; Frias, Lauren |url= https://www.businessinsider.com/timeline-what-trump-was-doing-as-his-mob-attacked-the-capitol-on-jan-6-2022-7 |title= A timeline of what Trump was doing as his MAGA mob attacked the US Capitol on Jan. 6 |publisher= Business Insider |date= 2022-12-21 |accessdate= 2023-06-01}}</ref> Топтың ғимараттан кеткенінен кейін Конгресс қайта жиналып, келесі күні таңертең Байденнің жеңісін растады.<ref>{{cite web|url= https://www.nbcnews.com/politics/2020-election/congress-begin-electoral-vote-count-amid-protests-inside-outside-capitol-n1253013 |title= Congress confirms Biden's win after pro-Trump mob's assault on Capitol |author= Dareh Gregorian; Ginger Gibson; Sahil Kapur; Phil Helsel |date= 2021-01-06 |accessdate= 2021-01-08 |publisher= [[NBC News]]}}</ref> Әділет департаментінің мәліметінше, 140-тан астам полиция қызметкері жарақат алып, бес адам қаза тапқан.<ref>{{cite web|author= Rubin, Olivia; Mallin, Alexander; Steakin, Will |title= By the numbers: How the Jan. 6 investigation is shaping up 1 year later |url= https://abcnews.go.com/US/numbers-jan-investigation-shaping-year/story?id=82057743 |publisher= ABC News |accessdate= 2023-06-04 |date= 2022-01-04}}</ref><ref>{{cite web|last= Cameron |first= Chris |url= https://www.nytimes.com/2022/01/05/us/politics/jan-6-capitol-deaths.html |title= These Are the People Who Died in Connection With the Capitol Riot |publisher= [[The New York Times]] |date= 2022-01-05 |accessdate= 2022-01-29}}</ref> 2023 жылғы наурызда Трамп қамаудағы бүлікшілермен бірге тұтқындарға пайда әкелу үшін ән шығарды және маусымда ол сайланса, олардың көпшілігіне кешірім беретінін айтты.<ref>{{cite news|last= Terkel |first= Amanda |url= https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-says-pardon-large-portion-jan-6-rioters-rcna83873 |title= Trump says he would pardon a 'large portion' of Jan. 6 rioters |publisher= [[NBC]] |date= 2023-05-11 |accessdate= 2023-06-03}}</ref> ==== Екінші импичменті ==== [[Сурет:Pelosi Signing Second Trump Impeachment.png|нобай|оңға|Палата спикері [[Нэнси Пелоси]]дің Трамптың екінші импичментіне қол қоюы]] 2021 жылғы 11 қаңтарда Палатаға Трампты АҚШ үкіметіне қарсы көтеріліске шақырды деп айыптайтын импичмент бабы енгізілді.<ref>{{cite news|url= https://www.npr.org/sections/trump-impeachment-effort-live-updates/2021/01/11/955631105/impeachment-resolution-cites-trumps-incitement-of-capitol-insurrection |title= Impeachment Resolution Cites Trump's 'Incitement' of Capitol Insurrection |first= Brian |last= Naylor |publisher= NPR |date= 2021-01-11 |accessdate= 2021-01-11}}</ref> Палата 13 қаңтарда Трампқа импичмент жариялау үшін 232–197 дауыс берді, бұл оны АҚШ-тың екі рет импичменттелген алғашқы президенті қылды.<ref name=SecondImpeachment>{{cite news|last= Fandos |first= Nicholas |title= Trump Impeached for Inciting Insurrection |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2021/01/13/us/politics/trump-impeached.html |accessdate= 2021-01-14 |date= 2021-01-13}}</ref> Республикашылардың оны импичментті қолдап, дауыс берді—импичмент процесінде Президенттің осыншама партияласы оған қарсы бұрын дауыс беріп көрмеген.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/2021/01/13/trumps-second-impeachment-is-most-bipartisan-one-history/ |title= Trump's second impeachment is the most bipartisan one in history |last= Blake |first= Aaron |date= 2021-01-13 |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2021-01-19}}</ref> 13 ақпанда Сенаттағы бес күндік сот талқылауынан кейін Сенаттағы дауыстар импичмент үшін қажетті үштен екі көпшілігінің даусына он дауыс жетпей қалды да, Трамп ақталып шықты.<ref>{{cite news|author= Levine, Sam; Gambino, Lauren |date= 2021-02-13 |title= Donald Trump acquitted in impeachment trial |url= https://www.theguardian.com/us-news/2021/feb/13/donald-trump-acquitted-impeachment-trial |publisher= [[The Guardian]] |accessdate= 2021-02-13}}</ref><ref>{{cite news|last= Fandos |first= Nicholas |date= 2021-02-13 |title= Trump Acquitted of Inciting Insurrection, Even as Bipartisan Majority Votes 'Guilty' |url= https://www.nytimes.com/2021/02/13/us/politics/trump-impeachment.html |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2021-02-14}}</ref> Республикашылдардың көпшілігі Трампты ақтауды қолдап, дауыс берді, дегенмен кейбіреулер оны жауапты деп санады, бірақ Сенаттың бұрынғы президенттерге қатысты юрисдикциясы жоқ деп санады (Трамп 20 қаңтарда қызметінен кетіп қойды; Сенат 56–44 дауыспен сот процесінің конституциялық болғанын шешті).<ref>{{cite news|author= Watson, Kathryn; Quinn, Melissa; Segers, Grace; Becket, Stefan |date= 2021-02-10 |title= Senate finds Trump impeachment trial constitutional on first day of proceedings |url= https://www.cbsnews.com/live-updates/trump-impeachment-trial-senate-constitutional-day-1/ |publisher= CBS News |accessdate= 2021-02-18}}</ref> == Президенттіктері арасындағы өмірі (2021–2025) == Бірінші өкілеттігі аяқталғанынан кейін Трамп өзінің Мар-а-Лаго клубына көшті.<ref>{{cite web|last= Spencer |first= Terry |title= Palm Beach considers options as Trump remains at Mar-a-Lago |url= https://apnews.com/article/donald-trump-fort-lauderdale-florida-mar-a-lago-melania-trump-fd4fd80c6a2d7ef23a274c0597700730 |publisher= [[Associated Press]] |date= 2021-01-28 |accessdate= 2021-02-02}}</ref> 2022 жылғы шілдеде Трамп штаттың заң шығарушыларына 2020 жылғы сайлаудың қайта қаралуын әлі де талап етіп жүрді.<ref>{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2022/07/21/us/politics/trump-wisconsin-election-call.html |title= Trump Recently Urged a Powerful Legislator to Overturn His 2020 Defeat in Wisconsin |author= Bender, Michael C.; Epstein, Reid J. |date= 2022-07-20 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2022-08-13}}</ref> Басқа бұрынғы президенттерден айырмашылығы, Трамп өз партиясындағы үстемдігін сақтап қалды. Ол республикалық партияның өзінен екі есе көп ақша жинап, қаражат жинауды жалғастыра берді. 2022 жылғы аралық сайлауларда ол түрлі лауазымдарға 200-ден астам кандидатты қолдады, олардың көпшілігі 2020 жылғы президенттік сайлаудың жалғандығына сенетінін айтқан.<ref>{{cite web|last= Goldmacher |first= Shane |title= Mar-a-Lago Machine: Trump as a Modern-Day Party Boss |url= https://www.nytimes.com/2022/04/17/us/politics/trump-mar-a-lago.html |accessdate= 2022-07-31 |publisher= [[The New York Times]] |date= 2022-04-17}}</ref><ref>{{cite web|last= Paybarah |first= Azi |url= https://www.nytimes.com/2022/08/02/us/politics/trump-endorsements-midterm-primary-election.html |title= Where Trump's Endorsement Record Stands Halfway through Primary Season |publisher= [[The New York Times]] |date= 2022-08-02 |accessdate= 2022-08-03}}</ref><ref name="lat">{{cite web|author= Castleman, Terry; Mason, Melanie |url= https://www.latimes.com/politics/story/2022-05-03/trump-endorsements-2022-election |title= Tracking Trump's endorsement record in the 2022 primary elections |publisher= [[Los Angeles Times]] |date= 2022-08-05 |accessdate= 2022-08-06}}</ref> === Бизнестегі істері === 2021 жылғы ақпанда Трамп америкалық тұтынушыларға «әлеуметтік желі қызметтерін» ұсынатын Trump Media & Technology Group (TMTG) деген жаңа компанияны тіркеді.<ref>{{cite web|last= Lyons |first= Kim |url= https://www.theverge.com/2021/12/6/22820389/sec-trump-spac-deal-investigation-truth-social-media-platform-public |title= SEC investigating Trump SPAC deal to take his social media platform public |publisher= The Verge |date= 2021-12-06 |accessdate= 2021-12-30}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.bloomberg.com/profile/company/1934403D:US |title= Trump Media & Technology Group Corp |publisher= Bloomberg News |accessdate= 2021-12-30}}</ref> 2022 жылғы ақпанда TMTG [[Truth Social]] әлеуметтік желісін іске қосты.<ref>{{cite web|last= Bhuyian |first= Johana |date= 2022-02-21 |title= Donald Trump's social media app launches on Apple store |url= https://www.theguardian.com/us-news/2022/feb/21/donald-trumps-social-media-app-truth-social-launches-on-apple-store |accessdate= 2023-05-07 |publisher= [[The Guardian]]}}</ref> 2023 жылғы наурыздағы жағдай бойынша федералды прокурорлар Ресеймен байланысы бар ұйымдардан 8 миллион доллар алған Trump Media-ны ақшаны жылыстатты деген айып бойынша тергеуде.<ref>{{cite web|last= Lowell |first= Hugo |date= 2023-03-15 |title= Federal investigators examined Trump Media for possible money laundering, sources say |publisher= [[The Guardian]] |url= https://www.theguardian.com/us-news/2023/mar/15/trump-media-investigated-possible-money-laundering |accessdate= 2023-04-05}}</ref><ref>{{cite web|last= Durkee |first= Alison |title= Trump's Media Company Reportedly Under Federal Investigation For Money Laundering Linked To Russia |url= https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2023/03/15/trumps-media-company-reportedly-under-federal-investigation-for-money-laundering-linked-to-russia/ |date= 2023-03-15 |accessdate= 2023-03-15 |publisher= [[Forbes]]}}</ref> === Тергелуі, қылмыстан айыпталуы және үкімдері, арыздары === Трамп — қылмыс жасағаны үшін сотталған жалғыз АҚШ президенті және бұрынғы президент және, оған қоса, ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталғаннан кейін президенттік сайлауға түскен бірінші ірі партия кандидаты.<ref>{{cite news|last= Roebuck |first= Jeremy |url= https://www.inquirer.com/news/nation-world/donald-trump-guilty-verdict-what-next-prison-election-20240530.html |title= Donald Trump conviction: Will he go to prison? Can he still run for president? What happens now? |publisher= Philadelphia Inquirer |date= 2024-08-30 |accessdate= 2024-06-01}}</ref> ==== ФТБ тергеулері ==== [[Сурет:Classified intelligence material found during search of Mar-a-Lago.jpg|нобай|оңға|Мар-а-Лагода табылған тергеу агенттіктерінің құпия құжаттары]] Трамп 2021 жылғы қаңтарда Ақ Үйден кеткенде үкіметтік материалдарды өзімен бірге Мар-а-Лагоға алып кетті. 2021 жылғы мамырға қарай Ұлттық мұрағаттар және құжаттар басқармасы (NARA) маңызды құжаттардың оларға тапсырылмағанын түсініп, кеңсесінен олардың орналасқан жерін табуды сұрады. 2022 жылғы қаңтарда олар Мар-а-Лагодан 15 қорап Ақ үй жазбаларын алып шықты. Кейінірек NARA Әділет департаментіне алынған құжаттардың кейбірі құпия материал болғанын хабарлады.<ref name="cnn-tl">{{cite web|author= Lybrand, Holmes; Cohen, Marshall; Rabinowitz, Hannah |url= https://cnn.com/2022/08/09/politics/doj-investigation-trump-documents-timeline/ |title= Timeline: The Justice Department criminal inquiry into Trump taking classified documents to Mar-a-Lago |publisher= [[CNN]] |date= 2022-08-12 |accessdate= 2022-08-14}}</ref> Әділет департаменті тергеу бастады да,<ref>{{cite web|author= Montague, Zach; McCarthy, Lauren |url= https://www.nytimes.com/2022/08/12/us/politics/trump-classified-records-timeline.html |title= The Timeline Related to the F.B.I.'s Search of Mar-a-Lago |date= 2022-08-09 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2022-08-14}}</ref> оның бірнеше қызметкері Мар-а-Лагоға барып, Трамптың адвокаттарынан қажет құжаттарды алды да,<ref name="cnn-tl"/> құпия саналатын құжаттардың барлығының тапсырылғанын растайтын қағазға қол қойды.<ref>{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2022/08/13/us/politics/trump-classified-material-fbi.html |title= Trump Lawyer Told Justice Dept. That Classified Material Had Been Returned |author= Haberman, Maggie; Thrush, Glenn |date= 2022-08-13 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2022-08-14}}</ref> 2022 жылғы 8 тамызда ФТБ агенттері Мар-а-Лагоны тінтіп, Трамптың қызметтен кеткен кезде өзімен бірге алып кеткен үкімет құжаттары мен материалдары,<ref name="bddj0812"/><ref name="NYT-20220812"/> соның ішінде ядролық қаруға қатысты кейбіреулері<ref name="nuclear">{{cite news|author= Barrett, Devlin; Dawsey, Josh; Stein, Perry; Harris, Shane |url= https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/08/11/garland-trump-mar-a-lago/ |title= FBI searched Trump's home to look for nuclear documents and other items, sources say |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2022-08-12 |accessdate= 2022-08-12}}</ref> туралы мәліметтерді қалпына келтіру үшін іздеу жасады. Іздеу кезінде алынған заттар құпия құжаттардың 11 жиынтығын қамтыды, олардың төртеуі «өте құпия» және біреуі ең жоғары құпиялылық деңгейін білдіретін «өте құпия/SCI» деп белгіленді.<ref name="bddj0812">{{cite news|author= Barrett, Devlin; Dawsey, Josh |url= https://www.washingtonpost.com/national-security/2022/08/12/trump-warrant-release/ |title= Agents at Trump's Mar-a-Lago seized 11 sets of classified documents, court filing shows |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2022-08-12 |accessdate= 2022-08-12}}</ref><ref name="NYT-20220812">{{cite web|author= Haberman, Maggie; Thrush, Glenn; Savage, Charlie |url= https://www.nytimes.com/2022/08/12/us/trump-espionage-act-laws-fbi.html |title= Files Seized From Trump Are Part of Espionage Act Inquiry |date= 2022-08-12 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2022-08-13}}</ref> ==== 6 қаңтардағы Капитолийге шабуыл жайлы комитеттің қылмыстық ісі ==== 2022 жылғы 19 желтоқсанда АҚШ Өкілдер палатасының 6 қаңтардағы шабуылға қатысты таңдау комитеті Трампқа дауыс санауға кедергі келтіргені, Америка Құрама Штаттарын алдау үшін сөз байласқаны және көтеріліске шақырғаны немесе оған көмек бергені үшін қылмыстық іс ашуды ұсынды.<ref>{{cite web|first= Alan |last= Feuer |url= https://www.nytimes.com/2022/12/19/us/politics/jan-6-trump-justice-dept.html |title= It's Unclear Whether the Justice Dept. Will Take Up the Jan. 6 Panel's Charges |publisher= [[The New York Times]] |date= 2022-12-19 |accessdate= 2023-03-25}}</ref> ==== Федералдық және штаттық айыптары ==== 2023 жылғы маусымда арнайы тергеуден кейін [[Майами]]дегі федералдық қазылар алқасы Трампқа 31 бап бойынша «ұлттық қорғаныс туралы ақпаратты қасақана сақтау», жалған мәлімдемелер мен сот төрелігіне кедергі жасау, мемлекеттік құжаттарды жасыру, жазбаларды сыбайлас жемқорлық арқылы жасыру, федералдық тергеу кезінде құжатты жасырып, тергеу әрекеттерін баяулату үшін айла-шарғы жасау үшін бір-бір баптан айып тағылды.<ref>{{cite news|author= Barrett, Devlin; Dawsey, Josh; Stein, Perry; Alemany, Jacqueline |url= https://www.washingtonpost.com/national-security/2023/06/09/trump-tape-classified-documents/ |title= Trump Put National Secrets at Risk, Prosecutors Say in Historic Indictment |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2023-06-09 |accessdate= 2023-06-10}}</ref> Ол кінәсін мойындамады.<ref>{{cite web|author= Greve, Joan E.; Lowell, Hugo |url= https://www.theguardian.com/us-news/2023/jun/13/trump-arraignment-not-guilty-charges-mar-a-lago-documents-court |title= Trump pleads not guilty to 37 federal criminal counts in Mar-a-Lago case |publisher= [[The Guardian]] |date= 2023-06-14 |accessdate= 2023-06-14}}</ref> Келесі айда ауыстырылған айыптау қорытындысына тағы үш айып қосылды.<ref>{{cite news|title= 5 revelations from new Trump charges |first= Zach |last= Schonfeld |url= https://thehill.com/regulation/court-battles/4124168-revelations-from-new-trump-charges/ |accessdate= 2023-08-04 |publisher= [[The Hill]] |date= 2023-07-28}}</ref> 2023 жылғы 1 тамызда Вашингтондағы федералдық қазылар алқасы Трампты 2020 жылғы сайлау нәтижелерін өзгерту әрекеті үшін айыптады. Оған АҚШ-ты алдау, сайлаушылар алқасының дауысын куәландыруға кедергі жасау және сайлаушыларды дауыстарды санау азаматтық құқығынан айыру және ресми іс жүргізуге кедергі жасау үшін сөз байласу бойынша айып тағылды.<ref>{{cite news|author= Barrett, Devlin; Hsu, Spencer S.; Stein, Perry; Dawsey, Josh; Alemany, Jacqueline |url= https://www.washingtonpost.com/national-security/2023/08/01/trump-indictment-jan-6-2020-election/ |title= Trump charged in probe of Jan. 6, efforts to overturn 2020 election |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2023-08-02 |accessdate= 2023-08-02}}</ref> Трамп өз кінәсін мойындамады.<ref>{{cite web|author= Sneed, Tierney; Rabinowitz, Hannah; Polantz, Katelyn; Lybrand, Holmes |url= https://www.cnn.com/2023/08/03/politics/arraignment-trump-election-interference-indictment/index.html |title= Donald Trump pleads not guilty to January 6-related charges |publisher= [[CNN]] |date= 2023-08-03 |accessdate= 2023-08-03}}</ref> 2023 жылғы тамызда [[Джорджия]] штатының [[Фултон округі]]нің үлкен қазылар алқасы Трампты Джорджиядағы сайлау нәтижесін бұзуға тырысқаны үшін 13 айып, соның ішінде рэкет жасау бойынша айыптады; Трамптың сайлауалды науқанының бірнеше шенеуніктеріне де айып тағылды.<ref>{{cite news|author= Lowell, Hugo; Wicker, Jewel |url= https://www.theguardian.com/us-news/2023/aug/14/donald-trump-georgia-indictment-2020-election |title= Donald Trump and allies indicted in Georgia over bid to reverse 2020 election loss |publisher= [[The Guardian]] |date= 2023-08-15 |accessdate= 2023-12-22}}</ref><ref>{{cite news|last= Drenon |first= Brandon |url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-66503668 |title= What are the charges in Trump's Georgia indictment? |publisher= [[BBC News]] |date= 2023-08-25 |accessdate= 2023-12-22}}</ref> Трамп тұтқынға берілді де, Фултон округінің түрмесінде орнатылды және сотқа дейін кепілге босатылды.<ref>{{cite web|author= Pereira, Ivan; Barr, Luke |url= https://abcnews.go.com/US/trump-mug-shot-released-georgia-sheriffs-office/story?id=102544727 |title= Trump mug shot released by Fulton County Sheriff's Office |publisher= ABC News |date= 2023-08-25 |accessdate= 2023-08-25}}</ref> Ол кінәсін мойындамады.<ref>{{cite web|last= Rabinowitz |first= Hannah |url= https://edition.cnn.com/2023/08/31/politics/trump-not-guilty-plea-fulton-county/index.html |title= Trump pleads not guilty in Georgia election subversion case |publisher= [[CNN]] |date= 2023-08-31 |accessdate= 2023-08-31}}</ref> 2024 жылғы 13 наурызда судья Трампқа тағылған 13 айыптың үшеуін жоққа шығарды.<ref>{{cite news|last= Bailey |first= Holly |url= https://www.washingtonpost.com/national-security/2024/03/13/trump-georgia-election-case-charges-dropped/ |title= Georgia judge dismisses six charges in Trump election interference case |date= 2024-03-13 |accessdate= 2024-03-14 |publisher= [[The Washington Post]]}}</ref> 2021 жылғы шілдеде Нью-Йорк прокурорлары The Trump Organization ұйымын 15 жылға созылған салықтық алаяқтық схемасы үшін айыптады.<ref>{{cite web|author= Protess, Ben; Rashbaum, William K.; Bromwich, Jonah E. |date= 2021-07-01 |title= Trump Organization Is Charged in 15-Year Tax Scheme |url= https://www.nytimes.com/2021/07/01/nyregion/allen-weisselberg-charged-trump-organization.html |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2021-07-01}}</ref> 2023 жылғы қаңтарда ұйымның бас қаржы директоры Аллен Вайссельберг кінәсін мойындағанынан кейін салық алаяқтығы үшін бес айға бас бостандығынан айырылды және бес жыл сынақ мерзіміне кесілді.<ref>{{cite web|last= Anuta |first= Joe |url= https://www.politico.com/news/2023/01/10/trump-org-weisselberg-sentenced-tax-fraud-00077285 |title= Ex-Trump Org. CFO Allen Weisselberg sentenced to 5 months in jail for tax fraud |publisher= [[Politico]] |date= 2023-01-10 |accessdate= 2023-05-07}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда алқабилер сотының қорытындысы бойынша Трамп ұйымы қылмыстық салық алаяқтығы, қастандық жасау және бизнес жазбаларын бұрмалау барлық баптары бойынша сотталды.<ref>{{cite web|url= https://www.cnn.com/2022/12/06/politics/trump-organization-fraud-trial-verdict/index.html |publisher= [[CNN]] |title= Trump Organization found guilty on all counts of criminal tax fraud |date= 2022-12-06 |author= Scannell, Kara; del Valle, Lauren}}</ref><ref name=Chadha>{{cite web|author= Chadha, Janaki |title= Trump Org. fined $1.6 million for criminal tax fraud |url= https://www.politico.com/news/2023/01/13/trump-org-fined-1-6-million-for-criminal-tax-fraud-00077877 |publisher= Politico |date= 2023-01-12}}</ref> 2023 жылғы қаңтарда ұйымға ең жоғары $1.6 миллион айыппұл салынды.<ref name=Chadha/> Бұл істе Трампқа жеке еш айып тағылмаған.<ref name=Chadha/> ==== Сторми Дэниелс ісі ==== {{Толық мақала|Сторми Дэниелс–Дональд Трамп жанжалы}} 2016 жылғы президенттік сайлау үгіті кезінде American Media, Inc. (AMI)<ref>{{cite news|author= Ellison, Sarah; Farhi, Paul |url= https://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/publisher-of-the-national-enquirer-admits-to-hush-money-payments-made-on-trumps-behalf/2018/12/12/ebf24b76-fe49-11e8-83c0-b06139e540e5_story.html |title= Publisher of the National Enquirer admits to hush-money payments made on Trump's behalf |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2018-12-12 |accessdate= 2021-01-17}}</ref> пен Коэн құрған компания [[Playboy]] моделі Карен МакДугал мен порноактриса [[Сторми Дэниелс]]ке 2000 жылдары Трамппен болған болжамды қарым-қатынасы туралы тіс жармауы үшін ақша төледі.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/news/politics/wp/2018/08/21/how-the-campaign-finance-charges-against-michael-cohen-may-implicate-trump |title= How the campaign finance charges against Michael Cohen implicate Trump |publisher= [[The Washington Post]] |first= Philip |last= Bump |date= 2018-08-21 |accessdate= 2019-07-25}}</ref> 2018 жылы Коэн Трамп бұйрығы бойынша бұл төлемдерді жасағаны және осылайша сайлауалды кампаниясының ережелерін бұзғанын айтып, өз кінәсін мойындады.<ref>{{cite web|url= https://apnews.com/article/74aaf72511d64fceb1d64529207bde64 |title= Cohen pleads guilty, implicates Trump in hush-money scheme |author= Neumeister, Larry; Hays, Tom |date= 2018-08-22 |accessdate= 2021-10-07 |publisher= [[AP News]]}}</ref> Трамп екі әйелмен қарым-қатынасының бар болғанын жоққа шығарды да, Коэнның жасаған төлемі жайлы білмегенін айтты, бірақ сонда да 2017 жылы Коэнға ақшасын қайтарды.<ref>{{cite web|url= https://www.politico.com/story/2018/03/07/trump-stormy-daniels-payment-444133 |title= White House on Stormy Daniels: Trump 'denied all these allegations' |last= Nelson |first= Louis |date= 2018-03-07 |publisher= [[Politico]] |accessdate= 2018-03-16}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.foxnews.com/politics/2018/08/22/trump-insists-learned-michael-cohen-payments-later-on-in-fox-friends-exclusive.html |title= Trump insists he learned of Michael Cohen payments 'later on', in 'Fox & Friends' exclusive |last= Singman |first= Brooke |accessdate= 2018-08-23 |publisher= [[Fox News]] |date= 2018-08-22}}</ref> Федералдық прокурорлар Трамптың 2014 жылдың өзінде-ақ төлемдерге қатысты талқылауларға қатысқанын мәлімдеді.<ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/world/national-security/federal-prosecutors-recommend-substantial-prison-term-for-former-trump-lawyer-michael-cohen/2018/12/07/e144f248-f7f3-11e8-8c9a-860ce2a8148f_story.html |title= Court filings directly implicate Trump in efforts to buy women's silence, reveal new contact between inner circle and Russian |publisher= [[The Washington Post]] |author= Barrett, Devlin; Zapotosky, Matt |date= 2018-12-07 |accessdate= 2018-12-07}}</ref> Сот процесінде жасалған құжаттар Трамптың Коэнмен телефон арқылы сөйлескеніне зер салып, Трамптың Дэниелске жасалған төлемге тікелей қатысы бар болғанын жариялады.<ref>{{cite web|url= https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-cohen/documents-detail-trump-teams-efforts-to-arrange-payment-to-porn-star-idUSKCN1UD18D |title= FBI documents point to Trump role in hush money for porn star Daniels |author= Allen, Jonathan; Stempel, Jonathan |publisher= [[Reuters]] |date= 2019-07-18 |accessdate= 2019-07-22}}</ref><ref>{{cite web|url= https://apnews.com/article/2d4138abfd0b4e71a63c94d3203e435a |title= Records detail frenetic effort to bury stories about Trump |last= Mustian |first= Jim |publisher= AP News |date= 2019-07-19 |accessdate= 2019-07-22}}</ref> Федералдық прокурорлар 2019 жылы бұл істі тоқтатып тастады,<ref>{{cite web|publisher= [[AP News]] |date= 2019-07-19 |accessdate= 2021-10-07 |first= Jim |last= Mustian |title= Why no hush-money charges against Trump? Feds are silent |url= https://apnews.com/article/0543a381b39a42d09c27567274477983}}</ref> бірақ 2021 жылы Нью-Йорк штаты бас прокурорының кеңсесі мен Нью-Йорк аудандық прокуратурасы Трамптың бизнестегі істеріне тергеу бастады.<ref>{{cite web|author= Harding, Luke; Holpuch, Amanda |date= 2021-05-19 |title= New York attorney general opens criminal investigation into Trump Organization |url= https://www.theguardian.com/us-news/2021/may/19/new-york-investigation-into-trump-organization-now-criminal-says-attorney-general |publisher= [[The Guardian]] |accessdate= 2021-05-19}}</ref> 2023 жылғы наурызда Нью-Йорктегі үлкен қазылар алқасы Трампты 2016 жылғы сайлаудың нәтижесіне ықпал ету мақсатында Дэниелске бизнес шығындары ретінде ақшалай төлемдерді есепке алу үшін бизнес жазбаларын бұрмалау бойынша 34 ауыр қылмыс жасады деп айыптады.<ref>{{cite news|last= Barrett |first= Devlin |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2024/05/29/jurors-must-be-unanimous-convict-trump-can-disagree-underlying-crimes/ |title= Jurors must be unanimous to convict Trump, can disagree on underlying crimes |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2024-05-29 |accessdate= 2024-06-15}}</ref><ref>{{cite web|author= Scannell, Kara; Miller, John; Herb, Jeremy; Cole, Devan |url= https://www.cnn.com/2023/03/30/politics/donald-trump-indictment/index.html |title= Donald Trump indicted by Manhattan grand jury on 34 counts related to fraud |publisher= [[CNN]] |date= 2023-03-31 |accessdate= 2023-04-01}}</ref><ref>{{cite news|last= Marimow |first= Ann E. |url= https://www.washingtonpost.com/national-security/2023/04/04/trump-charges-34-counts-felony/ |title= Here are the 34 charges against Trump and what they mean |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2023-04-04 |accessdate= 2023-04-05}}</ref> Сот процесі сәуірде басталды да, мамырда алқабилер Трампты барлық 34 бап бойынша кінәлі деп таныды.<ref>{{Cite news|author= Reiss, Adam; Grumbach, Gary; Gregorian, Dareh; Winter, Tom; Frankel, Jillian |url= https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/donald-trump-verdict-hush-money-trial-rcna152492 |title= Donald Trump found guilty in historic New York hush money case |publisher= NBC News |date= 2024-05-30 |accessdate= 2024-05-31}}</ref> Үкім 2024 жылғы 18 қыркүйекте белгіленді.<ref>{{Cite news|author= Protess, Ben; Rashbaum, William K.; Christobek, Kate; Parnell, Wesley |url= https://www.nytimes.com/2024/07/02/nyregion/trump-sentencing-hush-money-trial.html |title= Judge Delays Trump's Sentencing Until Sept. 18 After Immunity Claim |publisher= [[The New York Times]] |date= 2024-07-03 |accessdate= 2024-07-13}}</ref> ==== Трампқа қарсы азаматтық істер ==== 2022 жылғы қыркүйекте Нью-Йорк штатының бас прокуроры Трампқа, оның үш үлкен баласына және The Trump Organization ұйымына қарсы азаматтық іс қозғады.<ref>{{cite web|author= Scannell, Kara |title= New York attorney general files civil fraud lawsuit against Trump, some of his children and his business |url= https://cnn.com/2022/09/21/politics/trump-new-york-attorney-general-letitia-james-fraud-lawsuit/index.html |accessdate= 2022-09-21 |publisher= [[CNN]] |date= 2022-09-21}}</ref> Сотқа дейінгі тергеу барысында Трамп бас прокурор шақырған жазбаларды бермегені үшін 110,000 доллар айыппұл төледі.<ref>{{cite news|publisher= ABC News |last= Katersky |first= Aaron |url= https://abcnews.go.com/US/court-upholds-fine-imposed-trump-failure-comply-subpoena/story?id=97195194 |title= Court upholds fine imposed on Trump over his failure to comply with subpoena |date= 2023-02-14 |accessdate= 2024-04-08}}</ref> 2022 жылғы тамызда мәлімдеме кезінде Трамп Бесінші түзету құқығы көмегімен 400-ден астам сұраққа жауап беруден бас тартты.{{efn|АҚШ Конституциясының Бесінші түзетуі адамдарды өздерін кінәлауға мәжбүрлеуден қорғайды. Бұл түзету әр америкалық азаматқа берілетін «сұрақтарға жауап беруден немесе өзіне қарсы басқаша айғақтар беруден бас тартуға деген конституциялық құқығы» ретінде анықталады.}}<ref>{{cite web|author= Bromwich, Jonah E.; Protess, Ben; Rashbaum, William K. |date= 2022-08-10 |title= Trump Invokes Fifth Amendment, Attacking Legal System as Troubles Mount |url= https://www.nytimes.com/2022/08/10/nyregion/trump-james-deposition-fifth-amendment.html |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2011-08-11}}</ref> Төрағалық етуші судья 2023 жылғы қыркүйекте Трамптың, оның ересек ұлдарының және The Trump Organization ұйымының бірнеше рет алаяқтық жасағаны және Нью-Йорктегі бизнес сертификаттарының күшін жоюға және олардың бизнес субъектілерін тарату үшін қабылдаушыға жіберуге бұйрық бергені туралы шешім қабылдады.<ref>{{cite news|last= Kates |first= Graham |title= Donald Trump and his company "repeatedly" violated fraud law, New York judge rules |url= https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-company-violated-fraud-law-new-york-judge-rules/ |publisher= CBS News |date= 2023-09-26}}</ref> 2024 жылғы ақпанда сот Трампты жауапты деп тауып, оған жалпы сомасы 450 миллион доллардан асатын 350 миллион доллардан астам өсімпұл төлеуге міндеттеді және оған Нью-Йорк корпорациясының немесе заңды тұлғасының офицері немесе директоры қызметін атқаруға үш жыл бойы тыйым салды. Трамп үкімге шағымданатынын айтты. Судья, сонымен қатар, компанияны 2023 жылы сот тағайындаған бақылаушы және сәйкестік жөніндегі тәуелсіз директор қадағалап отыруды бұйырды және кез келген «қайта құрылымдау және ықтимал тарату» монитордың шешімі болатыны шешілді.<ref>{{cite web|author= Bromwich, Jonah E.; Protess, Ben |url= https://www.nytimes.com/2024/02/16/nyregion/trump-civil-fraud-trial-ruling.html |title= Trump Fraud Trial Penalty Will Exceed $450 Million |publisher= [[The New York Times]] |date= 2024-02-17 |accessdate= 2024-02-17}}</ref> 2023 жылғы мамырда Нью-Йорктегі қазылар алқасы журналист Э. Жан Кэрролдың 2022 жылы берген федералды сот ісі бойынша Трампты жыныстық зорлық-зомбылық пен жала жабу үшін жауапты деп тауып, оған 5 миллион доллар төлеуге міндеттеді.<ref>{{cite web|author= Sullivan, Becky; Bernstein, Andrea; Marritz, Ilya; Lawrence, Quil |title= A jury finds Trump liable for battery and defamation in E. Jean Carroll trial |url= https://www.npr.org/2023/05/09/1174975870/trump-carroll-verdict |publisher= NPR |date= 2023-05-09 |accessdate= 2023-05-10}}</ref> Трамп қазылар алқасы оны зорлағаны үшін жауапты деп таппағанын айтып, жаңа сот талқылауын, не айыппұлдың азайтылуын сұрады. Ол, сондай-ақ, Кэрролға жала жабу үшін жеке-жеке қарсы шықты. Екі сот ісі бойынша судья Трампқа қарсы шешім шығарды,<ref name="bid">{{cite web|last= Orden |first= Erica |url= https://www.politico.com/news/2023/07/19/trump-loses-bid-new-trial-carroll-00107025 |title= Trump loses bid for new trial in E. Jean Carroll case |publisher= [[Politico]] |date= 2023-07-19 |accessdate= 2023-08-13}}</ref><ref>{{Cite web |last= Scannell |first= Kara |date= 2023-08-07 |title= Judge dismisses Trump's defamation lawsuit against Carroll for statements she made on CNN |url= https://www.cnn.com/2023/08/07/politics/e-jean-carroll-trump-defamation-lawsuit-dismissed/index.html |accessdate= 2023-08-07 |publisher= CNN}}</ref> Кэрроллдың «зорлау» айыптауы «шындық» деп жазды.<ref name="Reiss_Gregorian_8/7/2023">{{cite web|author= Reiss, Adam; Gregorian, Dareh |url= https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/judge-tosses-trumps-counterclaim-e-jean-carroll-finding-rape-claim-sub-rcna98577 |title= Judge tosses Trump's counterclaim against E. Jean Carroll, finding rape claim is 'substantially true' |publisher= NBC News |date= 2023-08-07 |accessdate= 2023-08-13}}</ref> Трамп екі шешімге де шағымданды.<ref name="bid"/><ref>{{cite web|last= Stempel |first= Jonathan |url= https://www.reuters.com/legal/trump-appeals-dismissal-defamation-claim-against-e-jean-carroll-2023-08-10/ |title= Trump appeals dismissal of defamation claim against E. Jean Carroll |publisher= [[Reuters]] |date= 2023-08-10 |accessdate= 2023-08-17}}</ref> 2024 жылғы қаңтарда 2019 жылы Кэрролдың жала жабу ісі бойынша қазылар алқасы Трампқа Кэрроллға 83.3 миллион доллар өтемақы төлеуге міндеттеді. Наурызда Трамп 91.6 миллион долларлық облигация жариялап, шағым түсірді.<ref>{{cite news|last= Kates |first= Graham |url= https://www.cbsnews.com/news/trump-posts-bond-e-jean-carroll-case-91-million/ |title= Trump posts $91 million bond to appeal E. Jean Carroll defamation verdict |publisher= CBS News |date= 2024-03-08 |accessdate= 2024-04-08}}</ref> === 2024 жылғы сайлауалды кампаниясы === [[Сурет:Donald Trump (53951823882).jpg|нобай|солға|[[Аризона]]дағы Дональд Трамп, 2024 жыл]] {{Толық мақала|2024 АҚШ президент сайлауы}} 2022 жылғы 15 қарашада Трамп [[2024 АҚШ президент сайлауы|2024 жылғы президенттік сайлау]]ға кандидатурасын жариялап, қаражат жинау шотын ашты.<ref>{{cite news|author= Arnsdorf, Isaac; Scherer, Michael |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2022/11/15/trump-2024-announcement-running-president/ |title= Trump, who as president fomented an insurrection, says he is running again |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2022-11-15 |accessdate= 2022-12-05}}</ref><ref>{{cite web|last= Schouten |first= Fredreka |url= https://www.cnn.com/2022/11/16/politics/donald-trump-war-chest-presidential-campaign/index.html |title= Questions about Donald Trump's campaign money, answered |publisher= [[CNN]] |date= 2022-11-16 |accessdate= 2022-12-05}}</ref> Трамптың сайлауалды үгіті 2024 жылғы наурызға қарай оның заңды шоттарына 100 миллион доллар төледі.<ref>{{cite web|author= Escobar, Molly Cook; Sun, Albert; Goldmacher, Shane |url= https://www.nytimes.com/interactive/2024/03/27/us/politics/trump-cases-legal-fund.html |title= How Trump Moved Money to Pay $100 Million in Legal Bills |publisher= [[The New York Times]] |date= 2024-03-27 |accessdate= 2024-04-03}}</ref> 2023 жылғы желтоқсанда [[Колорадо]] Жоғарғы соты Трампты 2021 жылғы 6 қаңтарда Конгресске шабуыл жасаудағы атқарған рөлі үшін Колорадодағы Республикалық сайлауға қатысудан шеттету туралы шешім шығарды. 2024 жылғы наурызда АҚШ Жоғарғы Соты Колорадо штаты федералды лауазымды атқаруға тыйым салатын 14-түзетудің 3-бөлімін орындауға өкілеттігі жоқ деп бірауыздан шешіп, оның атын бюллетеньге қайта қосты.<ref>{{cite news|last= Levine |first= Sam |url= https://www.theguardian.com/us-news/2024/mar/04/trump-scotus-colorado-ruling |title= Trump was wrongly removed from Colorado ballot, US supreme court rules |publisher= [[The Guardian]] |date= 2024-03-04 |accessdate= 2024-06-23}}</ref> [[Сурет:20240524 Trump groundwork for election denial.svg|нобай|оңға|Трамптың [[2020 АҚШ президент сайлауы|сайлау]] әділдігіне қойған күмәнінің көбеюі]] Науқан барысында Трамп қатты және авторитарлық мәлімдемелерді бұрыннан көбірек жасап кетті.<ref name="NYT Authoritarian Bent">{{cite news|title= Trump's Dire Words Raise New Fears About His Authoritarian Bent |url= https://www.nytimes.com/2023/11/20/us/politics/trump-rhetoric-fascism.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2023-11-20 |author= Bender, Michael C.; Gold, Michael}}</ref><ref>{{cite news|last= Stone |first= Peter |title= 'Openly authoritarian campaign': Trump's threats of revenge fuel alarm |url= https://www.theguardian.com/us-news/2023/nov/22/trump-revenge-game-plan-alarm |publisher= [[The Guardian]] |date= 2023-11-22}}</ref><ref>{{cite news|title= Trump's vow to only be a dictator on 'day one' follows growing worry over his authoritarian rhetoric |url= https://apnews.com/article/trump-hannity-dictator-authoritarian-presidential-election-f27e7e9d7c13fabbe3ae7dd7f1235c72 |publisher= AP News |date= 2023-12-07 |author= Colvin, Jill; Barrow, Bill}}</ref><ref>{{Cite news|last= LeVine |first= Marianne |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2023/11/12/trump-rally-vermin-political-opponents |title= Trump calls political enemies 'vermin,' echoing dictators Hitler, Mussolini |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2023-11-12}}</ref> Ол сондай-ақ ФТБ мен Әділет министрлігін өзінің саяси қарсыластарына қарсы қаруландыратынын<ref>{{Cite news|title= Trump suggests he would use FBI to go after political rivals if elected in 2024 |publisher= [[The Guardian]] |url= https://www.theguardian.com/us-news/2023/nov/10/trump-fbi-rivals-2024-election |date= 2023-11-10 |author= Sam Levine}}</ref><ref>{{Cite news|last= Vazquez |first= Maegan |title= Trump says on Univision he could weaponize FBI, DOJ against his enemies |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2023/11/09/trump-interview-univision/ |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2023-11-10}}</ref> және президенттігі кезіндегіге қарағанда, иммигранттарға қарсы одан әрі қатал риториканы қолданатынын айтты.<ref>{{Cite news |author= Gold, Michael; Huynh, Anjali |date= 2024-04-02 |title= Trump Again Invokes 'Blood Bath' and Dehumanizes Migrants in Border Remarks |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2024/04/02/us/politics/trump-border-blood-bath.html |accessdate= 2024-04-03}}</ref><ref>{{cite news |title= Sweeping Raids, Giant Camps and Mass Deportations: Inside Trump's 2025 Immigration Plans |url= https://www.nytimes.com/2023/11/11/us/politics/trump-2025-immigration-agenda.html |publisher= [[The New York Times]] |date= 2023-11-11 |author= Savage, Charlie; Haberman, Maggie; Swan, Jonathan}}</ref><ref>{{Cite news|url= https://www.reuters.com/world/us/trump-expected-highlight-murder-michigan-woman-immigration-speech-2024-04-02/ |title= Trump calls migrants 'animals,' intensifying focus on illegal immigration |author= Layne, Nathan; Slattery, Gram; Reid, Tim |date= 2024-04-03 |accessdate= 2024-04-03 |publisher= [[Reuters]]}}</ref><ref>{{Cite news|author= Philbrick, Ian Prasad; Bentahar, Lyna |date= 2023-12-05 |title= Donald Trump's 2024 Campaign, in His Own Menacing Words |url= https://www.nytimes.com/2023/12/05/us/politics/trump-2024-president-campaign.html |accessdate= 2024-05-10 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref> 2024 жылғы 15 шілдеде Трамп [[Республикалық партияның ұлттық съезі (2024)|Республикалық партияның ұлттық съезі]]нде партия атынан сайлануға баратын оның ресми үміткері болды да, серіктесі ретінде [[Джей Ди Вэнс]]ты таңдады.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/33037952.html |title= Республикашылдар конвенциясы Трампты АҚШ президенті болуға лайық деп ұйғарды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-07-16 |accessdate= 2024-07-24}}</ref> Байденнің сол айда сайлануға бармайтыны белгілі болғанда<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/33046164.html |title= Байден мақтаған Харристі партия жақтай ма? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-07-22 |accessdate= 2024-07-24}}</ref> Трамп президенттікке үміткерлігін жариялаған АҚШ тарихындағы ең кәрі адам болды.<ref>{{cite news|author= Dixon, Matt; Smith, Allan; Gomez, Henry J. |url= https://www.nbcnews.com/politics/2024-election/trump-world-preparing-run-kamala-harris-weeks-rcna162929 |title= Trump world has been preparing to run against Kamala Harris for weeks |publisher= NPR |date= 2024-07-22 |accessdate= 2024-07-22}}</ref> Джо Байденнің сайлануға бас тартуынан кейін<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/33045560.html |title= Харрис сайлау науқанына шамамен 50 млн доллар жинап үлгерді |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-07-22 |accessdate= 2024-08-04}}</ref> Демократиялық партияның атынан сайлануға баратын болжамды үміткер [[АҚШ вице-президенті]] [[Камала Харрис]] болды. Көп ұзамай, халық ой сауалнамаларында Харрис Трамптан озып жатты да,<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/33048499.html |title= Алғашқы сауалнама: Харрис Трамптан алда келеді |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-08-24 |accessdate= 2024-08-04}}</ref> Трамп қыркүйекте өткелі болған пікірталастан бас тартты. Ол пікірталастың [[ABC News]] арнасында емес, оның орнына оңшыл [[Fox News]] арнасында өткенін талап етті.<ref>{{Cite web|url= https://edition.cnn.com/2024/08/03/politics/kamala-harris-donald-trump-debate/index.html |title= Trump says he’ll debate Harris on Fox News or not at all after weeks of back-and-forth over ABC News event |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= John, Arit; Sullivan, Kate; Lee, MJ; Klein, Betsy |date= 2024-08-03 |accessdate= 2024-08-04}}</ref> Харрис командасы бұл ұсыныспен келіспей, бұрын болған «ABC News жоспарын» орындайтынын айтты.<ref>{{Cite web|url= https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-kamala-harris-debate-fox-news-abc-news/ |title= Trump says he's agreed to Fox debate while Harris sticks with ABC plan |lang= en |publisher= CBS News |date= 2024-08-03 |accessdate= 2024-08-04}}</ref> 2024 жылғы шілдеде және тамызда Трамп тағы бірнеше жанжалға түсті: бір сұхбатта ол [[Камала Харрис]] жайлы сөйлегенде, «ол жақында ғана қаранәсілді болды» деді, осылайша қаранәсілді сайлаушылар көзіндегі рейтингін түсірді.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2024/07/31/us/politics/trump-kamala-harris-black-nabj.html |title= Trump Questions Harris’s Racial Identity, Saying She Only ‘Became a Black Person’ Recently |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |date= 2024-07-31 |accessdate= 2024-08-04}}</ref> Кейін Трамп [[Twitter|X]] (бұрын Twitter делінген) қосымшасында [[Илон Маск]]қа сұхбат берген. Сұхбат 40 минутқа<ref name="muskap">{{Cite web|url= https://apnews.com/article/donald-trump-elon-musk-x-twitter-livestream-83d6d07fc0ffef4151c96fc56aeec9ee |title= Trump and Musk talk about assassination attempt and deportations during glitchy chat on X |lang= en |publisher= [[Associated Press]] |author= Sullivan, Andy |date= 2024-08-13 |accessdate= 2024-08-16}}</ref> созылған техникалық мәселелерден кейін ғана басталды да, екісағаттық әңгімеде бұрын электрикалық көліктерге қарсылығын көрсеткен Трамп Маскты мақтаса, бұрын [[Джо Байден]] саясатын қолдаған және жақында ғана республикашыларды қолдап кеткен Маск Трампты мақтады.<ref name="muskreu">{{Cite web|url= https://www.reuters.com/world/us/elon-musk-interview-trump-x-social-media-network-2024-08-12/ |title= Rambling Trump, Musk interview marred by tech issues |lang= en |publisher= [[Reuters]] |author= Sullivan, Andy |date= 2024-08-13 |accessdate= 2024-08-16}}</ref> «Қисынсыз» делінген сөзінде Трамп бірнеше рет Харристы жамандады, Байденнің қайта сайланудан кетуін «төңкеріс» деді, [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], [[Си Цзиньпин]] мен [[Ким Чен Ын]] деген [[Авторитаризм|авторитарлық]] басшыларды мақтады,<ref name="muskreu" /> жалған ақпарат таратып отырды да, [[Дональд Трампқа жасалған қастандық|өзіне жасалған қастандық]] жайлы бір-екі сөз айтты.<ref name="muskap" /> 2024 жылғы 6 қарашада Трамп 277 сайлаушы даусына ие болды да, АҚШ-тың 2025 жылғы 20 қаңтарда өкілеттігін бастамақ АҚШ жаңа сайланған президенті болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/us-news/2024/nov/06/donald-trump-wins-us-presidential-election |title= Donald Trump elected US president in stunning political resurrection |lang= en |publisher= The Guardian |date= 2024-11-06 |accessdate= 2024-11-06}}</ref> === Трампқа жасалған қастандық === {{Толық мақала|Дональд Трампқа жасалған қастандық}} 2024 жылғы 13 шілдеде, [[Пенсильвания]]ның [[Батлер (Пенсильвания)|Батлер]] жерінде Трампқа қастандық жасалды. Митинг кезінде [[Томас Мэттью Крукс]] халыққа атты да, бір оқ Трамптың құлағын жыртып өтті.<ref name="qastandiq">{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/33035552.html |title= АҚШ-та Дональд Трампқа оқ атылып, ол жеңіл жарақаттанды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-07-14 |accessdate= 2024-07-15}}</ref> Атыс кезінде екі адам, соның ішінде қылмыскердің өзі, қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/live/2024/07/13/us/biden-trump-election |title= Update from Michael Gold |lang= en |publisher= [[CNN]] |date= 2024-07-13}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240713223053/https://www.nytimes.com/live/2024/07/13/us/biden-trump-election |date= 2024-07-13}}</ref><ref name="qastandiq" /> ФТБ қылмыскердің қастандық жасағанына не түрткі болғанын әлі зерттеуде.<ref>{{cite news|author= Herb, Jeremy; Zeleny, Jeff; Lybrand, Holmes; Perez, Evan |url= https://edition.cnn.com/2024/07/13/politics/trump-injured-pennsylvania-rally/index.html |title= Trump safe, two dead after assassination attempt at Pennsylvania rally |publisher= [[CNN]] |date= 2024-07-14 |accessdate= 2024-07-16}}</ref><ref name="motive">{{cite news|author= Thomas, Pierre; Katersky, Aaron; Shalvey, Kevin; Barr, Luke |title= Investigation into Trump assassination attempt focuses on motive |url= https://abcnews.go.com/US/fbi-searches-motive-trump-assassination-attempt-cautions-investigation/story?id=111945201 |publisher= ABC News |date= 2024-07-16 |accessdate= 2024-07-16}}</ref> == Екінші президенттігі (2025–) == {{Толық мақала|Дональд Трамптың екінші президенттігі}} [[Сурет:President Donald Trump is sworn in for a second term.jpg|нобай|оңға|Трамптың екінші ант беруі, 20 қаңтар 2025]] === Бірінші әрекеттері === Дональд Трамп Америка Құрама Штаттарының 47-президенті ретіндегі өкілеттігін 2025 жылғы 20 қаңтардағы [[Дональд Трамптың екінші ұлықталуы|инаугурациясы]]нан бастады.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-reactions-as-donald-trump-wins-us-presidential-election/33191334.html |title= Ақ үйге Трамптың оралуын қазақстандықтар қалай қабылдады? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-11-07 |acccessdate= 2024-11-11}}</ref> Ол — АҚШ президенттігіне келгендер арасындағы ең кәрі<ref>{{Cite news|last= Hussein |first= Mohamed H. |date= 2025-01-20 |title= How does Trump's age at inauguration compare with other presidents? |lang=en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |url= https://www.aljazeera.com/news/2025/1/20/how-does-trumps-age-at-inauguration-compare-to-other-presidents |lang=en |accessdate= 2025-01-20}}</ref> және [[фелония]] үшін кінәлі танылған тұңғыш адам.<ref>{{Cite news |author=Ogwude, Haadiza; Page, Susan |date= 2025-01-20 |title= Is Donald Trump the oldest president sworn into office? A look at his historic feats |publisher= USA Today |url=https://www.usatoday.com/story/news/2025/01/20/who-is-the-oldest-president-to-be-sworn-in-donald-trump/77776042007/ |accessdate= 2025-01-20}}</ref> Өкілеттігін жаңа бастаған ол Америка Құрама Штаттарын [[Париж келісімі (2015)|Париж келісімі]]нен және [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]нан шығаратын,<ref>{{Cite web |date=2025-01-20 |title=Trump signs executive order directing US withdrawal from the Paris climate agreement — again |lang=en |url=https://apnews.com/article/trump-paris-agreement-climate-change-788907bb89fe307a964be757313cdfb0 |access-date=2025-01-21 |publisher=AP News |language=en}}</ref> екіден көп жыныстарды мойындауды қоятын, трансгендер құқықтарын шектейтін,<ref>{{cite news |title=Trump rolls back trans and gender-identity rights and takes aim at DEI |lang=en |url=https://www.theguardian.com/us-news/2025/jan/20/trump-executive-order-gender-sex |accessdate=2025-01-21 |publisher=The Guardian}}</ref> жаңа регуляцияларды тоқтататын, [[Үкімет тиімділігінің департаменті (АҚШ)|Үкімет тиімділігінің департаменті]]н құратын, Израиль заңсыз қоныстарына санкцияны тоқтататын, 1 500 [[АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)|6 қаңтар оқиғасына қатысқандар]]ды кешіретін,<ref>{{cite web |title=Trump commutes sentences of Jan. 6 extremist group leaders; Tarrio gets pardon |url=https://thehill.com/regulation/court-battles/5097034-trump-commutes-jan-6-sentences/ |lang=en |publisher=The Hill |access-date=2025-01-21}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-01-21 |title=Trump pardons roughly 1,500 criminal defendants charged in the Jan. 6 Capitol attack |url=https://www.nbcnews.com/politics/justice-department/trump-set-pardon-defendants-stormed-capitol-jan-6-2021-rcna187735 |accessdate=2025-01-21 |publisher=NBC News |language=en}}</ref> мексикалық картельдерді лаңкестік топтар деп мойындайтын, [[Денали]]ді ''Мак-Кинли шыңы'' деп, [[Мексика шығанағы]]н ''Америка шығанағы'' деп танитын, [[TikTok]]-қа тыйымды 75 күнге кешіктіретін, оңтүстік шекарада төтенше жағдай жариялайтын және басқа да өзгеріс жасайтын түрлі жарлықтарға қол қойды.<ref>{{cite web |lang=en |title=Trump signs slew of executive actions after being sworn in |url=https://www.cnn.com/politics/live-news/trump-inauguration-01-2025/index.html?t=1737420903107 |publisher=CNN |access-date= 2025-01-21}}</ref> 21 қаңтарда Трамп [[Росс Ульбрихт]]ке толыққанды және сөзсіз рақымшылық берді.<ref>{{Cite web |last=Doherty |first=Brian |date=2025-01-22 |title=President Donald Trump pardons Silk Road founder Ross Ulbricht |url=https://reason.com/2025/01/21/president-donald-trump-pardons-silk-road-founder-ross-ulbricht/ |access-date=2025-01-22 |work=Reason.com |language=en}}</ref> === Мүдделер қайшылығы, 2025– === Трамптың екінші президенттігі біріншісіне қарағанда аз шектеумен ерекшеленді.<ref name="Yourish 2025">{{Cite news |author=Yourish, Karen; Lipton, Eric; Gamio, Lazaro |date=2025-01-17 |title=An Illustrated Guide to Trump's Conflict of Interest Risks |publisher=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/interactive/2025/01/17/us/politics/trump-conflicts-of-interest.html |lang=en}}</ref> Ол онжылдықтар бойы орнап жатқан этика нормаларын бұзғанымен де көзге түсті.<ref>{{Cite news |author=Lipton, Eric; Haberman, Maggie |date=2025-02-17 |title=With Congress Pliant, an Emboldened Trump Pushes His Business Interests |publisher=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/02/17/us/politics/trump-ethics-conflicts-business-adams.html |lang=en}}</ref> Трамп, мысалға, [[Truth Social]] компаниясына басшылығын тоқтатпады, активтерін әртараптандырып та қойды.<ref>{{cite news |title=Trump Media launches FinTech services brand amid crypto boom |url=https://www.reuters.com/business/finance/trump-media-launches-fintech-services-brand-2025-01-29/ |date=2025-01-29 |publisher=[[Reuters]] |lang=en}}</ref> [[Табу]]лыққа қарамастан ол мемлекеттік ұйымдар көмегімен шетелде жылжымайтын мүлікпен жаңа мәмілелер жасай берді, Трамп бренді бар тауарларды брендингтеп, лицензиялады.<ref name="Yourish 2025"/> Ол қонақүйлері мен гольф алаңдарындағы іс-шаралардан ақша таба берді, басқа президенттердей активтерін [[соқыр траст]]қа бермеді.<ref name="Schouten 1232025">{{Cite news |last=Schouten |first=Fredreka |date=2025-01-23 |title='The gloves are off': Trump appears poised to cash in from his presidency in new ways |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2025/01/23/politics/ethics-business-trump-presidency/index.html |lang=en}}</ref> Ол ізашар әкімшіліктің этика мен жемқорлыққа қатысты регуляцияларын жоққа шығарды.<ref name="Weissert 1222025">{{Cite news |last=Weissert |first=Will |date=2025-01-22 |title=Trump has canceled Biden's ethics rules. Critics call it the opposite of 'drain the swamp' |lang=en |work=[[AP News]] |url=https://apnews.com/article/trump-revokes-ethics-rules-drain-swamp-b8e3ba0f98c9c60af11a8e70cbc902bd}}</ref><ref>{{Cite news |author=Holland, Steve; Bose, Nandita |date=2025-02-11 |title=Trump loosens enforcement of US law banning bribery of foreign officials |lang=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/us/trump-loosen-enforcement-us-law-banning-bribery-foreign-officials-2025-02-10/}}</ref> Жаңа әкімшілікке «мүдделер қайшылығы» аса көп адам да тағайындалған.<ref name="pledges">{{Cite news |last=Lipton |first=Eric |date=2025-02-01 |title=Ethics Pledges by Trump Cabinet Draw Questions and Skepticism |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/02/01/us/politics/ethics-trump-zinke-bondi-lutnick-rfk.html |accessdate=2025-05-10}}</ref> Трамп өзімен байланысты саясаткерлерге тағылған жемқорлық айыптарын жоққа шығарды,<ref>{{Cite news |last=Baker |first=Peter |date=2025-02-12 |title=Trump and Musk Hunt for Corruption, Very Selectively |url=https://www.nytimes.com/2025/02/12/us/politics/trump-musk-corruption.html |work=[[The New York Times]] |lang=en}}</ref> АҚШ компанияларына шетелдік үкіметтерге пара беруге тыйым салатын заңның орындалуын тоқтатты.<ref>{{cite news |last=Kwai |first=Isabella |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/02/11/us/politics/trump-fcpa-bribery-law-corruption.html |title=Trump Pauses Enforcement of Law Banning Foreign Bribery |date=2025-02-11 |access-date=2025-05-10}}</ref> Ол өзі бастап, жарнамалаған $Trump пен $Melania [[криптовалюта]]ларынан («[[мемкойн]]дар») ақша тапқан.<ref name="Weissert 1222025"/><ref>{{cite news |last=Suderman |first=Alan |url=https://apnews.com/article/trump-crypto-meme-coin-token-75bf67ef9e6e54bf455f2f9f03470be3 |title=Trump promotes new meme coin before taking office on pro-crypto agenda |work=[[AP News]] |lang=en |date=2025-01-19 |accessdate=2025-05-10}}</ref> === АҚШ федерал қызметкерлерін жаппай жұмыстан босатқаны === Лауазымдарына пікірлестерін тағайындамақ болған<ref>{{cite news |author=Basu, Zachary; Lawler, Dave |title=Trump's bureaucracy goes to war |url=https://www.axios.com/2025/01/27/trump-federal-eorkers-inspectors-general |publisher=Axios |lang=en |date=2025-01-27 |accessdate=2025-01-28}}</ref> Трамп АҚШ федерал қызметкерлерін жаппай жұмыстан шығара бастады.<ref>{{cite news |last=Collinson |first=Stephen |date=2025-01-28 |title=Trump sets about his retribution agenda with relish |lang=en |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2025/01/28/politics/trump-retribution-agenda-analysis/index.html |accessdate=2025-01-28}}</ref> Заң сарапшылары бұл әрекеттерді бұрын-соңды болмаған, не мүлдем федералдық заңды да бұзған деп бағалаған.<ref>{{cite news |last=Savage |first=Charlie |date=2025-01-27 |title=Fired Inspectors General Raise Alarms as Trump Administration Moves to Finalize Purge |publisher=[[The New York Times]] |lang=en |url=https://www.nytimes.com/2025/01/27/us/politics/trump-inspectors-general-fired.html |accessdate=2025-01-28}}</ref> 2025 жылғы ақпанның соңына қарай әкімшілік 30 000-нан астам қызметкерді жұмыссыз қалдырды.<ref>{{cite news |title=DOGE continues to hollow federal workforce after already firing more than 30,000 |date=2025-02-28 |url=https://www.pbs.org/newshour/show/doge-continues-to-hollow-federal-workforce-after-already-firing-more-than-30000 |last=Desjardins |first=Lisa |work=[[PBS Newshour]]}}</ref> Бірнеше федерал қызметкер кәсіподақтарын әкімшілік «жау», «дұшпандық» деп те белгіледі.<ref name="Davis O'Brien-2025">{{cite news |last=O'Brien |first=Rebecca Davis |title=Trump Order Could Cripple Federal Worker Unions Fighting DOGE Cuts |url=https://www.nytimes.com/2025/03/29/us/politics/federal-worker-unions-doge.html |publisher=[[The New York Times]] |accessdate=2025-03-31 |date=2025-03-29}}</ref><ref>{{cite news |last=Hsu |first=Andrea |title=Trump signs order ending union bargaining rights for wide swaths of federal employees |url=https://www.npr.org/2025/03/28/nx-s1-5343474/trump-collective-bargaining-unions-federal-employees |publisher=[[NPR News]] |accessdate=2025-03-31 |date=2025-03-28}}</ref> Трамп пен [[Илон Маск]]тың [[Үкімет тиімділігінің департаменті (АҚШ)|Үкімет тиімділігінің департаменті]] бірнеше федералды агенттіктерді, соның ішінде [[USAID]] пен [[АҚШ Білім министрлігі|Білім министрлігі]]н негізінен таратып, бірнеше мың қызметкерін біржақты түрде жұмыстан шығарды.<ref>{{Cite news |last=Brownstein |first=Ronald |date=2025-03-20 |title=Trump's moves to hollow out government could be difficult to undo |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2025/03/20/politics/trump-musk-federal-government-reagan/index.html |accessdate=2025-04-03}}</ref><ref>{{Cite news |last=Pager |first=Tyler |date=2025-03-15 |title=Trump Orders Gutting of 7 Agencies, Including Voice of America's Parent |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/03/15/us/politics/trump-order-voice-of-america.html |accessdate=2025-04-03}}</ref><ref>{{cite news |url=https://apnews.com/article/trump-musk-usaid-c0c7799be0b2fa7cad4c806565985fe2 |title=Trump and Musk move to dismantle USAID, igniting battle with Democratic lawmakers |date=2025-02-03 |accessdate=2025-02-05 |author=Ellen Knickmeyer; Farnoush Amiri; Adriana Gomez Licon |publisher=[[AP News]] |lang=en}}</ref> [[Тұтынушылардың қаржылық құқықтарын қорғау бюросы|CFPB]] бюросын ыдыратып көру сияқты кейбір әрекеттеріне федералдық соттар тіпті жол да бермеді.<ref>{{Cite news |last=Gillison |first=Douglas |date=2025-03-28 |title=Federal judge orders halt to Trump administration efforts to dismantle consumer agency |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/us/federal-judge-orders-halt-trump-administration-efforts-dismantle-consumer-agency-2025-03-28/ |accessdate=2025-04-03}}</ref> === Ішкі саясаты, 2025– === Байден әкімшілігі экономикалық өсімі бар, жұмыссыздық пен инфляция деңгейі төмен, тұрақты экономика орнатқан болатын. Билікке келгенде Трамп дәл осы экономикаға қол жеткізді.<ref>{{cite news |author=Horsley, Scott; Simon, Scott |title=Trump inherits a strong economy by the numbers. What's his plan to lower prices? |lang=en |url=https://www.npr.org/2025/01/25/nx-s1-5270829/trump-inherits-a-strong-economy-by-the-numbers-whats-his-plan-to-lower-prices |work=[[NPR News]] |date=2025-01-25 |quote=Mark Zandi: The numbers speak for themselves. Growth is strong. Lots of jobs. Unemployment is low. If you take the economy on the whole, it really is about as good as it gets. So President Trump is inheriting a fantastic economy.}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rugaber |first=Christopher |date=2025-01-23 |title=Trump's inheriting a solid economy, making it harder to lower borrowing costs or inflation |work=[[AP News]] |url=https://apnews.com/article/trump-economy-inflation-interest-rates-borrowing-6ef86392b080ca963ec633546009409b |access-date=2025-01-23}}</ref><ref>{{cite news |author=Ryssdal, Kai; Terenzio, Sofia |date=2024-11-06 |title=Trump inherits a sturdy economy |url=https://www.marketplace.org/2024/11/06/strong-economy-next-president-inflation-employment/ |work=Marketplace |accessdate=2025-01-23}}</ref><ref>{{Cite news |last=Casselman |first=Ben |date=2024-12-18 |title=The Economy Is Finally Stable. Is That About to Change? |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2024/12/18/business/economy/trump-us-economy.html |url-access=subscription |accessdate=2025-01-23}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smart |first=Tim |date=2025-01-09 |title=Trump Will Inherit a Better Economy Than He Left Behind |work=U.S. News & World Report |url=https://www.usnews.com/news/u-s-news-decision-points/articles/2025-01-09/trump-to-inherit-a-better-economy-than-he-left-behind |accessdate=2025-01-23}}</ref><ref>{{Cite news |last=Baker |first=Peter |date=2025-01-05 |title=Trump Sees the U.S. as a 'Disaster.' The Numbers Tell a Different Story. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/01/05/us/politics/trump-us-disaster-numbers.html |accessdate=2025-01-23}}</ref> Билікке қайта келгенде Трамп федерал [[грант]]тарды тоқтатты, ғылыми зерттеуге бөлінетін қаржыны қатты азайтты.<ref>{{Cite news |last=Casselman |first=Ben |date=2025-03-31 |title=Trump's Science Policies Pose Long-Term Risk, Economists Warn |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/03/31/business/economy/trump-research-cutbacks-economy.html |accessdate=2025-04-03}}</ref> === Иммиграция, 2025– === Биліктегі тұңғыш күндерде Трамп Мексикадан АҚШ-қа иммиграцияны күрт азайтты, [[CBP One]] қосымшасын өшірді, картельдерді лаңкестік топтар деп белгілеп, [[Трамп қабырғасы|шекара қабырғасы]] құрылысын жалғастырды.<ref>{{cite news |last=Bustillo |first=Ximena |title=Trump signs sweeping actions on immigration and border security on Day 1 |url=https://www.npr.org/2025/01/20/g-s1-43650/trump-inauguration-day-one-immigration |work=[[NPR News]] |date=2025-01-20 |accessdate=2025-02-16}}</ref><ref name="Cbsjan28">{{cite news |last=Montoya-Galvez |first=Camilo |title=Trump's sweeping immigration crackdown targets some legal means to enter U.S., too |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-migrants-crackdown-legal-immigration/ |publisher=[[CBS News]] |date=2025-01-28 |accessdate=2025-02-16}}</ref> Трамп тұсында заңсыз мигранттардан басқа активистер мен заңды мигранттар да сот үкімінсіз қамауға алынып, елден қуылатын болды. Қысым көргендер қатарына палестинашыл студенттер де кірді.<ref>{{cite news |author=Kanno-Youngs, Zolan; Pager, Tyler; Aleaziz, Hamed |date=2025-03-21 |title=As Trump Broadens Crackdown, Focus Expands to Legal Immigrants and Tourists |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/03/21/us/politics/trump-immigration-visa-crackdown.html |accessdate=2025-03-29}}</ref> === Сыртқы саясаты, 2025– === [[Сурет:President Trump and Ukrainian President Zelenskyy Clash During Meeting in Oval Office, Feb. 28, 2025.jpg|нобай|оңға|Трамп (ортада), [[АҚШ вице-президенті]] [[Джей Ди Вэнс]] (оң жақта) пен [[Украина президенті]] [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]], [[Ақ Үй]], 2025 жылғы 28 ақпан. Трамп тұсында АҚШ-тың одақтастарымен, соның ішінде [[Украина]]мен қатынастары күрт нашарлады.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/ukraina-aqsh-tyn-qoldauynan-ayyryluy-mumkin-200012033/ |title=Украина АҚШ-тың қолдауынан айырылуы мүмкін |lang=kk |work=baq.kz |last=Бекет |first=Мадина |date=2025-04-19 |accessdate=2025-06-19}}</ref>]] Трамптың президент ретінде екінші мерзімі [[Империализм|империалистік]], [[Экспансия|экспансионистік]],<ref>{{cite news |author=Colvin, Jill; Gillies, Rob |date=2025-01-09 |title=Trump, the 'America First' candidate, has a new preoccupation: Imperialism |work=[[AP News]] |url=https://apnews.com/article/trump-imperialism-canada-panama-greenland-b4b53445dee97398b498b79eab54d49b |accessdate=2025-01-28}}</ref><ref>{{cite news |last=Collinson |first=Stephen |date=2025-01-08 |title=Trump's threats to Greenland, Canada and Panama explain everything about America First |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2025/01/08/politics/trump-greenland-canada-panama-analysis/index.html |accessdate=2025-01-28}}</ref> [[Изоляционизм|изоляцияшыл]] мен [[автаркия]]шыл<ref name="Blaxland 2182025">{{cite news |last=Blaxland |first=John |date=2025-02-18 |title=Trump's view of the world is becoming clear: America's allies come second to its own interests |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/trumps-view-of-the-world-is-becoming-clear-americas-allies-come-second-to-its-own-interests-250144 |accessdate=2025-02-28}}</ref> деп сипатталған. Оның одақтастарымен қарым-қатынасы транзакциялық болды және немқұрайлылықтан дұшпандыққа дейін жетті, аннексиямен қорқыту да орын алды.<ref name="Erlanger 2272025">{{cite news |last=Erlanger |first=Steven |date=2025-02-27 |title=Indifference or Hostility? Trump's View of European Allies Raises Alarm |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/world/europe/trump-eu-allies.html |accessdate=2025-02-28}}</ref><ref name="Broadwater 2272025">{{cite news |last=Broadwater |first=Luke |date=2025-02-27 |title=With Trump, Alliances Come With Strings Attached |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/02/27/us/politics/trump-alliances-ukraine-russia.html |accessdate=2025-02-28}}</ref> 2025 жылы Трамп пен жалпы АҚШ [[Орыс-украин соғысы]]н шешуді мақсат қылған, екі ел арасында бейбітшілік келіссөздерін жасап көрген, алайда қақтығысты шешуде сәтсіз болған. Трампты қарсыластары Украинадан алшақтаған саясаткер дейді.<ref>{{cite news |date=2025-12-30 |title=6 Takeaways on the Unwinding U.S.-Ukraine Alliance |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2025/12/30/world/europe/ukraine-us-russia-takeaways.html |accessdate=2026-01-03}}</ref> Соғысты аяқтап, бейбіт орнатуды мақсат қойған Трамп әкімшілігі осылайша Мәскеуге бірнеше рет келіссөз жүргізетін арнайы өкілдері [[Джаред Кушнер]] (Трамптың күйеу баласы) мен [[Стив Уиткофф]]ты жібереді. 2026 жылғы 6 қыркүйекте екеуі тұңғыш рет [[Киев]]ке келді.<ref>{{Cite web|url=https://zhasalash.kz/news/tramptin-arnayi-oklder-kushner-men-uitkoff-kievke-keld-878b23/ |title=Трамптың арнайы өкілдері Кушнер мен Уиткофф Киевке келді |language=kk |work=zhasalash.kz |date=2026-09-06 |accessdate=2026-09-07}}</ref> Трамптың екінші әкімшілігі тұсында, оған қоса, АҚШ-тың одақтастары Канада және Даниямен қарым-қатынастары нашарлады. Трамп АҚШ құрамына Канада мен [[Гренландия]]ны қосамын деген ниетін бірнеше рет айтқан болатын. Бұның ресми сылтауы «экономикалық себептер» мен «қауіпсіздік» болды.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-02-02/kanada-aqsh-tyng-51-shtaty-grenlandiya-52-shtaty-al-venesuela-53-shtaty-boluy-muemkin/?utm_source=google.com&utm_medium=organic&utm_campaign=google.com&utm_referrer=google.com |title=Канада – АҚШ-тың 51-штаты, Гренландия – 52-штаты, ал Венесуэла 53-штаты болуы мүмкін |language=kk |work=kz.kursiv.kz |last=Өстемір |first=Шадияр |date=2026-02-02 |accessdate=2026-09-07}}</ref> [[Венесуэла]] мен АҚШ арасындағы нашарлап жүрген қатынастар тұсында Трамп Венесуэла билігіне есіркті лаңкестігін жасады деген айып тағады. 2026 жылғы 3 қаңтарда Трамп елдің солтүстігіне әуе шабуылдарын жасайды. Әскери операция барысында ел диктаторы [[Николас Мадуро]] ұсталып, әкетіледі. 13 маусымда [[Израиль]] Иранда «Өр арыстан» әскери операциясын бастады. Оған Иранның, Израиль ақпаратынша, ядролық қару жасағаны себеп болды. АҚШ [[Ирандағы соғыс (2026)|осыдан басталған соғыс]]қа белсене қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/715782-iran-izrail-kaktygysy-kalaj-bastaldy |title=Иран-Израиль қақтығысы қалай басталды? |language=kk |work=24.kz |date=2025-06-18 |accessdate=2026-09-07}}</ref> Соғыс барысында [[Иран жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] өлтірілді, алайда Исламистер режимі сақталды.<ref>{{Cite web|url=https://el.kz/qaza-bolgan-iran-koshbasshysy-ali-hamenei-degen-kim_400044687/ |title=Қаза болған Иран көшбасшысы Әли Хаменеи деген кім? |language=kk |work=el.kz |first=Асқар |last=Таудай |date=2025-03-01 |accessdate=2026-09-07}}</ref> == Бетбеделі == === Ғылыми бағалануы және халық ойы сауалнамалары === 2021 жылғы C-SPAN президенттер тарихшыларының сауалнамасында тарихшылар Трампты ең нашар президенттердің төртіншісі деп атады. Ол моральдық беделі мен әкімшілік дағдылары бойынша көшбасшы ретінде ең төмен бағаланды.<ref>{{cite web|last= Sheehey |first= Maeve |date= 2021-06-30 |title= Trump debuts at 41st in C-SPAN presidential rankings |publisher= [[Politico]] |url= https://www.politico.com/news/2021/06/30/trump-cspan-president-ranking-497184 |accessdate= 2023-03-31}}</ref><ref>{{cite news|last= Brockell |first= Gillian |title= Historians just ranked the presidents. Trump wasn't last. |url= https://www.washingtonpost.com/history/2021/06/30/presidential-rankings-2021-cspan-historians/ |accessdate= 2021-07-01 |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2021-06-30}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.c-span.org/presidentsurvey2021/ |title= Presidential Historians Survey 2021 |publisher= C-SPAN |accessdate= 2021-06-30}}</ref> {{iw|Сиена колледжінің зерттеу институты|Сиена колледжі зерттеу институтының|en|Siena College Research Institute}} 2022 жылғы сауалнамасы Трампты 45 президенттің ішінде 43-орынға қойды. Ол сәттілігі, тәуекелге баруға дайын болуы және партиялық көшбасшылығынан басқа барлық санаттарда ең төменгі орынға жақын болды.<ref name="scri_22">{{cite web|url= https://scri.siena.edu/2022/06/22/american-presidents-greatest-and-worst/ |title= American Presidents: Greatest and Worst |publisher= Siena College Research Institute |date= 2022-06-22 |accessdate= 2022-07-11}}</ref> 2018 және 2024 жылдары Америка саясаттану қауымдастығы мүшелерінің сауалнамасы Трампты Америка тарихындағы ең нашар президент деп таныды.<ref>{{cite news |author= Rottinghaus, Brandon; Vaughn, Justin S. |date= 2018-02-19 |title= Opinion: How Does Trump Stack Up Against the Best—and Worst—Presidents? |url= https://www.nytimes.com/interactive/2018/02/19/opinion/how-does-trump-stack-up-against-the-best-and-worst-presidents.html |accessdate= 2024-07-13 |publisher= [[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|last= Chappell |first= Bill |date= 2024-02-19 |title= In historians' Presidents Day survey, Biden vs. Trump is not a close call |url= https://www.npr.org/2024/02/19/1232447088/historians-presidents-survey-trump-last-biden-14th |publisher= NPR}}</ref> Трамп 1938 жылдан бері жасалып жүрген Gallup сауалнамасында ешқашан 50% жақтау рейтингіне қол жеткізбеген жалғыз президент болды. Оны жақтайтындар саны рекордтық жоғары партизандық алшақтықты көрсетті: республикашылдар арасында оны 88% қолдаса, демократтар арасында оны тек 7% жақтайды.<ref name="Jones">{{cite web|first= Jeffrey M. |last= Jones |title= Last Trump Job Approval 34%; Average Is Record-Low 41% |url= https://news.gallup.com/poll/328637/last-trump-job-approval-average-record-low.aspx |publisher= Gallup |date= 2021-01-18 |accessdate= 2021-10-03}}</ref> Трамп өз өкілеттігін 29 бен 34 пайыз арасындағы рейтингпен аяқтады, бұл қазіргі заманғы сауалнама басталғаннан бері әр АҚШ президентімен салыстырғандағы ең төменгі көрсеткіш болды. Президенттігі кезіндегі рекордтық орташа көрсеткіш — 41 пайыз.<ref name="Jones"/><ref>{{cite web|first= Harry |last= Enten |url= https://cnn.com/2021/01/16/politics/trump-approval-analysis/ |title= Trump finishes with worst first term approval rating ever |publisher= [[CNN]] |date= 2021-01-16 |accessdate= 2021-10-03}}</ref> 2016 және 2017 жылдар аралығындағы АҚШ басшылығының рейтингтерін салыстырған 134 елде жүргізілген Gallup сауалнамасы Трамптың Обамадан тек 29 елде, олардың көпшілігі демократиялық емес елдерде озып кеткенін көрсетті.<ref>{{cite web|last= Datta |first= Monti |title= 3 countries where Trump is popular |url= http://theconversation.com/3-countries-where-trump-is-popular-120317 |date= 2019-09-16 |accessdate= 2021-10-03 |publisher= The Conversation}}</ref> === Жалған ақпарат таратқаны === [[Сурет:2017- Donald Trump veracity - composite graph.png|нобай|оңға|''The Washington Post'',<ref name="database">{{cite news|title= In four years, President Trump made 30,573 false or misleading claims |author= Glenn Kessler; Meg Kelly; Salvador Rizzo; Michelle Ye Hee Lee |url= https://www.washingtonpost.com/graphics/politics/trump-claims-database/ |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2021-01-20 |accessdate= 2021-10-11}}</ref> ''Toronto Star'',<ref>{{cite web|last= Dale |first= Daniel |title= Donald Trump has now said more than 5,000 false things as president |url= https://www.thestar.com/news/world/analysis/2019/06/05/donald-trump-has-now-said-more-than-5000-false-claims-as-president.html |publisher= [[Toronto Star]] |date= 2019-06-05 |accessdate= 2021-10-11}}</ref> және ''CNN''<ref>{{cite news|author= Dale, Daniel; Subramiam, Tara |url= https://edition.cnn.com/2020/03/09/politics/fact-check-trump-false-claims-february/index.html |title= Fact check: Donald Trump made 115 false claims in the last two weeks of February |publisher= [[CNN]] |date= 2020-03-09 |accessdate= 2023-11-01}}</ref> жасаған Трамптың «жалған және алдамшы» тұжырымдарының (қызғылт сары түсті) және «жалған» тұжырымдарының (күлгін түсті) салыстыруы.]] Президенттікке үміткер болғанында Трамп халық алдында айтқан жалған тұжырымдарының саны<ref name="finnegan"/><ref name="whoppers"/> АҚШ саясатында бұрын-соңды болмағандай көп болатын.<ref name="finnegan" /><ref name="glasser">{{cite web|url= https://www.newyorker.com/news/letter-from-trumps-washington/trumps-escalating-war-on-the-truth-is-on-purpose |title= It's True: Trump Is Lying More, and He's Doing It on Purpose |publisher= [[The New Yorker]] |date= 2018-08-03 |accessdate= 2019-01-10 |first= Susan B. |last= Glasser}}</ref><ref name=Konnikova>{{cite web|last= Konnikova |first= Maria |title= Trump's Lies vs. Your Brain |publisher= [[Politico]] |date= 2017-01-20 |url= https://www.politico.com/magazine/story/2017/01/donald-trump-lies-liar-effect-brain-214658 |accessdate= 2018-03-31}}</ref> Жалған сөзі оның өзгеше мінезінің бір бөлігіне де айналып кетті.<ref name="glasser"/> Трамптың жалған және жаңылыстыратын мәлімдемелері факт тексерушілері, соның ішінде The Washington Post газеті тарапынан құжатталған; олардың сөзінше, Трамп төрт жылдық өкілеттігі ішінде 30,573 түрлі жалған, не жаңылыстыратын мәлімдеме жасаған.<ref name="database"/> Трамп жалған сөздерінің уақыт өте келе жиілігі артқан; президент ретіндегі бірінші жылында ол күніне шамамен алты жалған немесе жаңылыстыратын мәлімдеме жасаса, соңғы жылында бұл сан күніне 39-ға дейін өсті.<ref name=TermUntruth>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/interactive/2021/timeline-trump-claims-as-president/ |title= A term of untruths: The longer Trump was president, the more frequently he made false or misleading claims |date= 2021-01-23 |accessdate= 2021-10-11 |author= Glenn Kessler; Meg Kelly; Salvador Rizzo; Leslie Shapiro; Leo Dominguez |publisher= [[The Washington Post]]}}</ref> Трамптың кейбір жалған сөздері мәнсіз болды, мысалы, оның өз ұлықтау рәсімі жайлы айтқан «инаугурацияға келген адамзат тарихындағы ең көп жиналған халық» туралы бірнеше рет мәлімдемесі.<ref>{{cite web|title= Donald Trump had biggest inaugural crowd ever? Metrics don't show it |publisher= PolitiFact |date= 2017-01-21 |first= Linda |last= Qiu |url= http://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/2017/jan/21/sean-spicer/trump-had-biggest-inaugural-crowd-ever-metrics-don/ |accessdate= 2018-03-30}}</ref><ref>{{cite news|last= Rein |first= Lisa |title= Here are the photos that show Obama's inauguration crowd was bigger than Trump's |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2017-03-06 |url= https://www.washingtonpost.com/news/powerpost/wp/2017/03/06/here-are-the-photos-that-show-obamas-inauguration-crowd-was-bigger-than-trumps/ |accessdate= 2017-03-08}}</ref> Басқалары одан ауқымдырақ әсерлерге ие болды, мысалы оның COVID-19-ға қарсы емі ретінде дәлелденбеген препараттарды насихаттауы<ref>{{cite web|last= Wong |first= Julia Carrie |url= https://www.theguardian.com/world/2020/apr/06/hydroxychloroquine-trump-coronavirus-drug |title= Hydroxychloroquine: how an unproven drug became Trump's coronavirus 'miracle cure' |date= 2020-04-07 |publisher= [[The Guardian]] |accessdate= 2021-06-25}}</ref><ref>{{cite web|last= Spring |first= Marianna |url= https://www.bbc.com/news/stories-52731624 |title= Coronavirus: The human cost of virus misinformation |date= 2020-05-27 |publisher= [[BBC News]] |accessdate= 2020-06-13}}</ref> АҚШ-та осы препараттардың тапшылығын тудырып, Африка мен Оңтүстік Азияда оның дүрбелең болған жаппай сатылуына әкелген еді.<ref>{{cite news|last= Rowland |first= Christopher |url= https://www.washingtonpost.com/business/2020/03/20/hospitals-doctors-are-wiping-out-supplies-an-unproven-coronavirus-treatment/ |title= As Trump touts an unproven coronavirus treatment, supplies evaporate for patients who need those drugs |date= 2020-03-23 |publisher= [[The Washington Post]] |accessdate= 2020-03-24}}</ref><ref>{{cite web|author= Parkinson, Joe; Gauthier-Villars, David |url= https://www.wsj.com/articles/trump-claim-that-malaria-drugs-treat-coronavirus-sparks-warnings-shortages-11584981897 |title= Trump Claim That Malaria Drugs Treat Coronavirus Sparks Warnings, Shortages |date= 2020-03-23 |publisher= [[The Wall Street Journal]] |accessdate= 2020-03-26}}</ref> Англия мен Уэльстегі қылмыстың өсуін «радикалды исламдық терроризмнің таралуына» байланыстырғаны сияқты басқа да жалған ақпарат Трамптың ішкі саяси мақсаттарына да көмектесіп жүрді.<ref>{{cite web|last= Zurcher |first= Anthony |url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-42171550 |title= Trump's anti-Muslim retweet fits a pattern |date= 2017-11-29 |publisher= [[BBC News]] |accessdate= 2020-06-13}}</ref> Трамп өзінің өтірік айтқаны үшін мүлдем дерлік кешірім сұрамайды.<ref>{{cite web|last= Allen |first= Jonathan |url= https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/does-being-president-trump-still-mean-never-having-say-you-n952841 |title= Does being President Trump still mean never having to say you're sorry? |date= 2018-12-31 |publisher= [[NBC News]] |accessdate= 2020-06-14}}</ref> === Қастандық теорияларын қолдағаны === Президенттігінен бұрын және оның барысында Трамп неше түрлі [[Қастандық теориясы|қастандық теория]]ларын қолдаған еді. Олардың қатарына [[Барак Обама|Обама]]ның АҚШ азаматтығына күмән келтіру, Клинтондарға тағылған саяси қарсыластарын өлтірген деген айыбы, [[QAnon]] қастандық теориялары, жаһандық жылынудың бар болғанына күмән келтіру, [[Джон Кеннедидің өлімі]]не байланысты қастандық теориялары, Украинаның АҚШ сайлауына араласуы жайлы теория, [[Усама бен Ладен]]нің әлі тірі және Обама мен Байден теңізші сарбаз өлтірді деген тұжырымдары жатады.<ref>{{cite web|author= Fichera, Angelo; Spencer, Saranac Hale |url= https://www.factcheck.org/2020/10/trumps-long-history-with-conspiracy-theories/ |title= Trump's Long History With Conspiracy Theories |publisher= FactCheck.org |date= 2020-10-20 |accessdate= 2021-09-15}}</ref><ref>{{cite web|url= https://cnn.com/2020/10/15/politics/donald-trump-osama-bin-laden-conspiracy-theory-fact-check/ |title= Fact-checking the dangerous bin Laden conspiracy theory that Trump touted |author= Tara Subramaniam; Holmes Lybrand |publisher= [[CNN]] |date= 2020-10-15 |accessdate= 2021-10-11}}</ref><ref name="Haberman2016">{{cite web|last= Haberman |first= Maggie |date= 2016-02-29 |accessdate= 2021-10-11 |title= Even as He Rises, Donald Trump Entertains Conspiracy Theories |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2016/03/01/us/politics/donald-trump-conspiracy-theories.html}}</ref><ref>{{cite news |last= Bump |first= Philip |date= 2019-11-26 |accessdate= 2021-10-11 |title= President Trump loves conspiracy theories. Has he ever been right? |publisher= [[The Washington Post]] |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2019/11/26/president-trump-loves-conspiracy-theories-has-he-ever-been-right/}}</ref><ref>{{cite web|url= https://cnn.com/2020/07/02/politics/trump-conspiracy-theorists-qanon/ |title= The Conspiracy-Theorist-in-Chief clears the way for fringe candidates to become mainstream |first= Maeve |last= Reston |publisher= [[CNN]] |date= 2020-07-02 |accessdate= 2021-10-11}}</ref> Кемінде екі түрлі кезде Трамп айтылған теорияларға сенетінін айтқан.<ref name="Haberman2016"/> 2020 жылғы сайлауда және содан бері Трамп АҚШ-та өтетін сайлаулардың әділдігіне күмән келтіріп жүр және соған байланысты қастандық теорияларын таратып жүр.<ref>{{cite web|title= The dead voter conspiracy theory peddled by Trump voters, debunked |url= https://www.theguardian.com/us-news/2020/nov/18/dead-voter-conspiracy-theory-debunked |publisher= [[The Guardian]] |first= Tom |last= Perkins |date= 2020-11-18 |accessdate= 2021-10-11}}</ref> === Зорлық-зомбылыққа арандатушылығы === Зерттеулер Трамптың риторикасы өшпенділік қылмыстарының көбеюіне себеп болды деп болжайды.<ref>{{cite web|url= https://apnews.com/article/7d0949974b1648a2bb592cab1f85aa16 |title= Trump words linked to more hate crime? Some experts think so |author= Kunzelman, Michael; Galvan, Astrid |date= 2019-08-07 |accessdate= 2021-10-07 |publisher= [[AP News]]}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/politics/2019/03/22/trumps-rhetoric-does-inspire-more-hate-crimes/ |title= Analysis &#124; Counties that hosted a 2016 Trump rally saw a 226 percent increase in hate crimes |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2019-03-22 |accessdate= 2021-10-07 |author= Ayal Feinberg; Regina Branton; Valerie Martinez-Ebers}}</ref> 2016 жылғы науқаны кезінде ол наразылық білдірушілерге немесе тілшілерге қарсы физикалық шабуылдарға шақырды.<ref>{{cite web|url= https://time.com/4203094/donald-trump-hecklers/ |title= Donald Trump Tells Crowd To 'Knock the Crap Out Of' Hecklers |last= White |first= Daniel |date= 2016-02-01 |publisher= [[Time]] |accessdate= 2019-08-09}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.buzzfeednews.com/article/claudiakoerner/trump-gianforte-congressman-assault-journalist-montana |title= Trump Thinks It's Totally Cool That A Congressman Assaulted A Journalist For Asking A Question |last= Koerner |first= Claudia |date= 2018-10-18 |publisher= BuzzFeed News |accessdate= 2018-10-19}}</ref> Зорлық-зомбылық әрекеттері мен өшпенділік қылмыстары үшін тергелген немесе қудаланған көптеген айыпталушылар, соның ішінде [[АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)|2021 жылғы 6 қаңтарда Капитолий ғимаратына басып кіргендер]], Трамптың риторикасына сүйенгенін айтып, кінәларын мойындамады.<ref>{{cite web|url= https://www.vanityfair.com/news/2019/08/donald-trump-domestic-terrorism-el-paso |title= "The President of the United States Says It's Okay": The Rise of the Trump Defense |last= Tracy |first= Abigail |date= 2019-08-08 |accessdate= 2021-10-07 |publisher= Vanity Fair}}</ref><ref>{{cite news|author= Rosalind S. Helderman; Spencer S. Hsu; Rachel Weiner |url= https://www.washingtonpost.com/politics/trump-rioters-testimony/2021/01/16/01b3d5c6-575b-11eb-a931-5b162d0d033d_story.html |title= 'Trump said to do so': Accounts of rioters who say the president spurred them to rush the Capitol could be pivotal testimony |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2021-01-16 |accessdate= 2021-09-27}}</ref> ABC News 2020 жылғы мамырда жүргізген жалпыұлттық шолу 2015 жылғы тамыздан 2020 жылғы сәуірге дейін Трамп сөзіне байланысты орын алған зорлық-зомбылыққа әкелген кемінде 54 қылмыс анықтады; олардың біразы [[Еуроамерикалықтар|ақ америкалықтар]]дың елдегі этникалық азшылықтарға қарсы жасалған қылмыстары еді.<ref>{{cite web|url= https://abcnews.go.com/Politics/blame-abc-news-finds-17-cases-invoking-trump/story?id=58912889 |title= 'No Blame?' ABC News finds 54 cases invoking 'Trump' in connection with violence, threats, alleged assaults. |date= 2020-05-30 |first= Mike |last= Levine |publisher= ABC News |accessdate= 2021-02-04}}</ref> === Әлеуметтік желілердегі белсендігі === Трамптың әлеуметтік желідегі белсендігі 2009 жылы [[Twitter]]-ге қосылғанынан бастап бүкіл әлем назарын аударды. Ол [[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылғы сайлау]] науқаны және президенттігі кезінде жиі туит жазып отырды, бұл белсендігі [[АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)|2020 жылғы Капитолийге шабуыл]] нәтижесінде оның желіден бұғатталғанына дейін жалғасты.<ref>{{cite web|author= Kate Conger; Mike Isaac |title= Inside Twitter's Decision to Cut Off Trump |publisher= [[The New York Times]] |date= 2021-01-16 |url= https://www.nytimes.com/2021/01/16/technology/twitter-donald-trump-jack-dorsey.html |accessdate= 2021-10-10}}</ref> Трамп Twitter-ді көпшілікпен тікелей байланыста болу үшін жиі пайдаланатын.<ref name="gone">{{cite web|author= Aamer Madhani; Jill Colvin |title= A farewell to @realDonaldTrump, gone after 57,000 tweets |publisher= [[AP News]] |url= https://apnews.com/article/twitter-donald-trump-ban-cea450b1f12f4ceb8984972a120018d5 |date= 2021-01-09 |accessdate= 2021-10-10}}</ref> 2017 жылғы маусымда Ақ үйдің баспасөз хатшысы Трамптың туиттері президенттің ресми мәлімдемесі ретінде саналатынын айтты.<ref>{{cite web|last= Landers |first= Elizabeth |date= 2017-06-06 |title= White House: Trump's tweets are 'official statements' |publisher= [[CNN]] |url= http://cnn.com/2017/06/06/politics/trump-tweets-official-statements/ |accessdate= 2021-10-10}}</ref> Трампқа жалған ақпарат таратқанына рұқсат бергені үшін көп жылдар бойы созылған сыннан кейін Twitter 2020 жылғы мамырда оның кейбір туиттерін факт-тексерумен белгілей бастады.<ref>{{cite news|last= Dwoskin |first= Elizabeth |url= https://www.washingtonpost.com/technology/2020/05/26/trump-twitter-label-fact-check/ |title= Twitter labels Trump's tweets with a fact check for the first time |date= 2020-05-27 |accessdate= 2020-07-07 |publisher= [[The Washington Post]]}}</ref> Жауап ретінде Трамп туиттерде әлеуметтік желілер консерваторлардың «мүлдем үнін өшіргісі келіп тұр» деп айыптап, оны келешекте «қатты реттейтінін, не мүлдем жаба салатынын» айтқан.<ref>{{cite news|last= Dwoskin |first= Elizabeth |url= https://www.washingtonpost.com/technology/2020/05/27/trump-twitter-label/ |title= Trump lashes out at social media companies after Twitter labels tweets with fact checks |date= 2020-05-27 |accessdate= 2020-05-28 |publisher= [[The Washington Post]]}}</ref> Халықтың Капитолийге басып кіруі оқиғасынан кейінгі бірнеше күндерде Трамп [[Facebook]], [[Instagram]], Twitter және басқа да платформаларда бұғатталды.<ref>{{cite web|date= 2021-01-11 |title= All the platforms that have banned or restricted Trump so far |author= Fischer, Sara; Gold, Ashley |url= https://www.axios.com/platforms-social-media-ban-restrict-trump-d9e44f3c-8366-4ba9-a8a1-7f3114f920f1.html |accessdate= 2021-01-16 |publisher= Axios}}</ref> 2022 жылғы ақпанда ол [[Truth Social]] әлеуметтік желі платформасын іске қосты, оған ол өзінің Twitter жазылушылардың бір бөлігін ғана шақырта алды.<ref>{{cite news|author= Harwell, Drew; Dawsey, Josh |date= 2022-11-07 |title= Trump once reconsidered sticking with Truth Social. Now he's stuck. |publisher= [[The Washington Post]] |url= https://www.washingtonpost.com/technology/2022/11/07/trump-once-reconsidered-sticking-with-truth-social-now-hes-stuck/ |accessdate= 2023-05-07}}</ref> 2022 жылғы қарашада Twitter желісін сатып алғанынан кейін [[Илон Маск]] Трамптың тіркелгісін қайта ашып берді.<ref>{{cite web|author= Mac, Ryan; Browning, Kellen |url= https://www.nytimes.com/2022/11/19/technology/trump-twitter-musk.html |title= Elon Musk Reinstates Trump's Twitter Account |publisher= [[The New York Times]] |date= 2022-11-19 |accessdate= 2022-11-21}}</ref><ref>{{Cite news |author= Dang, Sheila; Coster, Helen |date= 2022-11-20 |title= Trump snubs Twitter after Musk announces reactivation of ex-president's account |url= https://www.reuters.com/technology/musks-twitter-poll-showing-narrow-majority-want-trump-reinstated-2022-11-20/ |accessdate= 2024-05-10 |publisher= [[Reuters]]}}</ref> === Нәсілдер жайлы көзқарасы === Трамптың көптеген тұжырымдары мен әрекеттері [[Нәсілшілдік|нәсілшіл]] деп саналды.<ref>Бірнеше дереккөз: * {{cite web|publisher= [[Vox]] |last= Lopez |first= German |title= Donald Trump's long history of racism, from the 1970s to 2019 |url= https://www.vox.com/2016/7/25/12270880/donald-trump-racist-racism-history |accessdate= 2019-06-15 |date= 2019-02-14}} * {{cite news|first= Lisa |last= Desjardins |url= https://www.pbs.org/newshour/politics/every-moment-donald-trumps-long-complicated-history-race |title= Every moment in Trump's charged relationship with race |date= 2018-01-12 |publisher= PBS NewsHour |accessdate= 2018-01-13}} * {{cite news|last= Dawsey |first= Josh |title= Trump's history of making offensive comments about nonwhite immigrants |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2018-01-11 |url= https://www.washingtonpost.com/politics/trump-attacks-protections-for-immigrants-from-shithole-countries-in-oval-office-meeting/2018/01/11/bfc0725c-f711-11e7-91af-31ac729add94_story.html |accessdate= 2018-01-11}} * {{cite news|title= Trump's 'shithole' comment denounced across the globe |url= https://www.politico.com/story/2018/01/12/trump-shithole-comment-reaction-337926 |accessdate= 2018-01-13 |publisher= [[Politico]] |date= 2018-01-12 |first= Aubree Eliza |last= Weaver}} * {{cite news|author= Stoddard, Ed; Mfula, Chris |title= Africa calls Trump racist after 'shithole' remark |url= https://www.reuters.com/article/us-usa-trump-immigration-reaction/africa-calls-trump-racist-after-shithole-remark-idUSKBN1F11VC |accessdate= 2019-10-01 |publisher= [[Reuters]] |date= 2018-01-12}}</ref><ref>{{cite news|url= https://www.theguardian.com/us-news/video/2019/jul/30/trump-claims-least-racist-person-in-the-world |title= Trump: 'I am the least racist person there is anywhere in the world' – video |publisher= [[The Guardian]] |date= 2019-07-30 |accessdate= 2021-11-29}}</ref><ref>{{Cite web |date= 2023-07-28 |title= Donald Trump was accused of racism long before his presidency, despite what online posts claim |url= https://apnews.com/article/fact-check-trump-racism-election-obama-018824651613 |accessdate= 2024-05-10 |publisher= [[AP News]] |first= Philip |last= Marcelo}}</ref> Ұлттық сауалнамада респонденттердің жартысына жуығы Трамптың нәсілшіл екенін айтты; үлкен бөлігі ол нәсілшілдерді жігерлендірді деп те есептеді.<ref>{{cite news|first= William |last= Cummins |url= https://www.usatoday.com/story/news/politics/2019/07/31/donald-trump-racist-majority-say-quinnipiac-university-poll/1877168001/ |title= A majority of voters say President Donald Trump is a racist, Quinnipiac University poll finds |publisher= USA Today |date= 2019-07-31 |accessdate= 2023-12-21}}</ref><ref>{{cite web|url= https://poll.qu.edu/Poll-Release-Legacy?releaseid=2554 |title= Harsh Words For U.S. Family Separation Policy, Quinnipiac University National Poll Finds; Voters Have Dim View Of Trump, Dems On Immigration |publisher= Quinnipiac University Polling Institute |date= 2018-07-03 |accessdate= 2018-07-05}}</ref> Бірнеше зерттеулер мен сауалнамалар нәсілшіл көзқарастар Трамптың саяси өрлеуіне ықпал еткенін және Трамп сайлаушыларының адалдығын анықтауда экономикалық факторлардан маңыздырақ екенін көрсетті.<ref>{{cite news|title= Economic Anxiety Didn't Make People Vote Trump, Racism Did |url= https://www.thenation.com/article/archive/economic-anxiety-didnt-make-people-vote-trump-racism-did/ |accessdate= 2018-01-13 |publisher= The Nation |date= 2017-05-08 |author= Sean McElwee; Jason McDaniel}}</ref><ref>{{cite web|title= The past year of research has made it very clear: Trump won because of racial resentment |url= https://www.vox.com/identities/2017/12/15/16781222/trump-racism-economic-anxiety-study |accessdate= 2018-01-14 |publisher= [[Vox]] |date= 2017-12-15 |first= German |last= Lopez}}</ref> Нәсілшіл және [[исламофобия]]лық көзқарастар Трампты қолдаудың күшті көрсеткіші болып табылады.<ref>{{cite journal|last1= Lajevardi |first1= Nazita |last2= Oskooii |first2= Kassra A. R. |year= 2018 |title= Old-Fashioned Racism, Contemporary Islamophobia, and the Isolation of Muslim Americans in the Age of Trump |journal= Journal of Race, Ethnicity, and Politics |volume= 3 |issue= 1 |pages= 112–152 |doi= 10.1017/rep.2017.37}}</ref> 2011 жылы ол президенттік сайлауға түсу мүмкіндігін қарастырып жатқанда, ол АҚШ-тың бірінші қара нәсілді президенті [[Барак Обама]] АҚШ-та тумаған деп, бір нәсілшіл қастандық теориясының жетекші жақтаушысы болды.<ref>{{cite web|last= John |first= Arit |url= https://www.latimes.com/politics/story/2020-06-23/trump-obamagate-birtherism-false-allegations |title= From birtherism to 'treason': Trump's false allegations against Obama |publisher= [[Los Angeles Times]] |date= 2020-06-23 |accessdate= 2023-02-17}}</ref><ref>{{cite web|last= Farley |first= Robert |url= https://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/2011/feb/14/donald-trump/donald-trump-says-people-who-went-school-obama-nev/ |title= Donald Trump says people who went to school with Obama never saw him |publisher= PolitiFact |date= 2011-02-14 |accessdate= 2020-01-31}}</ref> Сәуірде ол Ақ үйдің Обаманың туу туралы куәлігін жариялағанын талап етті, бірақ оның жарияланған салысымен оны жалған деді.<ref>{{cite web|url= https://www.cbsnews.com/news/trump-takes-credit-for-obama-birth-certificate-release-but-wonders-is-it-real/ |title= Trump takes credit for Obama birth certificate release, but wonders 'is it real?' |last= Madison |first= Lucy |date= 2011-04-27 |accessdate= 2011-05-09 |publisher= [[CBS News]]}}</ref><ref>{{cite web|url= https://abcnews.go.com/Politics/donald-trumps-history-raising-birther-questions-president-obama/story?id=33861832 |title= Donald Trump's History of Raising Birther Questions About President Obama |publisher= ABC News |last= Keneally |first= Meghan |date= 2015-09-18 |accessdate= 2016-08-27}}</ref> 2016 жылғы қыркүйекте қысым астында ол Обаманың АҚШ-та дүниеге келгенін мойындады.<ref>{{cite web|publisher= [[The New York Times]] |title= Trump Drops False 'Birther' Theory, but Floats a New One: Clinton Started It |author= Maggie Haberman; Alan Rappeport |date= 2016-09-16 |accessdate= 2021-10-12 |url= https://www.nytimes.com/2016/09/17/us/politics/donald-trump-birther-obama.html}}</ref> 2017 жылы оның бұл теорияға әлі сенетіні жеке айтылды делінді.<ref>{{cite web|author= Haberman, Maggie; Martin, Jonathan |date= 2017-11-28 |title= Trump Once Said the 'Access Hollywood' Tape Was Real. Now He's Not Sure. |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2017/11/28/us/politics/trump-access-hollywood-tape.html |accessdate= 2020-06-11}}</ref> 2016 жылғы президенттік сайлау науқанындағы Трамптың мексикалық иммигранттарды «есірткі әкеліп, қылмыс жасайтын зорлаушылар» деп сипаттағаны үшін кеңінен сынға ұшырады.<ref>{{cite web|first= Katie |last= Reilly |title= Here Are All the Times Donald Trump Insulted Mexico |url= https://time.com/4473972/donald-trump-mexico-meeting-insult/ |accessdate= 2018-01-13 |publisher= [[Time]] |date= 2016-08-31}}</ref><ref>{{cite web|last= Wolf |first= Z. Byron |url= https://cnn.com/2018/04/06/politics/trump-mexico-rapists/ |title= Trump basically called Mexicans rapists again |publisher= [[CNN]] |date= 2018-08-06 |accessdate= 2022-06-28}}</ref> 2018 жылғы қаңтарда иммиграция жайлы заң жобаларын талқылап жатқанда Трамптың [[Сальвадор]], [[Гаити]], [[Гондурас]] пен [[Африка]] елдерін «боқты жырық жер» ({{lang-en|shithole countries}}) деп сипаттағаны делінді.<ref>{{cite web|url= https://www.vox.com/2018/1/11/16880804/trump-shithole-countries-racism |title= Trump's "shithole countries" comment exposes the core of Trumpism |last= Beauchamp |first= Zack |date= 2018-01-11 |publisher= [[Vox]] |accessdate= 2018-01-11}}</ref> Оның сөздері нәсілшіл деп айыпталды.<ref name="Weaver-2018">{{cite web|title= Trump's 'shithole' comment denounced across the globe |url= https://www.politico.com/story/2018/01/12/trump-shithole-comment-reaction-337926 |accessdate= 2018-01-13 |publisher= [[Politico]] |date= 2018-01-12 |first= Aubree Eliza |last= Weaver}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.theguardian.com/us-news/2018/jan/12/unkind-divisive-elitist-international-outcry-over-trumps-shithole-countries-remark |title= 'There's no other word but racist': Trump's global rebuke for 'shithole' remark |date= 2018-01-13 |publisher= [[The Guardian]] |author= Patrick Wintour; Jason Burke; Anna Livsey |accessdate= 2018-01-13}}</ref> 2019 жылғы шілдеде Трамп туиттердегі парақшасында бәрі де азшылық ұлттан болған төрт Демократиялық конгрессмен жайлы «келіп келген» елдеріне «қайтып оралуы» керек деп жазды; олардың үшеуі АҚШ-та туған еді.<ref>{{cite web|publisher= [[The New York Times]] |date= 2019-07-14 |accessdate= 2021-09-30 |author= Katie Rogers; Nicholas Fandos |title= Trump Tells Congresswomen to 'Go Back' to the Countries They Came From |url= https://www.nytimes.com/2019/07/14/us/politics/trump-twitter-squad-congress.html}}</ref> Екі күннен кейін Өкілдер палатасы оның «нәсілшіл тұжырымдарын» айыптау үшін 240–187 дауыс берді.<ref>{{cite web|url= https://www.npr.org/2019/07/16/742236610/condemnation-of-president-delayed-by-debate-can-lawmakers-call-trump-tweets-raci |title= House Votes To Condemn Trump's 'Racist Comments' |last= Mak |first= Tim |date= 2019-07-16 |publisher= NPR |accessdate= 2019-07-17}}</ref><ref name=":0">[https://www.fec.gov/ Федералдық сайлау комиссиясы, 2024 сайлау нәтижелері.]</ref><ref name=":0" /> === Сексуалды алымсақтық жасады деген айыптар === Трамптың бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерде сөйлеген кезде әйелдерді қорлау және кемсіту тарихы бар.<ref>{{cite journal|last1= Rothe |first1= Dawn L. |last2= Collins |first2= Victoria E. |date= 2019-11-17 |title= Turning Back the Clock? Violence against Women and the Trump Administration |journal= Victims & Offenders |volume= 14 |issue= 8 |pages= 965–978 |doi= 10.1080/15564886.2019.1671284}}</ref><ref name="demeans">{{cite web|first1= Michael D. |last1= Shear |first2= Eileen |last2= Sullivan |title= 'Horseface,' 'Lowlife,' 'Fat, Ugly': How the President Demeans Women |date= 2018-10-16 |publisher= [[The New York Times]] |url= https://www.nytimes.com/2018/10/16/us/politics/trump-women-insults.html |accessdate= 2020-08-05}}</ref> Ол азғын пікірлер айтты, әйелдердің сыртқы келбетін кемсітеді және оларды кемсітетін эпитеттерді қолданды.<ref name="demeans" /><ref>{{cite web|first= Ritu |last= Prasad |title= How Trump talks about women – and does it matter? |date= 2019-11-29 |publisher= [[BBC News]] |url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-50563106 |accessdate= 2020-08-05}}</ref><ref>{{cite web|last= Fieldstadt |first= Elisha |url= https://www.nbcnews.com/politics/2016-election/donald-trump-consistently-made-lewd-comments-howard-stern-show-n662581 |title= Donald Trump Consistently Made Lewd Comments on 'The Howard Stern Show' |publisher= NBC News |date= 2016-10-09 |accessdate= 2020-11-27}}</ref> Кем дегенде 26 әйел Трампты келісімінсіз зорлады, сүйді, ұстап қалды деп айыптады; басқа айыптар қатарында тағы белдемшесінің астына қарады және жасөспірімдер байқауы қатысушыларының киініп жатқанында көрді дегендер де бар.<ref>{{cite web|author= Nelson, Libby; McGann, Laura |title= E. Jean Carroll joins at least 21 other women in publicly accusing Trump of sexual assault or misconduct |url= https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/6/21/18701098/trump-accusers-sexual-assault-rape-e-jean-carroll |accessdate= 2019-06-25 |date= 2019-06-21 |publisher= [[Vox]]}}</ref><ref>{{cite web|last= Rupar |first= Aaron |title= Trump faces a new allegation of sexually assaulting a woman at Mar-a-Lago |url= https://www.vox.com/policy-and-politics/2019/10/9/20906567/trump-karen-johnson-sexual-assault-mar-a-lago-barry-levine-monique-el-faizy-book |accessdate= 2020-04-27 |publisher=[[Vox]] |date= 2019-10-09}}</ref><ref name="no26">{{cite web|last= Osborne |first= Lucy |title= 'It felt like tentacles': the women who accuse Trump of sexual misconduct |url= https://www.theguardian.com/us-news/2020/sep/17/amy-dorris-donald-trump-women-who-accuse-sexual-misconduct |publisher= [[The Guardian]] |date= 2020-09-17 |accessdate= 2024-06-06}}</ref> Трамп барлық айыптарды жоққа шығарды.<ref name="no26" /> 2016 жылғы қазанда, екінші президенттік пікірталасқа екі күн қалғанда, 2005 жылғы Трамп сөйлеген аудио жазба жария болды, онда Трамп әйелдерді олардың келісімінсіз сүйдім, ұстадым деп мақтанғаны естілді.<ref>{{cite web|last= Timm |first= Jane C. |title= Trump caught on hot mic making lewd comments about women in 2005 |url= https://www.nbcnews.com/politics/2016-election/trump-hot-mic-when-you-re-star-you-can-do-n662116 |publisher= NBC News |date= 2016-10-07 |accessdate= 2018-06-10}}</ref> Оқиғаның бұқаралық ақпарат құралдарында кең таралуы Трамптың науқан кезінде бірінші рет кешірім сұрауына әкелді<ref>{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2016/10/08/us/politics/donald-trump-women.html |title= Donald Trump Apology Caps Day of Outrage Over Lewd Tape |date= 2016-10-07 |publisher= [[The New York Times]] |accessdate= 2016-10-08 |author= Burns, Alexander; Haberman, Maggie; Martin, Jonathan}}</ref> және бүкіл саяси спектрдің наразылығын тудырды.<ref>{{cite web|url= https://thehill.com/blogs/ballot-box/presidential-races/299895-kaine-on-lewd-trump-tapes-makes-me-sick-to-my-stomach |title= Kaine on lewd Trump tapes: 'Makes me sick to my stomach' |last= Hagen |first= Lisa |date= 2016-10-07 |publisher= [[The Hill]] |accessdate= 2016-10-08}}</ref> == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} == Қолданылған әдебиет == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book|url= https://books.google.com/books?id=uJifCgAAQBAJ |title= The Trumps: Three Generations That Built an Empire (Трамптар: Империя құрған үш ұрпақ) |year= 2015 |publisher= [[Simon & Schuster]] |last= Blair |first= Gwenda |isbn= 978-1-5011-3936-9}} * {{cite book|title= '', Fisher Marc'' Trump Revealed: The Definitive Biography of the 45th President (Ашылған Трамп: 45-Президенттің толық өмірбаяны) |year= 2017 |publisher= [[Simon & Schuster]] |last= Kranish |first= Michael |isbn= 978-1-5011-5652-6}} * {{cite book|last= O'Donnell |first= John R. |title= '', Rutherford James'' Trumpted! (Трампталдың!) |publisher= Crossroad Press Trade Edition |year= 1991 |isbn= 978-1-946025-26-5}} {{refend}} {{АҚШ Президенттері}} {{Үлкен жиырмалық басшылары|мемлекет=АҚШ}} {{Жыл адамы (Тайм журналы бойынша) 2001—2025}} {{DEFAULTSORT:Трамп, Дональд}} [[Санат:Дональд Трамп| ]] [[Санат:Трамптар]] [[Санат:Алтын таңқурай сыйлығының иегерлері]] [[Санат:WWE даңқ залының мүшелері]] [[Санат:Нью-Йорк әскери академиясы түлектері]] [[Санат:Пенсильвания университеті түлектері]] [[Санат:Уортон бизнес мектебі түлектері]] [[Санат:АҚШ президенттігіне үміткерлер (2016)]] [[Санат:АҚШ президенттігіне үміткерлер (2020)]] [[Санат:АҚШ президенттігіне үміткерлер (2024)]] [[Санат:АҚШ Республикалық партиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:АҚШ миллиардерлері]] [[Санат:Құрметті докторлар]] [[Санат:АҚШ телепродюсерлері]] [[Санат:АҚШ тележүргізушілері]] [[Санат:XXI ғасыр АҚШ саясаткерлері]] [[Санат:АҚШ президенттері]] [[Санат:АҚШ мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:The Trump Organization қызметкерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Дональд Трамп отбасы]] ki3e07x22i1hgckljl2p0ptuzpxpypk Ольга Владимировна Медынич 0 571792 3651703 3578692 2026-09-07T06:35:05Z Орын Толғанай 183532 3651703 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ольга Медынич |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = Ольга Владимировна Медынич |Туған күні = 16.12.1981 |Туған жері = [[Ленинград]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = 2003 – қазірге дейін |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = [[Актриса]] |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = Дмитрий |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Ольга Владимировна Медынич''' ([[16 желтоқсан]] [[1981 жыл|1981]], Ленинград) — [[театр]] және [[кино]] өнерінің ресейлік [[Актриса|актрисасы]]. == Өмірбаяны == Ольга Медынич [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербур]]<nowiki/>г театр өнері Академиясын «Қуыршақ театрының актрисасы» мамандығымен аяқтады. Гермионаның, Паулинаның, Утратаның рөлін М. Фриштың «Биография», [[Уильям Шекспир]]дің «Қысқы ертегі» спектакльдарында ойнаған. [[2003 жыл|2003]] жылы «Ілгіш» күлдіргі ойынында сәтті ойнап шыққаны үшін «Петербург Музасы» дипломына ие болды. Кейін [[2004 жыл|2004]] жылы [[Москва]]дағы Брунов атындағы эстрада конкурсында 2-орынды иеленді. «Қысқы ертегіден» кейін Семён Яковлевич Спивак оны Жастар театры тобына шақырды. Сол театрда алғашқы өнерге қадамын «Кая мен Герданың тарихы» спектакльнда жасады. Кинода 20 рөлді сомдап шықты, сондай-ақ, ол «Әйелдер лигасы», «Үлкен айырмашылық» шоуларының көрермендеріне таныс. Қазірде Джемал Тетруашвилимен тұрмыста. == Марапаттамалары == «Петербург музасы» ([[2003 жыл|2003]]) Брунов атындағы эстрада конкурсында 2-орын ([[2004 жыл|2004]]) «Алтын нақыштөбе», «Дебют номинациясы» ([[2005 жыл|2005]]) «Үздік дуэт» дипломы ([[2007 жыл|2007]]) «Үздік дуэт дипломы» [[2008 жыл|(2008]]) == Шығармашылығы == === Театрдағы мансабы === [[2004 жыл|2004]] – «Кая мен Герданың тарихы» – Қарға [[2005 жыл|2005]] – «Бес кеш» – Катя [[2005 жыл|2005]] – «Ескі үйлер» – Тимофей Кузьмич [[2006 жыл|2006]] – «Бұғы-Патша» – Бұғы [[2006 жыл|2006]] – «Патша және ханзада немесе Гамлет туралы шындық» – Офелия [[2007 жыл|2007]] – «Арыстан қыста» – Элис [[2009 жыл|2009]] – «Қысқы ертегі» – Гермиона, Утрата [[2009 жыл|2009]] – «Метро» – Мюриэль Первис === Телеарнадағы мансабы === «Әйелдер лигасы» «Үлкен айырмашылық» === Фильмография === [[2003 жыл|2003]] – Ұрсыспаңдар, қыздар! [[2004 жыл|2004]] – Сынған шамдар көшесі-6 [[2005 жыл|2005]] – Тамбовтық ұрғашы қасқыр [[2006 жыл|2006]] – Ескі жұмыстар [[2006 жыл|2006]] – Құпия тапсырмалар [[2007 жыл|2007]] – Омут 2007 – Еуропа-Азия [[2007 жыл|2007]] – Жетелеуші [[2007 жыл|2007]] – Мергеннің эрасы [[2008 жыл|2008]] – Менің ғажайып күтушім [[2009 жыл|2009]] – Неке келісімшарты [[2009 жыл|2009]] – Катерина. Махабаттың оралуы [[2009 жыл|2009]] – Менің ойымдағы ер адам [[2009 жыл|2009]] – Орыс дублі [[2009 жыл|2009]] – Синдбадтың оралуы [[2010 жыл|2010]] – Орындаушы бет [[2010 жыл|2010]] – Партизандар [[2010 жыл|2010]] – Вазир-Мухтардың өлімі [[2011 жыл|2011]] – Жаза [[2011 жыл|2011]] – Үй қызметшісі [[2011 жыл|2011]] – Катерина-3. Үй қызметшісі [[2011 жыл|2011]] – 2017 бағдаршам [[2012 жыл|2012]] – Джентельмендер, сәттілік [[2012 жыл|2012]] – Табынушы [[2012 жыл|2012]] – Әкелер де, балалар да [[2013 жыл|2013]] – Сыныптастар [[2014 жыл|2014]] – Баласы бар әйелді іздеймін [[2014 жыл|2014]] – Тальянка [[2015 жыл|2015]] – Ұлы [[2015 жыл|2015]] – Әлем шатыры [[2016 жыл|2016]] – Тәтті өмір [[2016 жыл|2016]] – Ер азаматтар == Дереккөздер == eggvhkp940l6muewcmvxmlnqskyarte ВАЗ-2107 0 574045 3651707 3146434 2026-09-07T06:47:47Z Орын Толғанай 183532 3651707 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''ВАЗ-2107''' {{уики}} {{Машиналық аударма|}} {{Автокөлік | атауы =ВАЗ-2107 | модель = | фото = Lada (7909275770).jpg | өндіруші = [[АвтоВАЗ]] | басқа атауы = Lada 1500 <br /> Lada 2107 | өндіріс жылдары = 1981–2014 | зауыттар = {{флаг СССР}} [[АвтоВАЗ]], ([[Тольятти]], [[СССР]]) <br /> {{флаг России}} [[АвтоВАЗ]], ([[Тольятти]], [[Россия]]) <br /> {{флаг России}} [[РосЛада]], ([[Сызрань]], [[Россия]])<br /> {{флаг России}}/{{флаг|Чечня}} [[Чеченавто]], ([[Аргун (город)|Аргун]], [[Чечня]], [[Россия]]) <br /> {{флаг Украины}} [[ЛуАЗ]] ([[Луцк]], [[Украина]])<br /> {{флаг Украины}} [[ЗАЗ]] ([[Запорожье]], [[Украина]]) <br /> {{флаг Украины}} [[Кременчугский автосборочный завод|КрАСЗ]] ([[Кременчуг]], [[Украина]])<br /> {{флаг Украины}} [[Анто-Рус]] ([[Херсон]], [[Украина]])<ref name="review">{{cite web|title=Annual Report 2003|url=http://www.ladacars.org/manuals%20pdf/bussiness%20review%202003.pdf|publisher=ОАО «АвтоВАЗ» |accessdate=11 April 2012|date=2005-07-29}}</ref> <br /> {{флаг Казахстана}} [[Азия Авто]] ([[Усть-Каменогорск]], [[Қазақстан]])<ref>{{cite web|url=http://www.aziaavto.kz/hist_eng.htm |title=Company / Plant History |publisher=Aziaavto.kz |date= |accessdate=7 December 2010}}</ref> <br /> {{флаг Египта}} Lada Egypt, ([[Каир]], [[Египет]]) | платформа = ВАЗ-2101 | класс = Малый II группы | сегмент = Fiat 124,ВАЗ-2105 | шанақ типі = | шанақ модификациялары = | компоновка = | дөңгелек формуласы = 4×2 | жетек = | қозғалтқыш = | берілістер қорабы = | дөңгелек базасы = 2424 | ұзындығы = 4145 | ені = 1611 | биіктігі = 1440 | алдыңғы сорап = | артқы сорап = | клиренс = 175 | салмағы = 1049 | толық салмағы = 1449 | жүккөтергіштігі = | жанармай шығыны = | бак көлемі = | макс.жылдамдық = | екпін = | аэродинамикалық кедергі коэффициенті = | ұқсас = ВАЗ-2107 | байланысты модельдер = | дизайнер = | ортаққор = VAZ-2107 | модификациялар = | ұрпақ = }} '''ВАЗ-2105''', аз сынып (В сегменты) артқыприводты кеңестік және Ресей жеңіл автомобилі — осы шақта LADA 2105[1] деп белгіленеді үлгі шанағымен [[седан]]. - автомобильдік зауытта өңделген. 1981 жыл маусымнан сериялы шығарылады. Ресей базарында ең арзан автомобиль болып келеді ( 27.08.2010-ға бағасы —168926 сом), ең азы жинақтау артынан негізінде (басқару ең қажетті органдары және комфорт құралдары тек қана) және ең үлкен адамгершілік ескірудің. 70 жж. соңында және 80 жылдар басында 1600 тобында бір емес, бірнеше рет ралли жүлдегері болып, әйгілі үйлесімді лада 2105 және 2107 машиналары әлі күнге дейін кеңестік спорт аңызы болып қалды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша көліктер]] [[Санат:Седандар]] [[Санат:ВАЗ автомобильдері]] r3w7rkr7h9ps93ek52q2z0d6xno25ja Ғалым Әбілсейітұлы Әбілсейітов 0 578239 3651731 3570863 2026-09-07T07:14:26Z Орын Толғанай 183532 3651731 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ғалым Әбілсейітұлы Әбілсейітов''' (1940 жылы туған) — Ғылым және жаңа технологиялар экс-министрі және Қазақстан Республикасы Үкіметінің экс-вице-премьері, КСРО Ғылым академиясының технологиялық лазер бойынша ғылыми-зерттеу орталығының бірінші директоры, лазерлік технология саласында маман, техника ғылымдарының докторы. == Өмірбаяны == Ғалым Әбілсейітов студенттік құрылыс отрядтарының Бүкілодақтық қозғалысының жетекшісі болды. Құрылыс отрядтарын басқару оның кәсібіне, мансабына айналды. *1961 жылы-ММУ отрядтарының бірінің командирі болды *1963 жылы — Павлодар облыстық жасағының командирі, кейін Бүкілодақтық жасақ командирінің орынбасары болды *1966 жылы-Бүкілодақтық жасақтың командирі болды *1971-1979 жылдары- Мәскеудегі Курчатов атындағы ФИАЭ директорының орынбасары, іс жүзінде Мәскеу облысындағы Троица ғылым қаласы құрылысының жетекшісі болды. *1979 жылдан-Шатура қаласындағы КСРО Ғылым Академиясының технологиялық лазерлер жөніндегі ғылыми-зерттеу орталығының директоры *КСРО ыдырағаннан кейін Қазақстан Үкіметіне жұмысқа ауысты. *1992 ж. 30 маусым — 1994 ж. 11 қазан — Қазақстан Республикасының Сергей Терещенко Үкіметі құрамындағы ғылым және жаңа технологиялар министрі және вице-премьері *1994 жылы-Байқоңырды жалға беру бастамашыларының бірі<ref>{{Cite web |url=http://rus.azattyq.org/content/Article/1362498.html |title=Как Назарбаев и Абильсиитов сдали Байконур в аренду, а космонавт Аубакиров им в этом не помог — Радио Азаттык © 2010<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2010-02-03 |archive-date=2010-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100913073354/http://rus.azattyq.org/content/article/1362498.html |url-status=live }}</ref> *1994 жылдың тамызында ол үкіметтен кетіп, содан кейін бизнесті ойдағыдай жүргізді: «Техносистем» Ұлттық акционерлік компаниясының, «Инстистип» жүйелік және технологиялық жобалар институтының президенті болды. *1996-1997 жылдары саяси себептер бойынша [[Қазақстан]] билігі қысқа уақытқа ұстады. Бірде биліктің саясатына наразылық ретінде аштық жариялап, жағдайы нашар ұсталды. *1997 жылы сол кездегі Премьер-Министр Қажегелдинге қарсы оппозицияға шығып, «Азамат» қозғалысының негізін қалаушылар мен көшбасшылардың бірі болды.<ref>[http://hghltd.yandex.net/yandbtm?qtree=z%2FF6FDgAtvCMyMIwwHX%2F3Kc9fJeencop%2F8z02C7qzMdkkqVz%2FVuYYh5jtRFXEjB6mcgNftK%2Bmi32Krt3Z%2B%2FGEwK%2FfBmfKxKqEwaAg9VSvht85LGOnnLE2WTtf2i8uPEX2XCZdefNE9iP%2BOE1wW%2Bi13c6gHtwKthrYpRl2Jb7jntyFGdrSYTGuLhOKAcbZ1kXl9evQe%2F%2BBZ5FF%2FnNCZ2o5%2BDOFLaR8cNGegRRrHgD26Kj8cyuSGdxUiw6gGf%2BUzNHM6g6%2BHV6mhEc6nrdSW8%2BeMtCqd4OqB9MT06e9FzMI8SLErnWo%2Bgo5He57%2BTxfRWDh2b1t6YjMapmoTxP3DWfGPlt3iiPQSugzGb1njojDCr2cbEQM9d6a%2FoewvPwHepxYyIZzSEaO59oJlR%2F%2BvDPuV%2BCOPA4dcB%2B65jgufr4Foa7ocK3qpT%2BxtTWBAL98kEiOjcWizCq%2BIk%3D&text=%C0%E1%E4%E8%EA%E0%E4%E8%F0%EE%E2%20%D2%EB%E5%F3%E1%E5%EA&url=http%3A%2F%2Fwww.np.kz%2Fold%2F2002%2F36%2Fvremia.html НП.kz<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501131812/http://www.np.kz/old/2002/36/vremia.html |date=2008-05-01 }}</ref> Қазір ол саясаттан алыстап, қолданбалы ғылыммен айналысады. == Марапаттары == Ғалым Әбілсейітов студенттік құрылыс отрядтарының бүкілодақтық қозғалысының жетекшілерінің бірі болды. * Кеңес Одағының «Құрмет белгісі» ордені - 4 курс студенті болған кезінде марапатталды. КСРО ҒА НИЦТЛ директоры болып жүріп, Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. * Ғылым және техника саласындағы КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1984). == Библиография == * Основные проблемы лазерной технологии и технологических лазеров / Г. А. Абильсиитов, [[Голубев Владимир Сергеевич|В. С. Голубев]], 39 с. 29 см, Троицк Б. и. 1981 * Технология лазерной термообработки поверхности сплавов на современном этапе Междувед. науч.-техн. совет по пробл. лазер. технологии ГКНТ и АН СССР. — Brno: Univ.J.E.Purkyne . — 1987. — 52 с.: ил.. — На рус.яз. — Российская Федерация. — Библиогр.: с. 42-51 (122 назв.). — Тираж 200 экз. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://guker.info/kovaleva/kov21.html Ты помнишь, Физфак? (к 70-летию физического факультета МГУ//Зарождение студенческих строительных отрядов)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070521011442/http://guker.info/kovaleva/kov21.html |date=2007-05-21 }} * [http://www.zonakz.net/articles/19260 Уважаемые сограждане!]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226233535/http://www.zonakz.net/articles/19260 |date=2007-12-26 }} [[Санат:Қазақстан ғылым министрлері]] jroqpzxokhdjra20ofssddrvm8vi6sr КСРО Ғылым Академиясы 0 580539 3651718 3650367 2026-09-07T07:03:49Z Орын Толғанай 183532 3651718 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:КСРО Ғылым Академиясы}} {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұйым|атауы=КСРО Ғылым Академиясы|альтернативті=КСРО ҒА|background_color=red|атау_түсі=white|логотип=Academy-of-Sciences-USSR-logo.png|мүшелік=екідеңгейлік|тілі1=орыс тілі|құрылу мерзімі1=1925|ыдырау уақыты=1991}} {{История академии наук в России}} '''КСРО Ғылым Академиясы ''' (КСРО ҒА) ― [[1925]] ―[[1991]] жылдары қызмет атқарған, [[КСРО]]-ның басты ғылыми мекемесі. Бұл ұйым КСРО Министрлер Кеңесіне (1946 жылға дейін — КСРО Халық Комиссарлары Кеңесіне) тікелей бағынды. [[1991]] жылы [[РКФСР]] президентінің жарлығымен КСРО Ғылым академиясының базасында Ресей ғылым академиясы құрылды. == Тарихы == КСРО Ғылым Академиясы [[1917]] жылы Рессейдің Сан-Петербург Императорлық Академиясының негізінде Рессейлік Ғылым Академиясы болып қайта құрылды. Академияны қаржылау Халық ағарту комиссарияты мен ғалымдардың тұрмысын жақсарту Орталық Комиссисы арқылы жүргізілді. 1925 жылы Рессей ғылыми Академиясының 200 жылдығы аталды, осы жылы Академияның жаңа жарғысы қабылданды. Бірінші президенті ретінде КСРО ҒА-ның танымал ғалым, геолог [[Карпинский Александр Петрович]] таңдалды. Тәуелсіз Ғылым академия жұмысына Кеңестік үкімет және партия жағынан бақылау 1920 жылдардың ортасынан басталды: 1925 жылы Академия КСРО-ның Кеңестік халықтар комиссариатына бағынды. 1929 жылы Академияны «тазартуға» Ленинград қаласына Ю.П. Фигатнер басқарған үкіметтік комиссия жіберілді. Осы тексерістің шешіміне сәйкес 1929 жылдың маусым-желтоқсан айларында ҒА-сынан 128 штаттағы (барлығы 960 адамдар) және 520 штаттан тыс (барлығы 830 адамдар) қызметкерлер жұмыстан босатылды. Академияның тәуелсіздігін жақтайтын осы ұжымның хатшысы Ольденбург С.Ф. 1929 жылдың қазан айында хатшылық кызметінен кетірілді. Осыдан кейін Академияны толық бақылау партиалық-мемлекеттік органдар иеменленді. 1929 желтоқсанан — 1930 желтоқсан аралығында «Академиялық іс» бойынша 100 астам адамдар (негізінен тарих және гуманитариялық саласының ғалымдары) қамауға алынды. 1930 жылы Кеңес үкіметінің қайта құрылуына байланысты Ғылым Академиясы КСРО Орталық Атқарушы Комитетіне бағындырылды. 1934 жылы Академия президиумы және 14 ғылыми институттар Ленингадтан Москваға көшірілді. КСРО ҒА жүйесіне 80 ғылыми институттар кірді, оларды 2000 дей ғылыми кызметкерлер болды. 1940 жылдары институттар саны 150 жетті, ал ондағы ғылыми кызметкерлер — 4000 жуық болды. 1945 — 1970 жылдары аралығында ғылыми кызметкерлердің жалпы саны (жоғарғы оқу орындарының профессор-оқытушылар және ғылыми зерттеу кызметкерлерін қоса санағанда) 130 мыңнан 950 мыға жетті, яғни жеті есе өсті. 1980 жылы — 1,4 миллион, ал 1985 жылы — 1,5 миллион ғылыми қызметкерлер жұмыс істеді. Ғылыми, ғылыми-педагогикалық, конструктырлық - жобалау және бақада мекемелерінің жалпы сандарының қосындысы 1945 — 1985 жылдары үнемі өсті. Жылдар бойынша мекемелердің жалпы саны: 1945 жылы 1700; 1970 жылы 5300; 1985 жылы 5100. 1985 жылы КСРО ҒА-ның құрамында 57 мың ғалымдардан құрылған,330 ғылыми мекеме қызмет етті. Барлық мекмелерде 217. мың ғалым еңбектенді. КСРО ыдрағанаң соң кеңестік республикалар аймағында орналасқан КСРО ҒА-ның ғылыми мекемелері жаңа тәуелсіз мемлекттердің құрамына енді. == Мақсаты мен міндеттері == КСРО ҒА-ның міндеттері мен мақсаттары: ғылымның ең маңызды бағыттарын анықтау және іргелі ғылымды дамыту, осы саладағы Іс-әрекеттерді үйлестіру, ғылыми жетістіктерді өндіріске еңгізу. Сондай-ақ аймақтық бөлімшесінің және республикалық ғылым академиясын жұмыстарын үйлестіру. Академияның жұмыстары ғылыми-зерттеу институттар, лабораториялар, обсерваториялар жүйелері арқылы жұргізілді. КСРО ҒА-ның жүйесіне құрамына 295 ғылыми мекемелер кірген. Ғылым Академиясының меншікті баспаханасы, кітапханалар желісі, ғылыми-зерттеу флоты болды. Ғылымның дамуына ауқымды еңбек жасаған ғалымдар КСРО ҒА-сы атынан марапатталды. Академияның ең жоғарғы марапаты - М.В.Ломоносов атындағы алтын медаль. == Состав и структура == ; Сандық құрамы [[1 қаңтар|1 қаңтарға]] дейінгі Академияның жарамды мушелер саны — 98 кісі болған. 1989 жылы Академия қатарында болған мүшелер: * 323 толық мүше, * 586 корреспондент-мүше, * 138 шетелдік мүше. ; Басқару органы КСРО Ғылым Академиясының басқару органы тек сайлау арқылы құрылған. Жоғарғы басқарушы органы — академиктер мен корреспендент-мүшелерінің жалпы жиналысы, ол төрт жылда өтетіп отрады. Жалпы жиналыста КСРО ҒА Президиумы сайланады, ол келесі жалпы жиналысқа дейінгі өткізілетін сессияларды басқарады. Кеңестік кезендегі Академия президенттері: * [[Карпинский Александр Петрович|Карпинский, Александр Петрович]] (1917—1936 гг.); * Комаров, Владимир Леонтьевич (1936—1945 гг.); * [[Вавилов Сергей Иванович|Вавилов, Сергей Иванович]] (1945—1951 гг.); * [[Несмеянов Александр Николаевич|Несмеянов, Александр Николаевич]] (1951—1961 гг.) * [[Келдыш Мстислав Всеволодович|Келдыш, Мстислав Всеволодович]](1961—1975 гг.); * [[Александров Анатолий Петрович|Александров, Анатолий Петрович]](1975—1986 гг.); * [[Марчук Гурий Иванович|Марчук, Гурий Иванович]] (1986—1991 гг.). ; Құрылымы КСРО Ғылым Академиясы құрамына он төрт ([[1956]] ж.) республикалық академиялар (РКФРО Академиясы болмаған) және үш аймақтық: Сібірлік ([[1957]]), Қыйыршығыстық ([[1987]]) және Уралдық ([[1987]]). Үшеуіде РСФРО аймағында орналасқан. * Физика-техникалық және математикалық гылымдар секциясы. Бөлімдері: математика; жалпы физика және астрономия; ядрялық физика; энергетиканың физика-техникалық проблемалары; механика және басқару процесстері. * Химия-технологиялық және билогиялық ғылымдар секциясы. Бөлімдері: жалпы және техникалық химия; органикалық емес материалдардың физика-химиялары және технологиялары; биохимиялар; физиологиялық белсенді қоспалардың биофизикасы және химиясы; физиология; жалпы билогия. * Жер туралы ғылымдар секциясы. Бөлімдері: геология, геофизика және геохимия; океанология, атмосфера физикасы, география. * Қоғамдық ғылымдар секциясы. Бөлімдері:тарих; философия және құқық; экономика; әдебиет және тіл. == Марапаттар == * Екі Ленин Ордені(1969, 1974). * Карл Маркс атындағы Алтын медалі. {{DEFAULTSORT:КСРО Ғылым Академиясы}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:КСРО]] 2dp21mw595grwgdia1ayui74ez39v78 3651721 3651718 2026-09-07T07:06:58Z Орын Толғанай 183532 3651721 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:КСРО Ғылым Академиясы}} {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұйым|атауы=КСРО Ғылым Академиясы|альтернативті=КСРО ҒА|background_color=red|атау_түсі=white|логотип=Academy-of-Sciences-USSR-logo.png|мүшелік=екідеңгейлік|тілі1=орыс тілі|құрылу мерзімі1=1925|ыдырау уақыты=1991}} {{История академии наук в России}} '''КСРО Ғылым Академиясы ''' (КСРО ҒА) ― [[1925]] ―[[1991]] жылдары қызмет атқарған, [[КСРО]]-ның басты ғылыми мекемесі. Бұл ұйым КСРО Министрлер Кеңесіне (1946 жылға дейін — КСРО Халық Комиссарлары Кеңесіне) тікелей бағынды. [[1991]] жылы [[РКФСР]] президентінің жарлығымен КСРО Ғылым академиясының базасында Ресей ғылым академиясы құрылды. == Тарихы == КСРО Ғылым Академиясы [[1917]] жылы Ресейдің Сан-Петербург Императорлық Академиясының негізінде Ресейлік Ғылым Академиясы болып қайта құрылды. Академияны қаржылау Халық ағарту комиссарияты мен ғалымдардың тұрмысын жақсарту Орталық Комиссиясы арқылы жүргізілді. 1925 жылы Ресей ғылыми Академиясының 200 жылдығы аталды, осы жылы Академияның жаңа жарғысы қабылданды. Бірінші президенті ретінде КСРО ҒА-ның танымал ғалым, геолог [[Карпинский Александр Петрович]] таңдалды. Тәуелсіз Ғылым академия жұмысына Кеңестік үкімет және партия жағынан бақылау 1920 жылдардың ортасынан басталды: 1925 жылы Академия КСРО-ның Кеңестік халықтар комиссариатына бағынды. 1929 жылы Академияны «тазартуға» Ленинград қаласына Ю.П. Фигатнер басқарған үкіметтік комиссия жіберілді. Осы тексерістің шешіміне сәйкес 1929 жылдың маусым-желтоқсан айларында ҒА-сынан 128 штаттағы (барлығы 960 адамдар) және 520 штаттан тыс (барлығы 830 адамдар) қызметкерлер жұмыстан босатылды. Академияның тәуелсіздігін жақтайтын осы ұжымның хатшысы Ольденбург С.Ф. 1929 жылдың қазан айында хатшылық кызметінен кетірілді. Осыдан кейін Академияны толық бақылау партиалық-мемлекеттік органдар иеменленді. 1929 желтоқсанан — 1930 желтоқсан аралығында «Академиялық іс» бойынша 100 астам адамдар (негізінен тарих және гуманитариялық саласының ғалымдары) қамауға алынды. 1930 жылы Кеңес үкіметінің қайта құрылуына байланысты Ғылым Академиясы КСРО Орталық Атқарушы Комитетіне бағындырылды. 1934 жылы Академия президиумы және 14 ғылыми институттар Ленингадтан Москваға көшірілді. КСРО ҒА жүйесіне 80 ғылыми институттар кірді, оларды 2000 дей ғылыми кызметкерлер болды. 1940 жылдары институттар саны 150 жетті, ал ондағы ғылыми кызметкерлер — 4000 жуық болды. 1945 — 1970 жылдары аралығында ғылыми кызметкерлердің жалпы саны (жоғарғы оқу орындарының профессор-оқытушылар және ғылыми зерттеу кызметкерлерін қоса санағанда) 130 мыңнан 950 мыға жетті, яғни жеті есе өсті. 1980 жылы — 1,4 миллион, ал 1985 жылы — 1,5 миллион ғылыми қызметкерлер жұмыс істеді. Ғылыми, ғылыми-педагогикалық, конструктырлық - жобалау және бақада мекемелерінің жалпы сандарының қосындысы 1945 — 1985 жылдары үнемі өсті. Жылдар бойынша мекемелердің жалпы саны: 1945 жылы 1700; 1970 жылы 5300; 1985 жылы 5100. 1985 жылы КСРО ҒА-ның құрамында 57 мың ғалымдардан құрылған,330 ғылыми мекеме қызмет етті. Барлық мекмелерде 217. мың ғалым еңбектенді. КСРО ыдрағанаң соң кеңестік республикалар аймағында орналасқан КСРО ҒА-ның ғылыми мекемелері жаңа тәуелсіз мемлекттердің құрамына енді. == Мақсаты мен міндеттері == КСРО ҒА-ның міндеттері мен мақсаттары: ғылымның ең маңызды бағыттарын анықтау және іргелі ғылымды дамыту, осы саладағы Іс-әрекеттерді үйлестіру, ғылыми жетістіктерді өндіріске еңгізу. Сондай-ақ аймақтық бөлімшесінің және республикалық ғылым академиясын жұмыстарын үйлестіру. Академияның жұмыстары ғылыми-зерттеу институттар, лабораториялар, обсерваториялар жүйелері арқылы жұргізілді. КСРО ҒА-ның жүйесіне құрамына 295 ғылыми мекемелер кірген. Ғылым Академиясының меншікті баспаханасы, кітапханалар желісі, ғылыми-зерттеу флоты болды. Ғылымның дамуына ауқымды еңбек жасаған ғалымдар КСРО ҒА-сы атынан марапатталды. Академияның ең жоғарғы марапаты - М.В.Ломоносов атындағы алтын медаль. == Состав и структура == ; Сандық құрамы [[1 қаңтар|1 қаңтарға]] дейінгі Академияның жарамды мушелер саны — 98 кісі болған. 1989 жылы Академия қатарында болған мүшелер: * 323 толық мүше, * 586 корреспондент-мүше, * 138 шетелдік мүше. ; Басқару органы КСРО Ғылым Академиясының басқару органы тек сайлау арқылы құрылған. Жоғарғы басқарушы органы — академиктер мен корреспендент-мүшелерінің жалпы жиналысы, ол төрт жылда өтетіп отрады. Жалпы жиналыста КСРО ҒА Президиумы сайланады, ол келесі жалпы жиналысқа дейінгі өткізілетін сессияларды басқарады. Кеңестік кезендегі Академия президенттері: * [[Карпинский Александр Петрович|Карпинский, Александр Петрович]] (1917—1936 гг.); * Комаров, Владимир Леонтьевич (1936—1945 гг.); * [[Вавилов Сергей Иванович|Вавилов, Сергей Иванович]] (1945—1951 гг.); * [[Несмеянов Александр Николаевич|Несмеянов, Александр Николаевич]] (1951—1961 гг.) * [[Келдыш Мстислав Всеволодович|Келдыш, Мстислав Всеволодович]](1961—1975 гг.); * [[Александров Анатолий Петрович|Александров, Анатолий Петрович]](1975—1986 гг.); * [[Марчук Гурий Иванович|Марчук, Гурий Иванович]] (1986—1991 гг.). ; Құрылымы КСРО Ғылым Академиясы құрамына он төрт ([[1956]] ж.) республикалық академиялар (РКФРО Академиясы болмаған) және үш аймақтық: Сібірлік ([[1957]]), Қыйыршығыстық ([[1987]]) және Уралдық ([[1987]]). Үшеуіде РСФРО аймағында орналасқан. * Физика-техникалық және математикалық гылымдар секциясы. Бөлімдері: математика; жалпы физика және астрономия; ядрялық физика; энергетиканың физика-техникалық проблемалары; механика және басқару процесстері. * Химия-технологиялық және билогиялық ғылымдар секциясы. Бөлімдері: жалпы және техникалық химия; органикалық емес материалдардың физика-химиялары және технологиялары; биохимиялар; физиологиялық белсенді қоспалардың биофизикасы және химиясы; физиология; жалпы билогия. * Жер туралы ғылымдар секциясы. Бөлімдері: геология, геофизика және геохимия; океанология, атмосфера физикасы, география. * Қоғамдық ғылымдар секциясы. Бөлімдері:тарих; философия және құқық; экономика; әдебиет және тіл. == Марапаттар == * Екі Ленин Ордені(1969, 1974). * Карл Маркс атындағы Алтын медалі. {{DEFAULTSORT:КСРО Ғылым Академиясы}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:КСРО]] 2g46edoqveio81n12bs8ja7frv3qoko 3651725 3651721 2026-09-07T07:12:02Z Орын Толғанай 183532 3651725 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:КСРО Ғылым Академиясы}} {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұйым|атауы=КСРО Ғылым Академиясы|альтернативті=КСРО ҒА|background_color=red|атау_түсі=white|логотип=Academy-of-Sciences-USSR-logo.png|мүшелік=екідеңгейлік|тілі1=орыс тілі|құрылу мерзімі1=1925|ыдырау уақыты=1991}} {{История академии наук в России}} '''КСРО Ғылым Академиясы ''' (КСРО ҒА) ― [[1925]] ―[[1991]] жылдары қызмет атқарған, [[КСРО]]-ның басты ғылыми мекемесі. Бұл ұйым КСРО Министрлер Кеңесіне (1946 жылға дейін — КСРО Халық Комиссарлары Кеңесіне) тікелей бағынды. [[1991]] жылы [[РКФСР]] президентінің жарлығымен КСРО Ғылым академиясының базасында Ресей ғылым академиясы құрылды. == Тарихы == КСРО Ғылым Академиясы [[1917]] жылы Ресейдің Сан-Петербург Императорлық Академиясының негізінде Ресейлік Ғылым Академиясы болып қайта құрылды. Академияны қаржылау Халық ағарту комиссарияты мен ғалымдардың тұрмысын жақсарту Орталық Комиссиясы арқылы жүргізілді. 1925 жылы Ресей ғылыми Академиясының 200 жылдығы аталды, осы жылы Академияның жаңа жарғысы қабылданды. Бірінші президенті ретінде КСРО ҒА-ның танымал ғалым, геолог [[Карпинский Александр Петрович]] таңдалды. Тәуелсіз Ғылым академия жұмысына Кеңестік үкімет және партия жағынан бақылау 1920 жылдардың ортасынан басталды: 1925 жылы Академия КСРО-ның Кеңестік халықтар комиссариатына бағынды. 1929 жылы Академияны «тазартуға» Ленинград қаласына Ю.П. Фигатнер басқарған үкіметтік комиссия жіберілді. Осы тексерістің шешіміне сәйкес 1929 жылдың маусым-желтоқсан айларында ҒА-сынан 128 штаттағы (барлығы 960 адамдар) және 520 штаттан тыс (барлығы 830 адамдар) қызметкерлер жұмыстан босатылды. Академияның тәуелсіздігін жақтайтын осы ұжымның хатшысы Ольденбург С.Ф. 1929 жылдың қазан айында хатшылық кызметінен кетірілді. Осыдан кейін Академияны толық бақылау партиалық-мемлекеттік органдар иеменленді. 1929 желтоқсанан — 1930 желтоқсан аралығында «Академиялық іс» бойынша 100 астам адамдар (негізінен тарих және гуманитариялық саласының ғалымдары) қамауға алынды. 1930 жылы Кеңес үкіметінің қайта құрылуына байланысты Ғылым Академиясы КСРО Орталық Атқарушы Комитетіне бағындырылды. 1934 жылы Академия президиумы және 14 ғылыми институттар Ленингадтан Москваға көшірілді. КСРО ҒА жүйесіне 80 ғылыми институттар кірді, оларды 2000 дей ғылыми кызметкерлер болды. 1940 жылдары институттар саны 150 жетті, ал ондағы ғылыми кызметкерлер — 4000 жуық болды. 1945 — 1970 жылдары аралығында ғылыми кызметкерлердің жалпы саны (жоғарғы оқу орындарының профессор-оқытушылар және ғылыми зерттеу кызметкерлерін қоса санағанда) 130 мыңнан 950 мыға жетті, яғни жеті есе өсті. 1980 жылы — 1,4 миллион, ал 1985 жылы — 1,5 миллион ғылыми қызметкерлер жұмыс істеді. Ғылыми, ғылыми-педагогикалық, конструктырлық - жобалау және бақада мекемелерінің жалпы сандарының қосындысы 1945 — 1985 жылдары үнемі өсті. Жылдар бойынша мекемелердің жалпы саны: 1945 жылы 1700; 1970 жылы 5300; 1985 жылы 5100. 1985 жылы КСРО ҒА-ның құрамында 57 мың ғалымдардан құрылған,330 ғылыми мекеме қызмет етті. Барлық мекмелерде 217. мың ғалым еңбектенді. КСРО ыдырағаннан соң кеңестік республикалар аймағында орналасқан КСРО ҒА-ның ғылыми мекемелері жаңа тәуелсіз мемлекттердің құрамына енді. == Мақсаты мен міндеттері == КСРО ҒА-ның міндеттері мен мақсаттары: ғылымның ең маңызды бағыттарын анықтау және іргелі ғылымды дамыту, осы саладағы Іс-әрекеттерді үйлестіру, ғылыми жетістіктерді өндіріске еңгізу. Сондай-ақ аймақтық бөлімшесінің және республикалық ғылым академиясын жұмыстарын үйлестіру. Академияның жұмыстары ғылыми-зерттеу институттар, лабораториялар, обсерваториялар жүйелері арқылы жұргізілді. КСРО ҒА-ның жүйесіне құрамына 295 ғылыми мекемелер кірген. Ғылым Академиясының меншікті баспаханасы, кітапханалар желісі, ғылыми-зерттеу флоты болды. Ғылымның дамуына ауқымды еңбек жасаған ғалымдар КСРО ҒА-сы атынан марапатталды. Академияның ең жоғарғы марапаты - М.В.Ломоносов атындағы алтын медаль. == Состав и структура == ; Сандық құрамы [[1 қаңтар|1 қаңтарға]] дейінгі Академияның жарамды мушелер саны — 98 кісі болған. 1989 жылы Академия қатарында болған мүшелер: * 323 толық мүше, * 586 корреспондент-мүше, * 138 шетелдік мүше. ; Басқару органы КСРО Ғылым Академиясының басқару органы тек сайлау арқылы құрылған. Жоғарғы басқарушы органы — академиктер мен корреспендент-мүшелерінің жалпы жиналысы, ол төрт жылда өтетіп отрады. Жалпы жиналыста КСРО ҒА Президиумы сайланады, ол келесі жалпы жиналысқа дейінгі өткізілетін сессияларды басқарады. Кеңестік кезендегі Академия президенттері: * [[Карпинский Александр Петрович|Карпинский, Александр Петрович]] (1917—1936 гг.); * Комаров, Владимир Леонтьевич (1936—1945 гг.); * [[Вавилов Сергей Иванович|Вавилов, Сергей Иванович]] (1945—1951 гг.); * [[Несмеянов Александр Николаевич|Несмеянов, Александр Николаевич]] (1951—1961 гг.) * [[Келдыш Мстислав Всеволодович|Келдыш, Мстислав Всеволодович]](1961—1975 гг.); * [[Александров Анатолий Петрович|Александров, Анатолий Петрович]](1975—1986 гг.); * [[Марчук Гурий Иванович|Марчук, Гурий Иванович]] (1986—1991 гг.). ; Құрылымы КСРО Ғылым Академиясы құрамына он төрт ([[1956]] ж.) республикалық академиялар (РКФРО Академиясы болмаған) және үш аймақтық: Сібірлік ([[1957]]), Қыйыршығыстық ([[1987]]) және Уралдық ([[1987]]). Үшеуіде РСФРО аймағында орналасқан. * Физика-техникалық және математикалық гылымдар секциясы. Бөлімдері: математика; жалпы физика және астрономия; ядрялық физика; энергетиканың физика-техникалық проблемалары; механика және басқару процесстері. * Химия-технологиялық және билогиялық ғылымдар секциясы. Бөлімдері: жалпы және техникалық химия; органикалық емес материалдардың физика-химиялары және технологиялары; биохимиялар; физиологиялық белсенді қоспалардың биофизикасы және химиясы; физиология; жалпы билогия. * Жер туралы ғылымдар секциясы. Бөлімдері: геология, геофизика және геохимия; океанология, атмосфера физикасы, география. * Қоғамдық ғылымдар секциясы. Бөлімдері:тарих; философия және құқық; экономика; әдебиет және тіл. == Марапаттар == * Екі Ленин Ордені(1969, 1974). * Карл Маркс атындағы Алтын медалі. {{DEFAULTSORT:КСРО Ғылым Академиясы}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:КСРО]] 36tx1y2145gitmz32zlmbj3b7mlnr85 3651727 3651725 2026-09-07T07:12:58Z Орын Толғанай 183532 3651727 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:КСРО Ғылым Академиясы}} {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ұйым|атауы=КСРО Ғылым Академиясы|альтернативті=КСРО ҒА|background_color=red|атау_түсі=white|логотип=Academy-of-Sciences-USSR-logo.png|мүшелік=екідеңгейлік|тілі1=орыс тілі|құрылу мерзімі1=1925|ыдырау уақыты=1991}} {{История академии наук в России}} '''КСРО Ғылым Академиясы ''' (КСРО ҒА) ― [[1925]] ―[[1991]] жылдары қызмет атқарған, [[КСРО]]-ның басты ғылыми мекемесі. Бұл ұйым КСРО Министрлер Кеңесіне (1946 жылға дейін — КСРО Халық Комиссарлары Кеңесіне) тікелей бағынды. [[1991]] жылы [[РКФСР]] президентінің жарлығымен КСРО Ғылым академиясының базасында Ресей ғылым академиясы құрылды. == Тарихы == КСРО Ғылым Академиясы [[1917]] жылы Ресейдің Сан-Петербург Императорлық Академиясының негізінде Ресейлік Ғылым Академиясы болып қайта құрылды. Академияны қаржылау Халық ағарту комиссарияты мен ғалымдардың тұрмысын жақсарту Орталық Комиссиясы арқылы жүргізілді. 1925 жылы Ресей ғылыми Академиясының 200 жылдығы аталды, осы жылы Академияның жаңа жарғысы қабылданды. Бірінші президенті ретінде КСРО ҒА-ның танымал ғалым, геолог [[Карпинский Александр Петрович]] таңдалды. Тәуелсіз Ғылым академия жұмысына Кеңестік үкімет және партия жағынан бақылау 1920 жылдардың ортасынан басталды: 1925 жылы Академия КСРО-ның Кеңестік халықтар комиссариатына бағынды. 1929 жылы Академияны «тазартуға» Ленинград қаласына Ю.П. Фигатнер басқарған үкіметтік комиссия жіберілді. Осы тексерістің шешіміне сәйкес 1929 жылдың маусым-желтоқсан айларында ҒА-сынан 128 штаттағы (барлығы 960 адамдар) және 520 штаттан тыс (барлығы 830 адамдар) қызметкерлер жұмыстан босатылды. Академияның тәуелсіздігін жақтайтын осы ұжымның хатшысы Ольденбург С.Ф. 1929 жылдың қазан айында хатшылық кызметінен кетірілді. Осыдан кейін Академияны толық бақылау партиалық-мемлекеттік органдар иеменленді. 1929 желтоқсанан — 1930 желтоқсан аралығында «Академиялық іс» бойынша 100 астам адамдар (негізінен тарих және гуманитариялық саласының ғалымдары) қамауға алынды. 1930 жылы Кеңес үкіметінің қайта құрылуына байланысты Ғылым Академиясы КСРО Орталық Атқарушы Комитетіне бағындырылды. 1934 жылы Академия президиумы және 14 ғылыми институттар [[Ленингад]]тан [[Москва]]ға көшірілді. КСРО ҒА жүйесіне 80 ғылыми институттар кірді, оларды 2000 дей ғылыми кызметкерлер болды. 1940 жылдары институттар саны 150 жетті, ал ондағы ғылыми кызметкерлер — 4000 жуық болды. 1945 — 1970 жылдары аралығында ғылыми кызметкерлердің жалпы саны (жоғарғы оқу орындарының профессор-оқытушылар және ғылыми зерттеу кызметкерлерін қоса санағанда) 130 мыңнан 950 мыға жетті, яғни жеті есе өсті. 1980 жылы — 1,4 миллион, ал 1985 жылы — 1,5 миллион ғылыми қызметкерлер жұмыс істеді. Ғылыми, ғылыми-педагогикалық, конструктырлық - жобалау және бақада мекемелерінің жалпы сандарының қосындысы 1945 — 1985 жылдары үнемі өсті. Жылдар бойынша мекемелердің жалпы саны: 1945 жылы 1700; 1970 жылы 5300; 1985 жылы 5100. 1985 жылы КСРО ҒА-ның құрамында 57 мың ғалымдардан құрылған,330 ғылыми мекеме қызмет етті. Барлық мекмелерде 217. мың ғалым еңбектенді. КСРО ыдырағаннан соң кеңестік республикалар аймағында орналасқан КСРО ҒА-ның ғылыми мекемелері жаңа тәуелсіз мемлекттердің құрамына енді. == Мақсаты мен міндеттері == КСРО ҒА-ның міндеттері мен мақсаттары: ғылымның ең маңызды бағыттарын анықтау және іргелі ғылымды дамыту, осы саладағы Іс-әрекеттерді үйлестіру, ғылыми жетістіктерді өндіріске еңгізу. Сондай-ақ аймақтық бөлімшесінің және республикалық ғылым академиясын жұмыстарын үйлестіру. Академияның жұмыстары ғылыми-зерттеу институттар, лабораториялар, обсерваториялар жүйелері арқылы жұргізілді. КСРО ҒА-ның жүйесіне құрамына 295 ғылыми мекемелер кірген. Ғылым Академиясының меншікті баспаханасы, кітапханалар желісі, ғылыми-зерттеу флоты болды. Ғылымның дамуына ауқымды еңбек жасаған ғалымдар КСРО ҒА-сы атынан марапатталды. Академияның ең жоғарғы марапаты - М.В.Ломоносов атындағы алтын медаль. == Состав и структура == ; Сандық құрамы [[1 қаңтар|1 қаңтарға]] дейінгі Академияның жарамды мушелер саны — 98 кісі болған. 1989 жылы Академия қатарында болған мүшелер: * 323 толық мүше, * 586 корреспондент-мүше, * 138 шетелдік мүше. ; Басқару органы КСРО Ғылым Академиясының басқару органы тек сайлау арқылы құрылған. Жоғарғы басқарушы органы — академиктер мен корреспендент-мүшелерінің жалпы жиналысы, ол төрт жылда өтетіп отрады. Жалпы жиналыста КСРО ҒА Президиумы сайланады, ол келесі жалпы жиналысқа дейінгі өткізілетін сессияларды басқарады. Кеңестік кезендегі Академия президенттері: * [[Карпинский Александр Петрович|Карпинский, Александр Петрович]] (1917—1936 гг.); * Комаров, Владимир Леонтьевич (1936—1945 гг.); * [[Вавилов Сергей Иванович|Вавилов, Сергей Иванович]] (1945—1951 гг.); * [[Несмеянов Александр Николаевич|Несмеянов, Александр Николаевич]] (1951—1961 гг.) * [[Келдыш Мстислав Всеволодович|Келдыш, Мстислав Всеволодович]](1961—1975 гг.); * [[Александров Анатолий Петрович|Александров, Анатолий Петрович]](1975—1986 гг.); * [[Марчук Гурий Иванович|Марчук, Гурий Иванович]] (1986—1991 гг.). ; Құрылымы КСРО Ғылым Академиясы құрамына он төрт ([[1956]] ж.) республикалық академиялар (РКФРО Академиясы болмаған) және үш аймақтық: Сібірлік ([[1957]]), Қыйыршығыстық ([[1987]]) және Уралдық ([[1987]]). Үшеуіде РСФРО аймағында орналасқан. * Физика-техникалық және математикалық гылымдар секциясы. Бөлімдері: математика; жалпы физика және астрономия; ядрялық физика; энергетиканың физика-техникалық проблемалары; механика және басқару процесстері. * Химия-технологиялық және билогиялық ғылымдар секциясы. Бөлімдері: жалпы және техникалық химия; органикалық емес материалдардың физика-химиялары және технологиялары; биохимиялар; физиологиялық белсенді қоспалардың биофизикасы және химиясы; физиология; жалпы билогия. * Жер туралы ғылымдар секциясы. Бөлімдері: геология, геофизика және геохимия; океанология, атмосфера физикасы, география. * Қоғамдық ғылымдар секциясы. Бөлімдері:тарих; философия және құқық; экономика; әдебиет және тіл. == Марапаттар == * Екі Ленин Ордені(1969, 1974). * Карл Маркс атындағы Алтын медалі. {{DEFAULTSORT:КСРО Ғылым Академиясы}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:КСРО]] 598t2nz6k11nxlrpcgypl6d2kpx44fk Катюша (ән) 0 580972 3651747 3650350 2026-09-07T07:41:21Z Орын Толғанай 183532 3651747 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Katyusha 1914 film1.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Катюша''' – танымал [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] ән. [[2015 жыл|2015]] жылғы «Русский репортер» журналының әлеуметтік зерттеулерінің нәтижесінде «Катюша» әнінің сөзі [[Ресей|Ресейдегі]] ең атақты хит-парадында 13-ші орынға тоқталды. Ән авторы – Матвей Блантер, сөзінің авторы – [[Михаил Исаковский]]. Алғаш рет әнді 28-қарашада [[1938 жыл|1938]] жылы Кнушевицкийдің оркестрінің басқаруымен Вера Красовицкая, Георгий Виноградов және Всеволод Тютюнник орындады. Кейін әнді Лидия Русланова, Георгий Виноградов, Эдуард Хиль, Анна Герман, Дмитрий Хворостовский сияқты әншілер де орындады. == Әннің сюжеті мен сөзі == Ән шекарада әскери міндетін өтеп жүрген сүйіктісінен айырылған жас қыздың ішкі тебіренсінен туған. «Катюша» әнінің бірінші шумағы. Расцветали яблони и груши, Поплыли туманы над рекой. Выходила на берег Катюша, На высокий берег, на крутой. [[Санат:КСРО]] trz2151ove9wgxnqckrzxcq8la2s2yc Нұра болысы (Семей облысы) 0 586185 3651498 3650575 2026-09-06T12:17:48Z Kaiyr 3134 /* Тұлғалары */ 3651498 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = |Қазақша атауы = Нұра болысы |Шынайы атауы = Нұра болысы |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = [[Ресей Империясы]], [[КСРО]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]], [[Қарқаралы уезі]] |Енеді = 7 ауыл 1893 жылы<<ref name=autogenerated1>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003932150#?page=65 Просмотр документа - dlib.rsl.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |Астанасы = |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = 1878 |Таратылған уақыты = [[1923]] |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 5565<ref name=autogenerated1 /> |Санақ жылы = 1893 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] бұтағының Сарым руы |Конфессиялық құрамы = Мұсылмандар |Жер аумағы = 793 800 десятин<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003932150#?page=64 Просмотр документа - dlib.rsl.ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Нұра болысы''' (Сарым болысы?) — [[Семей облысы (Ресей империясы)|Семей облысы]] [[Қарқаралы уезі|Қарқаралы уезіндегі]]  қазақ болысы. == Тарихы == [[Әлтеке-Сарым болысы]]ның 1878 жыл Нұра және [[Тоқырауын болысы]] болып бөлінуінен пайда болды.<ref>[http://m.ekar.kz/?mod=news_read&id=15825 Краеведческими тропами. Что в имени твоем? - EKaraganda.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423075724/http://m.ekar.kz/?mod=news_read&id=15825 |date=2016-04-23 }}</ref>. Нұра болысына мынадай Сарым руының тармақтары енді: Байдәулет - 250, Айдабол - 307, Қоңырбай - 200, Деріпсалы - 200, Табын - 100 және Алшын - 100, барлығы-1157 киіз үй (шаруашылық). 1923 жылы Қазан айындағы КазАССР ОСК қаулысы негізінде 1923 жылы 5 шілдесінде [[Ақшатау болысы (Семей облысы)|Ақшатау болысы]], [[Тоқырауын болысы|Тоқырауын]] және [[Шұлым болыстары]]мен [[Кедей болысы]]на біріктірілді.<ref>Справочник по административно-территориальному делению Казахстана (август 1920 -- декабрь 1936), Алма-Ата 1959</ref> == Басшылары == * Майлыбай Байғұттин 1878-1883 * Орынбай Иманов 1883-1899 * Боқай Сандыбаев 1899-1911 * Аманбек Тәтібеков 1911-1913 * Шайқы Жүсіпов 1913- === Шежіре === [[Арғын]] - [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] - Түйте - Майқы - Сарым: {{col-begin}}{{col-2}} ; Тоқсан # Байдәулет # Қоңырбай # Айдабол ## Дербісалы ## Шуаш ## Кенжебай {{col-2}} ; Өтеміс (Тоқырауын болысында) # Құлық (Жансары) # Көшкін (Құлсары) # Қожағұл {{col-end}} {{rodovid|509995}} == Халық == Халық саны негізінен [[Арғын]] тайпасының [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек]] руының Сарым бұтағынан құралған. Сарым атасы бөлімшелерінің киіз үй саны, 1884 жылы: * Байдәулет - 250 * Айдабол - 307 * Қоңырбай - 200 * Деріпсалы - 200 * Табын - 100 (Сарымға кірмейді, Кіші жүзден) * Алшын - 100 (Сарымға кірмейді, Кіші жүзден) * Барлығы 1157<ref>1901 Памятная книга Семипалатинской области 1902</ref> == Аумағы == [[Сурет:Карта_волостей_Семипалатинской_области_1893_года.gif|нобай|Семей облысы болыстарының картасы, 1893 жылғы]] Территориясы қазіргі Шет ауданының солтүстігінде болды. == Тұлғалары == Сарым руынан шыққан тұлғалар: {{Div col|2}} # [[Жалаңтөс батыр Құлықұлы]] (Құлық) # [[Жанқұтты Ботантайұлы]] (Шуаш) # [[Дербісалы батыр]] (Тоқсан) # [[Нүркен Әбдіров]] (Байдәулет) # [[Мәуен Хамзин]] (Қоңырбай) # [[Ағдарбек Ыбыраев]] (Өтеміс Тоқсары) # [[Сағадат Жапабайұлы Дүйсебеков]] (Өтеміс Жоламан) # [[Әсет Болғанбаев]] (Өтеміс Тоқсары) # [[Кеңес Нұрланов]] (Өтеміс Тоқсары Қалқаман) # [[Шабанбай Қалқаманұлы]] (Өтеміс Тоқсары Қалқаман) # [[Қуаныш Мақсұт]] (Өтеміс Шабанбай) # [[Рақымжан Омарұлы Шаяхметов]] # [[Болат Зейноллаұлы Байжасаров]] # [[Жеңіс Қашқынов]] (Өтеміс Тоқсары Жоламан) # [[Қайыржан Кәрімұлы Тілеубергенов]] Байдәулет # [[Махабат Рымқұлұлы Түсіпбеков]] Деріпсалы # [[Қанат Қартайұлы Ермекбаев]] Қоңырбай # [[Шонбай Балапанұлы]] (Өтеміс Шабанбай) # [[Сембіғали Абзалбекұлы Смағұлов]] (Құлық) # [[Қабылсаят Әзімбайұлы Әбішев]] Еламан # [[Жүніс Көрпебаев]] Құлық. 1 Жоғары кеңес депутаты. # [[Ләззат Таймырқызы Қожахмет]] депутат. (Көшкін) # [[Кендебай Сарыбайұлы Адамбек]] депутат. (Көшкін) {{Div col end}} == Әкімшілік бөлінуі == 8 әкімшілік ауылдан тұрды<ref>Е.А. Жартыбаев, Геронтократия және оның Орталық Қазақстан топонимдеріндегі көрінісі</ref>: {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! Ауылдың атауы ! Адам саны (1887) |- | 1 | 134 |- | 2 | 135 |- | 3 | 139 |- | 4 | 201 |- | 5 | 191 |- | 6 | 132 |- | 7 | 192 |- |8 |- | Барлығы | 1124 |} {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! Ауылдың атауы ! адам Саны(1887) ! шаруашылық ауылдардың саны |- | 1 || |32 |- | 2 || |35 |- | 3 || |42 |- | 4 || |64 |- | 5 || |55 |- | 6 || |47 |- | 7 || |88 |- |8 | |33 |- |9 | |33 |- |10 | |35 |- | Барлығы || | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == == Сілтемелер == [[Санат:Семей облысы болыстары]] [[Санат:Шет ауданы тарихы]] jhnevl9mt3lz0ra1sur9qpqhhro8z30 Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі (финал) 0 596320 3651606 3113182 2026-09-06T20:48:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651606 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы |атауы = Футболдан әлем чемпионатының финалы |турнир = [[Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі|''Футболдан әлем чемпионаты 1954'']] |логотип = Les deux capitaines de la finale de Coupe du monde de football 1954 (G. Walter, D. Puskas, arbitre Orlandini).jpg |ені = 280px |команда1ел = {{Flagicon|Венгрия}} |команда1 = [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы|Мажарстан]] |команда2ел = {{Flagicon|Германия}} |команда2 = [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]] |команда1есеп = 2 |команда2есеп = 3 |дата = 4 шілде 1954 |стадион = [[Ванкдорф]] |қала = [[Берн]] |төреші = [[Уильямс Линг]] ([[Англия]]) |көрермендер = 62500 |алдыңғы = [[Футболдан 1950 жылғы әлем біріншілігі (финал)|1950]] |келесі = [[Футболдан 1958 жылғы әлем біріншілігі (финал)|1958]] }} {{Толық мақала|Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі}} 1954 жылғы футболдан әлем чемпионатының шешуші матчы. Соғыстан кейін мұндай додаға бірінші рет қатысып отырған ГФР құрамасы алғаш рет әлем чемпионаты атанды. == Матч == === Шолу === Бұл екі құрама топтық турнирде де өзара кездесіп, [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы|Мажарстан]] құрамасы 8:3 есебімен жеңіске жеткен болатын. Сол ойында жарақат алған мажарлардың жетекші футболшысы [[Ференц Пушкаш]] финалға дейін бір кездесуде де ойнай алмады. Финалда ғана алаңға шыққан ол алтыншы минутта есеп ашып, көзге түсті. Пушкаш екінші таймда да гол соғып еді, төреші оффсайд деп есептемей тастады. Венгрлер сегізінші минутта-ақ 2:0 есебімен алға шықты. Екінші гол қақпашының қателігінен соғылды: Өзіне ақырын домалап келе жатқан допты ұстай алмады да, сол тұста пайда болған [[Золтан Цибор]] бос қақпаны дәл көздеді. Немістер жылдам есепті теңестірді. 10 минутта [[Макс Морлок]] қақпаға жақын жерден құлап жатып теуіп гол соқты. 18 минутта бұрыштан берілген допты [[Хельмут Ран]] аяқпен теуіп таразы басын теңестірді. Ран 84 минутта шешуші голды да соғып, чемпионат қаһарманына айналды. === Фактілер === * [[2003 жыл]]ы неміс режиссері Зенке Вортманн [[Берндегі ғажайып|"Берндегі ғажайып"]] атты көркем фильм түсірді. Фильмде Хельмут Ран басты кейіпкерлердің бірі ретінде сипатталады. Фильмнің соңғы жағында 1954 жылғы финалдық матч — Мажарстан - ГФР құрамаларының кездесуі жайлы эпизодтар бар. === Протокол === -------------- {{Матч туралы есептеме |мерзімі=4 шілде 1954 |команда1={{Flagicon|Венгрия}} [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы|Мажарстан]] |команда2={{Flagicon|Германия}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]] |есеп=2:3<ref>http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=3484/match=1278/index.html#nosticky</ref> |голдар1=[[Ференц Пушкаш|Пушкаш]] 6<br>[[Золтан Цибор|Цибор]] 8 |голдар2=[[Макс Морлок|Морлок]] 10<br>[[Хельмут Ран|Ран]] 18, 84 |стадион= Банкдорф, [[Берн]] |төреші={{Flagicon|Англия}} Уильям Линг |көрермендер= }} {| width=92% |- |{{Футбол формасы | pattern_la = | pattern_b = _collarblack | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _blacktop | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Германия }} |{{Футбол формасы | pattern_la = | pattern_b = _hun_1949_1956_home | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = _whitehorizontal | leftarm = ce1126 | body = ce1126 | rightarm = ce1126 | shorts = FFFFFF | socks = 008751 | title = Мажарстан }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan=4|{{Flagicon|Германия}}<br />'''ГФР:''' |- !width="25"| !!width="25"| |- |қ || '''1''' ||[[Тони Турек]] |- |қр || '''3''' ||[[Вернер Кольмайер]] |- |қр || '''6''' ||[[Хорст Эккель]] |- |қр || '''7''' ||[[Йозеф Позипаль]] |- |қр || '''8''' ||[[Карл Май]] |- |қр || '''10''' ||[[Вернер Либрих]] |- |ш || '''12''' ||[[Хельмут Ран]] |- |ш || '''13''' ||[[Макс Морлок]] |- |ш || '''15''' ||[[Оттмар Вальтер]] |- |ш || '''16''' ||[[Фриц Вальтер]] ([[Капитан (футбол)|к]]) |- |ш || '''20''' ||[[Ханс Шефер]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=3|{{Flagicon|Германия}} [[Зепп Хербергер]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan=4|{{Flagicon|Венгрия}}<br />'''Мажарстан:''' |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||[[Дьюла Грошич]] |- |қр ||'''2'''||[[Енё Бузански]] |- |қр ||'''3'''||[[Дьюла Лорант]] |- |қр ||'''4''' ||[[Михай Лантош]] |- |жқ ||'''5'''||[[Йожеф Божик]] |- |жқ ||'''6'''||[[Йожеф Закариаш]] |- |ш ||'''8'''||[[Шандор Кочиш]] |- |ш ||'''9'''||[[Нандор Хидегкути]] |- |ш ||'''10'''||[[Ференц Пушкаш]] ([[Капитан (футбол)|к]]) |- |ш ||'''11'''||[[Золтан Цибор]] |- |ш ||'''20'''||[[Михай Тот]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{Flagicon|Венгрия}} [[Густав Шебеш]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * http://www.das-wunder-von-bern.de/hintergrund_bedeutung.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203150307/http://www.das-wunder-von-bern.de/hintergrund_bedeutung.htm |date=2020-02-03 }} {{Футболдан әлем чемпионаттары}} [[Санат:Футболдан 1954 жылғы әлем біріншілігі]] [[Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойындары]] [[Санат:Мажарстан Ұлттық футбол құрамасының ойындары]] [[Санат:Футболдан әлем біріншілігінің финалдары]] sqxji8yqedioya8k75aomnwosqerw0v УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1995 0 598822 3651627 3294736 2026-09-07T00:27:48Z LCont5 150191 Milan kit 3651627 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы |атауы = УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1995 |турнир = [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]] |команда1 = {{Flagicon|Нидерланд}} [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]] |команда2 = {{Flagicon|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]] |команда1есеп = 1 |команда2есеп = 0 |мерзімі = 24 мамыр, 1995 |стадион = [[Эрнст Хаппель (стадион)]] |қала = [[Вена]] |алдыңғы = [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1994|1994]] |келесі = [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1996|1996]] }} '''УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1995''' — [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]ның 1994/95 жылғы маусымының финалдық матчы. [[1995 жыл]]ы [[24 мамыр]]да [[Вена]]дағы "Эрнст Хаппель" стадионында [[Нидерланд]]ының [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|"Аякс"]] клубы мен [[Италия]]ның [[Милан (футбол клубы)|"Милан"]] клубы кездесті. "Аякс" 1:0 есебімен ұтып, турнир жеңімпазы атанды. Матч тағдырын шешкен жалғыз голды 84 минутта [[Патрик Клюйверт]] соқты. == Матч == === Протокол === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = 24 мамыр 1995 |команда1 = Аякс {{flagicon|NED}} |есеп= 1–0 |команда2 = {{flagicon|ITA}} Милан |голдар1 = Клюйверт {{гол|84}} |голдар2 = |стадион = [[Эрнст Хаппель]], [[Вена]] |көрермендер = 49,730 |төреші = [[Йон Грацюнеску]] ([[Румыния]]) }} {| width="92%" |{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_ajax9495away|pattern_ra=|pattern_sh=_ajax9495away|pattern_so=_ajax9495away|leftarm=1F264C|body=1F264C|rightarm=1F264C|shorts=1F264C|socks=1F264C|title=Ajax}} |{{Football kit|pattern_la=_acmilan9394away|pattern_b=_milan1993E|pattern_ra=_acmilan9394away|pattern_sh=|pattern_so=_double_pale_red_line|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Милан}} |} {| width=100% |valign=top width=50%| {| style=font-size:90% cellspacing=0 cellpadding=0 |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|NED}} [[Эдвин ван дер Сар|ван дер Сар]] |- |RB ||'''2''' ||{{flagicon|NED}} Райцигер |- |CB ||'''3''' ||{{flagicon|NED}} Блинд (к) || {{СҚ|44}} |- |DM ||'''4''' ||{{flagicon|NED}} [[Франк Райкаард|Райкаард]] |- |LB ||'''5''' ||{{flagicon|NED}} [[Франк де Бур|Ф. де Бур]] |- |RM ||'''6''' ||{{flagicon|NED}} [[Кларенс Зеедорф|Зеедорф]]|| || {{алаңнан|53}} |- |RF ||'''7''' ||{{flagicon|NGA}} Финиди |- |LM ||'''8''' ||{{flagicon|NED}} [[Эдгар Давидс|Давидс]] |- |CF ||'''9''' ||{{flagicon|NED}} [[Рональд де Бур|Р. де Бур]] |- |AM ||'''10'''||{{flagicon|FIN}} [[Яри Литманен|Литманен]]|| || {{алаңнан|70}} |- |LF ||'''11'''||{{flagicon|NED}} [[Марк Овермарс|Овермарс]]||{{СҚ|33}} |- |colspan=3|'''Қосалқы құрам:''' |- |GK ||'''12'''||{{flagicon|NED}} Грим |- |DF ||'''13'''||{{flagicon|NED}} Богард |- |FW ||'''14'''||{{flagicon|NGA}} [[Нванкво Кану|Кану]]|| || {{алаңға|53}} |- |FW ||'''15'''||{{flagicon|NED}} [[Патрик Клюйверт|Клюйверт]]|| || {{алаңға|70}} |- |FW ||'''16'''||{{flagicon|NED}} ван Фоссен |- |colspan=3|'''бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|NED}} [[Луи ван Галь|Луи ван Гал]] |} |valign="top"|[[File:Ajax-Milan 1995-05-24.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|ITA}} Росси |- |RB ||'''2''' ||{{flagicon|ITA}} Пануччи |- |LB ||'''3''' ||{{flagicon|ITA}} [[Паоло Мальдини|Мальдини]] |- |CM ||'''4''' ||{{flagicon|ITA}} [[Деметрио Альбертини|Альбертини]] |- |CB ||'''5''' ||{{flagicon|ITA}} [[Алессандро Костакурта|Костакурта]] |- |CB ||'''6''' ||{{flagicon|ITA}} [[Франко Барези|Барези]] (к) |- |RW ||'''7''' ||{{flagicon|ITA}} [[Роберто Донадони|Донадони]] |- |CM ||'''8''' ||{{flagicon|FRA}} [[Марсель Десайи|Десайи]] |- |CF ||'''9''' ||{{flagicon|ITA}} [[Даниеле Массаро|Массаро]] || || {{алаңнан|88}} |- |LW ||'''10'''||{{flagicon|CRO}} Бобан || || {{алаңнан|84}} |- |CF ||'''11'''||{{flagicon|ITA}} Симоне |- |colspan=3|'''Қосалқы құрам:''' |- |GK ||'''12'''||{{flagicon|ITA}} Иепло |- |DF ||'''13'''||{{flagicon|ITA}} Калли |- |MF ||'''14'''||{{flagicon|ITA}} Эранио || || {{алаңға|88}} |- |MF ||'''15'''||{{flagicon|ITA}} Лентини|| || {{алаңға|84}} |- |MF ||'''16'''||{{flagicon|ITA}} Строппа |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|ITA}} [[Фабио Капелло]] |} |} {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:УЕФА Чемпиондар Лигасы 1994/95]] [[Санат:1995 жылғы футбол]] [[Санат:Аякс Амстердам ФК ойындары]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] mm4parii7r8yrytjztpt08p85duguw7 УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1994 0 598999 3651624 3113119 2026-09-06T23:58:26Z LCont5 150191 Milan kit 3651624 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы |атауы = УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1994 |турнир = [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1993/94]] |команда1 = {{Flagicon|Италия}}<br>Милан |команда2 = {{Flagicon|Испания}} <br>Барселона |команда1есеп = 4 |команда2есеп = 0 |мерзімі = 18 мамыр, 1994 |стадион = [[Олимпиада стадионы (Афина)|Олимпиада стадионы]] |қала = [[Афина]] |алдыңғы = [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1993|1993]] |келесі = [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1995|1995]] }} '''УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1994''' — УЕФА Чемпиондар Лигасының 1993/94 жылғы маусымының шешуші матчы. [[1994 жыл]]ы [[18 мамыр]]да [[Афина]]дағы [[Олимпиада стадионы (Афина)|Олимпиадалық стадионда]] өтті. [[Милан (футбол клубы)|"Милан"]] 4:0 есебімен [[Барселона (футбол клубы)|"Барселонаны"]] ұтты. ==Матч== "Барселона" осы ойынннан сәл ғана алдын Испания чемпионатын ұтқандықтан, матчтың фавориті саналды. Бірақ легионерлерді пайдалану лимитінің шегін сақтап, [[Бриан Лаудруп|Брайан Лаудруп]], [[Жан-Пьер Папен]] секілді ойыншыларын пайдалана алмағаны аздай, [[Алессандро Костакурта]], [[Франко Барези]] секілді ойыншылары да финалға қатыса алмаған "Милан" бұл күні ерекше ойнады. "Милан" финалда ақ жейдемен, "Барселона" өздерінің әдепкі қызылды-көк жейдесімен алаңға шықты. 22 минутта миландық [[Деян Савичевич]] оң қанаттан доп асырып, [[Даниеле Массаро|Даниэле Массаро]] дәл соқты — 1:0. бірінші тайм бітер тұста Массаро тағы да гол соқты, бұл жолы оған [[Роберто Донадони]] ассистентік жасады. Екніші тайм бастала бере каталондық қорғаушы [[Мигель Анхель Надаль|Надаль]]дың қателігін пайдаланып, допты иеленіп алған Деян Савичевич қақпашының үстінен асыра салды, 3:0. Соңғы голды [[Марсель Десайи]] қақпашымен жеке шығып, торға түсірді. ==Басқа да фактілер== Деян Савичевич 1991 жылы "[[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда]]" сапында, ал Марсель Десайи 1993 жылы "[[Олимпик Марсель]]" сапында осы турнир жеңімпазы атанған-ды. СОнымен, екі түрлі клуб сапында Чемпиондар Лигасын жеңген футболшылар саны төртеуге жетті. Бұған дейін румын [[Марк Белодедичи]] мен нидерландылық [[Рональд Куман]] осындай жетістікке жеткен-ді. == Матч туралы есептеме == {{Матч туралы есептеме |мерзімі=[[18 мамыр]] [[1994 жыл]] |команда1=[[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{Flagicon|Италия|20px}} |есеп=4:0 |команда2={{Flagicon|Испания|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] |голдар1=[[Даниеле Массаро]] {{гол|22}} {{гол|45+2}} <br />[[Деян Савичевич]] {{гол|47}} <br />[[Марсель Десайи]] {{гол|58}} |голдар2= |стадион={{Flagicon|Грекия|20px}} [[Олимпиада стадионы (Афина)|Олимпиадалық]], [[Афина]] |көрермендер=70&nbsp;000 |төреші={{Flagicon|Англия|20px}} Филипп Дон |құрам1= |құрам2= }} {| width=92% |- |{{Football kit|pattern_la=_acmilan9394away|pattern_b=_milan1993E|pattern_ra=_acmilan9394away|pattern_sh=|pattern_so=_acmil94a|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Milan}} |{{Football kit|pattern_la=_fcbarcelona9394home|pattern_b=_fcbarcelona9394home|pattern_ra=_fcbarcelona9394home|pattern_sh=_fcbarcelona9394home|pattern_so=_fcbarcelona9394home|leftarm=9c0000|body=9c0000|rightarm=9c0000|shorts=0000AD|socks=C61442|title=Barcelona}} |} {| width="100%" |style="vertical-align: top; width:50&nbsp;%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{flagicon|ITA}} [[Себастьяно Росси]] |- |қр ||'''2'''||{{flagicon|ITA}} [[Мауро Тассотти]] (к) || {{СҚ|35}} |- |қр ||'''5'''||{{flagicon|ITA}} [[Филиппо Галли]] |- |қр ||'''6'''||{{flagicon|ITA}} [[Паоло Мальдини]] || || {{suboff|83}} |- |қр ||'''3'''||{{flagicon|ITA}} [[Кристиан Пануччи]] || {{СҚ|88}} |- |ж ||'''9'''||{{flagicon|CRO}} [[Звонимир Бобан]] |- |ж ||'''4'''||{{flagicon|ITA}} [[Деметрио Альбертини]] || {{СҚ|53}} |- |ж ||'''8'''||{{flagicon|FRA}} [[Марсель Десайи]] |- |ж ||'''7'''||{{flagicon|ITA}} [[Роберто Донадони]] |- |ш ||'''10''' ||{{flagicon|Югославия}} [[Деян Савичевич]] |- |ш ||'''11'''||{{flagicon|ITA}} [[Даниеле Массаро|Даниэле Массаро]] ||{{СҚ|45}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қр ||'''13'''||{{flagicon|ITA}} [[Стефано Нава]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|ITA}} [[Фабио Капелло]] |} |valign="top"|[[сурет:Milan-Barcelona 1994-05-18.svg|300px]] |style="vertical-align: top; width:50&nbsp;%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{flagicon|ESP}} [[Андони Субисаррета]] |- |қр ||'''2'''||{{flagicon|ESP}} [[Альберт Феррер]] || {{СҚ|58}} |- |қр ||'''4'''||{{flagicon|NED}} [[Рональд Куман|Роналд Куман]] |- |қр ||'''5'''||{{flagicon|ESP}} [[Мигель Анхель Надаль]] || {{СҚ|54}} |- |қр ||'''7'''||{{flagicon|ESP}} [[Серхи Бархуан|Серхи]] ||{{СҚ|55}} || {{suboff|71}} |- |ж ||'''3'''||{{flagicon|ESP}} [[Хосеп Гвардиола]] |- |ж ||'''6'''||{{flagicon|ESP}} [[Хосе Мари Бакеро]] (к) || {{СҚ|48}} |- |ж ||'''9'''||{{flagicon|ESP}} [[Гильермо Амор]] |- |ж ||'''8'''||{{flagicon|BUL}} [[Христо Стоичков]] || {{СҚ|24}} |- |ш ||'''11'''||{{flagicon|ESP}} [[Чики Бегиристайн]] || || {{suboff|51}} |- |ш ||'''10''' ||{{flagicon|BRA}} [[Ромарио]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''14'''||{{flagicon|ESP}} [[Эусебио Сакристан]] || || {{subon|51}} |- |ж ||'''16'''||{{flagicon|ESP}} [[Кике Эстебаранс]] || || {{subon|71}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|NED}} [[Йохан Кройф]] |} |} {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:УЕФА Чемпиондар Лигасы 1993/94]] [[Санат:1994 жылғы футбол]] [[Санат:Барселона ФК ойындары]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] bgcodv7icw14s9c4qibz2neiqqz876b Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1985 0 620701 3651522 3106565 2026-09-06T14:02:01Z LCont5 150191 No aristoni 3651522 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы =Еуропа Чемпиондар Кубогының финалы 1985 | шынайы атауы = | логотип =Ecfinal1985.jpg | ені =160px | сипаттама = | турнир =[[Еуропа чемпиондары кубогы 1984/85|Еуропа Чемпиондар Кубогы 1985]] | команда1 =[[Ювентус]] | үйде = | команда2 =[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] | қонақ = | команда1ел = {{Flagicon|Италия}} | команда2ел ={{Flagicon|Англия}} | команда1есеп =1 | есеп1 = | үйде_барлығы = | команда2есеп = 0 | есеп2 = | қонақ_барлығы = | детальдар = | бірніші ойын = | команда1есеп1 = | команда2есеп1 = | дата =29 мамыр 1985 | стадион ="[[Падища Бодуэн (стадион)|Эйзель]]" | қала =[[Брюссель]] | 1аматч ойыншысытитул = | 1аматч ойыншысы = | 1бматч ойыншысытитул = | 1бматч ойыншысы = | арбитр = | көрермендер = | ауа райы = | алдыңғы =[[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1984|1984]] | келесі =[[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1986|1986]] }} {{Толық мақала|Еуропа чемпиондары кубогы 1984/85}} '''Еуропа Чемпиондар Кубогының финалы 1985''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''1985 European Cup Final'') — 1984/85 жылғы Еуропа Чемпиондары кубогының финалдық матчы. 29 мамыр күні [[Брюссель|Брюссельдегі]] "[[Падища Бодуэн (стадион)|Эйзель]]" стадионында өтіп, "[[Ювентус]]" және "[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]" командалары кездесті. Мишел Платинидің соққан голы "Ювентуске" жеңіс әкелді. == Трагедия == {{Толық мақала|Эйзель трагедиясы}} Матч "Эйзель" трагедиясы" деген атаумен тарихта қалды. Матч барысындағы қақтығыста 39 адам қаза болып, 100-ден аса адам жарақат алды. "Ливерпуль" жанкүйерлері кінәлі деп табылды да, Англия клубтары 5 жылға, ал "Ливерпуль" 6 жылға Еурокубоктерден шеттетілді. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі=[[29 мамыр]] [[1985 жыл]] |команда1=[[Ювентус]] {{Flagicon|Италия}} |есеп=1:0<ref>http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1984/index.html</ref> |команда2={{Flagicon|Англия}} [[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]] |голдар1= [[Мишел Платини]] {{гол|56|пен.}} |стадион={{Flagicon|Бельгия|20px}} [[Падища Бодуэн (стадион)|Эйзель]], [[Брюссель]] |көрермендер=59&nbsp;000 |төреші= {{Flagicon|Швейцария}} Андре Дайна }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _juve80sh |pattern_b = _juventus1984h |pattern_ra = _juve80sh |pattern_sh = _juve6 |pattern_so = _juve3 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF | title = Ювентус }} |{{Football kit | pattern_la = _liverpool85 | pattern_b = _liverpool85 | pattern_ra = _liverpool85 | pattern_sh = _adidaswhite | pattern_so = _3_stripes_white | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = DD0000 | socks = DD0000 | title = Ливерпуль }} |} {| width=100% |valign="top" width=50%| {| style=font-size:90% cellspacing=0 cellpadding=0 |colspan="4"|'''Ювентус:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{Flagicon|Италия|20px}} [[Стефано Таккони]] |- |DF ||'''2''' ||{{Flagicon|Италия|20px}} [[Лучиано Фаверо]] |- |DF ||'''3''' ||{{Flagicon|Италия|20px}} [[Антонио Кабрини]] |- |MF ||'''4''' ||{{Flagicon|SMR|20px}} [[Массимо Бонини]] |- |DF ||'''5''' ||{{Flagicon|Италия|20px}} [[Серджио Брио]] |- |DF ||'''6''' ||{{Flagicon|Италия|20px}} [[Гаэтано Ширеа]] (к) |- |FW ||'''7''' ||{{Flagicon|Италия|20px}} [[Массимо Бриаски]] || || {{алаңнан|84}} |- |MF ||'''8''' ||{{Flagicon|Италия|20px}} [[Марко Тарделли]] |- |FW ||'''9''' ||{{Flagicon|Италия|20px}} [[Паоло Росси]] || || {{алаңнан|89}} |- |MF ||'''10'''||{{Flagicon|Франция|20px}} [[Мишел Платини]] |- |MF ||'''11'''||{{Flagicon|Польша|20px}} [[Збигнев Бонек]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |FW ||'''14'''||{{Flagicon|Италия|20px}} [[Чезаре Пранделли]] || || {{алаңға|84}} |- |MF ||'''16'''||{{Flagicon|Италия}} [[Беньямино Виньола]] || || {{алаңға|89}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Джованни Трапаттони]] |} |valign="top"|[[Сурет:Juventus-Liverpool 1985-05-29.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan="4"|'''Ливерпуль:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{Flagicon|Зимбабве|20px}} [[Брюс Гроббелар]] |- |RB ||'''2''' ||{{Flagicon|Англия|20px}} [[Фил Нил]] (к) |- |LB ||'''3''' ||{{Flagicon|Ирландия|20px}} [[Джим Беглин]] |- |CB ||'''4''' ||{{Flagicon|Ирландия|20px}} [[Марк Лоуренсон]] || || {{алаңнан|4}} |- |RM ||'''5''' ||{{Flagicon|Шотландия|20px}} [[Стив Никол]] |- |CB ||'''6''' ||{{Flagicon|Шотландия|20px}} [[Алан Хансен]] |- |CF ||'''7''' ||{{Flagicon|Шотландия|20px}} [[Кенни Далглиш]] |- |CM ||'''8''' ||{{Flagicon|Ирландия|20px}} [[Ронни Уилан]] |- |CF ||'''9''' ||{{Flagicon|Уэльс|20px}} [[Иан Раш]] |- |LM ||'''10'''||{{Flagicon|Англия|20px}} [[Пол Уолш]] || || {{алаңнан|46}} |- |CM ||'''11'''||{{Flagicon|Шотландия|20px}} [[Джон Уорк]] || {{СҚ}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |DF ||'''12'''||{{Flagicon|Шотландия|20px}} [[Гари Гиллеспи]] || || {{алаңға|4}} |- |MF ||'''14'''||{{Flagicon|Англия|20px}} [[Крейг Джонсон]] || || {{алаңға|46}} |- |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Джо Фэган]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/final/index.html Турнирдің ресми сайты] {{ref-en}} * [http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/final/index.html Турнирдің ресми сайты] {{ref-ru}} {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:1985 жылғы футбол]] [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] [[Санат:Ливерпуль ФК ойындары]] [[Санат:Ювентус ФК ойындары]] i88q6rnvq04y256k7be7n67xenhmgv8 Футболдан Германия чемпионаты 2018/19 0 625418 3651607 3583375 2026-09-06T20:54:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651607 wikitext text/x-wiki {{Ұлттық чемпионат |уақыты = [[24 тамыз]] [[2018 жыл|2018]] — [[18 мамыр]] [[2019 жыл|2019]] |атауы1 = |атауы = |логотипі = |өлшемі = |жазу = |қатысушылар саны = 18 |қалалар = 18 |стадиондар = 18 |чемпион = [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]] |рет =29-шы |2 орын = |3 орын = |дублёрлер = |ойналған ойындар саны = 306 |голдар саны = 973 |голдардың аты = |келушілер_саны = |бомбардир = |бголдар = |ең жақсы ойыншы = |алдыңғы сезон = [[Футболдан Германия чемпионаты 2017/18|2017/18]] |келесі сезон = [[Футболдан Германия чемпионаты 2019/20|2019/20]] }} '''[[Футболдан Германия чемпионаты|Германия Бундеслигасының]]''' 56-шы маусымы. "[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]" 29-шы рет (қатарынан жетінші рет) топ жарды. Чемпион соңғы турда ғана анықталды<ref>https://www.dw.com/cda/ru/%D0%BC%D1%8E%D0%BD%D1%85%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-29-%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B7-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8/a-48788947 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230228003739/https://www.dw.com/cda/ru/%D0%BC%D1%8E%D0%BD%D1%85%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-29-%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B7-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8/a-48788947 |date=2023-02-28 }}</ref>. == Турнир кестесі == {| class="wikitable" !<abbr>Поз</abbr> !Команда !<abbr>О</abbr> !<abbr>Ж</abbr> !<abbr>Т</abbr> !<abbr>Ұ</abbr> !<abbr>СД</abbr> !<abbr>ЖД</abbr> !<abbr>+/*</abbr> !<abbr>Ұ</abbr> !Келесі маусымда |- !1 |[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]] |34 |24 |6 |4 |88 |32 | +56 |78 | rowspan="4" |[[УЕФА Чемпиондар Лигасы 2019/20|ЧЛ]] топтық турнирі |- !2 |[[Боруссия Дортмунд]] |34 |23 |7 |4 |81 |44 | +37 |76 |- !3 |[[РБ Лейпциг]] |34 |19 |9 |6 |63 |29 | +34 |66 |- !4 |[[Байер 04]] |34 |18 |4 |12 |69 |52 | +17 |58 |- !5 |[[Боруссия (футбол клубы, Менхенгладбах)|Боруссия Мёнхенгладбах]] |34 |16 |7 |11 |55 |42 | +13 |55 | rowspan="2" |[[УЕФА Еуропа лигасы 2019/20, топтық турнир|ЕЛ]] топтық турнирі |- !6 |[[Вольфсбург (футбол клубы)|Вольфсбург]] |34 |16 |7 |11 |62 |50 | +12 |55 |- !7 |[[Айнтрахт (футбол клубы, Майндағы Франкфурт)|Айнтрахт Франкфурт]] |34 |15 |9 |10 |60 |48 | +12 |54 | rowspan="1" |ЕЛ 2-іріктеу кезеңі |- !8 |[[Вердер (футбол клубы)|Вердер]] |34 |14 |11 |9 |58 |49 | +9 |53 | rowspan="8" | |- !9 |[[Хоффенхайм (футбол клубы)|Хоффенхайм]] |34 |13 |12 |9 |70 |52 | +18 |51 |- !10 |Фортуна Дюссельдорф |34 |13 |5 |16 |49 |65 |−16 |44 |- !11 |[[Герта (футбол клубы, Берлин)|Герта]] |34 |11 |10 |13 |49 |57 |−8 |43 |- !12 |Майнц 05 |34 |12 |7 |15 |46 |57 |−11 |43 |- !13 |Фрайбург |34 |8 |12 |14 |46 |61 |−15 |36 |- !14 |[[Шальке 04]] |34 |8 |9 |17 |37 |55 |−18 |33 |- !15 |Аугсбург |34 |8 |8 |18 |51 |71 |−20 |32 |- !16 |Штутгарт |34 |7 |7 |20 |32 |70 |−38 |28 | rowspan="1" |Плей-офф |- !17 |Ганновер 96 |34 |5 |6 |23 |31 |71 |−40 |21 | rowspan="2" |2 бундеслигаға |- !18 |Нюрнберг |34 |3 |10 |21 |26 |68 |−42 |19<br /> |} == Мергендер == {| class="wikitable" !Орын !Ойыншы !Клуб !Гол (пен) |- |1 |{{flagicon|Польша}} [[Роберт Левандовский|Роберт Левандовски]] |[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]] |22 (3) |- |2 |{{flagicon|Испания}} [[Пако Алькасер]] |[[Боруссия Дортмунд]] |18 (1) |- |3 |{{flagicon|Сербия}} [[Лука Йович]] |[[Айнтрахт (футбол клубы, Майндағы Франкфурт)|Айнтрахт Франкфурт]] |17 (1) |- |4 |{{flagicon|Германия}} [[Марко Ройс]] |[[Боруссия Дортмунд]] |17 (3) |- |5 |{{flagicon|Хорватия}} [[Андрей Крамарич]] |[[Хоффенхайм]] |17 (5) |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.bundesliga.de/ Бундеслиганың ресми сайты] [[Санат:Футболдан Германия чемпионаты]] [[Санат:2018 жылғы футбол]] [[Санат:2019 жылғы футбол]] 1u12mnekxw4garxcq49s2ii3pq6gnj2 Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров 0 631490 3651587 3648691 2026-09-06T19:31:00Z Casserium 68287 /* */ 3651587 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Нұрлан Бекназаров | Шынайы есімі = | Суреті = Nurlan Beknazarov (2026-05-20).jpg | Сурет ені = | Атауы = Бекназаров, 2026 жыл | Титулы = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 28 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Бірігіп басқарушы1 = {{ublist |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] |[[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] }} | тақырыпша2 = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төраға]] | мәтін2 = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | тақырыпша2_2 = Партиялық тізімі | мәтін2_2 = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Ізашары_2 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Шымкент]]тен сайланған [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Парламентінің Сенатының]] депутаты | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 5 қазан 2018 | Басқаруын аяқтады_3 = 1 шілде 2026 | тақырыпша1_3 = [[Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі|Төрағасы]] | мәтін1_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға Назарбаева]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Президент_4 = | Премьер_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Премьер_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 12.06.1964 | Туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Білімі = {{ublist |[[Жезқазған университеті]] |[[Еуразия гуманитарлық институты]] }} | Ғылыми деңгейі = | Партиясы = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Жұбайы = | Балалары = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Nurlan Beknazarov | Марапаттары = }} '''Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров''' ([[12 маусым]] [[1964 жыл|1964]], [[Шымкент]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер, экономист, 2026 жылдан бергі [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] және [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімімен сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылым]] [[Құрылтай депутаты|депутаты]]. Бұрын Бекназаров 2018 жылдан 2026 жылға дейін [[Шымкент]] қаласынан сайланған [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Сенаты]]ның депутаты болатын. == Өмірбаяны == 1984–1992 жылдары Бекназаров Шымкент қаласының Қажымұқан атындағы Орталық стадионында әдіскер, инженер, бас инженер, директордың орынбасары, директоры болды.<ref name=bio>{{cite web| url = https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34689279#pos=1;61 | title = Бекназаров Нурлан Кудиярович (персональная справка) | accessdate = 2019-09-02}}</ref> 1992–1996 жылдары ол Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік сақтандыру фирмасының облыстық несиелер мен инвестицияларды сақтандыру жөніндегі басқарманың бастығы, бас директорының бірінші орынбасары лауазымында болады.<ref name=bio/> 1996–2003 жылдары ол "Сенім" ЖАҚ, "Санур" ЖШС, "Трансойл" АҚ филиалдары директорының орынбасары, вице-президенті болады.<ref name=bio/> 1999–2016 жылдары ол Шымкент қалалық мәслихатының II, III, IV, V, VІ шақырылымдарының депутаты болып сайланды.<ref name=bio/> 2003–2008 жылдары Бекназаров Шымкент қалалық мәслихатының тексеру комиссиясының екі шақырылымының төрағасы.<ref name=bio/> 2011–2018 жылдары ол Шымкент қалалық мәслихатының үш шақырылымның хатшысы.<ref name=bio/> 2018 жылдан бастап 2026 жылғы 1 шілдеге дейін Қазақстан Парламенті Сенатының депутаты болып сайланды.<ref name=shym2018>{{cite web| url = https://www.zakon.kz/4940596-kto-izbran-deputatami-senata-ot.html | title = Кто избран депутатами Сената от Шымкента | publisher = Zakon.kz | date = 2018-10-08 | accessdate = 2019-09-02}}</ref> [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде Бекназаров [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 27 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] куәлігін алады. Келесі күні өткен Құрылтайдың тұңғыш сессиясында ол төраға [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] ұсынысымен [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] болып сайланды.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltayda-toraganyin-ush-oryinbasaryi-saylandyi-380121/ Құрылтайда төрағаның үш орынбасары сайланды]</ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының VI шақырылым депутаттары}} {{DEFAULTSORT:Бекназаров, Нұрлан Құдиярұлы}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]] [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары]] 4aapgzlrjs3sdth0g2amvtwbbluaqz0 Гүлвира Тұрсынқызы Рузиева 0 634219 3651681 3648224 2026-09-07T05:45:37Z Jako2588 184916 /* Өмірбаяны */ 3651681 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Гүлвира Тұрсынқызы Рузиева |Шынайы есімі = {{lang-ug|Gul’vira Tursunovna Raziyeva}},<br />''گۈلۋىرا تۇرسۇنوۋنا رازىيېۋا'' |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 19.7.1936 |Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—қ.у. |Мемлекет = {{USSR}} →<br />{{KAZ}} |Мамандықтары = әнші |Дауыс түрі = [[Сопрано|сопрано]] |Аспаптары = |Жанрлары = [[Романс|романс]], ұйғыр халық әндері |Лақап аттары = Қазақстанның тұңғыш ұйғыр халық әртісі |Ұжымдары = [[Қазақ теледидары мен радиосының камералық оркестрі|Теледидар мен радионың қазақ эстрадалы-симфониялық оркестрі]]<br />[[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры|Ұйғыр музыкалық комедия театры]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Парасат ордені}}|{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}|{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{ҚР Конституциясына 20 жыл}}|{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{Қазақ КСР халық әртісі}} }} |Сайты = |Commons = }} '''Гүлвира Тұрсынқызы Рузиева''' ({{lang-ug|گۈلۋىرا تۇرسۇنوۋنا رازىيېۋا, Gul’vira Tursunovna Raziyeva}} [[19 шілде]] [[1936 жыл|1936]], [[Алматы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — кеңестік қазақ және ұйғыр әншісі. [[Қазақстан|Қазақстанның]] алғашқы [[Ұйғырлар|ұйғыр халық әртісі]] ([[1981]]). == Өмірбаяны == Әкесі — Разиев Тұрсынғазыұлы. Анасы — Алиева Гульвазир Жетписпаевна. Жұбайы — Омаров Алмас Бидалжанұлы, инженер-металлург болып жұмыс істеді. Ұлы — Омаров Руслан, қызы — Уварова Рената. [[1964]] жылы [[Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясы]]ның вокалдық факультетін бітірді. Вокалист. [[1958]] жылдан Ұйғыр музыкалық комедия театрының (қазіргі [[Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры]]) солисті. [[1964]] — [[1991]] жылдары — Қазақстан Республикасының эстрадалық-симфониялық оркестрінің солисті. Ұйғыр, қазақ және орыс тілдерін меңгерген. [[Парасат ордені|"Парасат" ордені]]мен марапатталған ([[2006]]). [[Алматы облысы]]ның Құрметті азаматы. [[Қазақстан Республикасының Президенті|ҚР Президенті]] сыйлығының стипендиаты.<ref>Кто есть кто в Республике Казахстан - [[2011]]. Справочник в 2 томах. Алматы, [[2011]] - 1312с.(на каз., рус.яз.) ISBN 978-601-278-475-6</ref> == Шығармашылығы == * Ұйғыр театрының сахнасында "Анархан", "Герим-Санам", "Проделки Майсары", "Аршин Мал-Алан" және т.б. спектакльдерде жетекші партиялар ойнады. * Қазақ радиосының алтын қорына оның орындауындағы 500 шығарма енді. "Мұнайма" компакт-дискісін ([[2002]]), "Уйгур кизи" аудиокассетасын ([[2002]]) шығарды. * [[2007]] — "Сәнъитим менен-ааятим менен" кітабының авторы. == Марапаттары == * Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі * Қазақ КСР Халық әртісі ([[1981]]) * Алматы облысының Құрметті азаматы * ҚР мәдениет саласындағы президенттік сыйлықтың лауреаты * [[2006]] — [[Парасат ордені|Парасат Ордені]]нің Кавалері * [[2011]] — [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі|"Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі]] * [[2016]] — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті-Елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік шәкіртақысының иегері == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Әншілер]] ck07x5asy57itoocok0mciwp74a9j44 Ғалия Сағадатқызы Бисенғалиева 0 634515 3651682 3649807 2026-09-07T05:47:35Z Jako2588 184916 /* Өмірбаяны */ 3651682 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ғалия Сағадатқызы Бисенғалиева''' — қазақ-британ скрипкашысы. [[Лондон|Лондондағы]]<ref> "Article on Galya Bisengalieva". Mumbai Mirror. 11 December 2017.</ref> заманауи Лондон оркестрінің музыканты және жетекші солисті.<ref>Шербурн, Филипп (8 декабря 2018 года). "[https://pitchfork.com/reviews/albums/galya-bisengalieva-ep-one/ Вила статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181208111053/https://pitchfork.com/reviews/albums/galya-bisengalieva-ep-one/amp/ |date=2018-12-08 }}". Вилы.</ref> == Өмірбаяны == [[Алматы]] қаласында дүниеге келген, Лондондағы Корольдік Музыка Академиясының<ref>[https://serenademagazine.com/interviews/galya-bisengalieva/ Nikhil, Sardana (2 May 2016). "Serenade Magazine". Serenade Magazine.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206061628/https://serenademagazine.com/interviews/galya-bisengalieva/ |date=2020-02-06 }}</ref> [[Скрипка|скрипка]] сыныбының түлегі. Ғалияның ата-анасы – кәсіби музыканттар. Әкесі – атақты қазақстандық скрипкашы Сағадат Бисенғалиев ([[виртуоз]] [[Бисенғалиев Марат Саметұлы|Марат Бисенғалиевтің]] үлкен ағасы), [[1989 жыл|1989 жылы]] қайғылы жағдайда қайтыс болды. Ғалия бес жасынан Қазақстан Республикасының мәдениет және спорт Министрлігі скрипка сыныбы бойынша профессор А.А.Абатова, Н.М.Патрушевадан «Күләш Байсейтова атындағы Республикалық орта арнайы дарынды балаларға арналған музыкалық мектеп-интернатында» музыкадан сабақ алады. 12 жасында Корольдік Музыка Академиясының грантын жеңіп алып, сонымен қатар Англияның солтүстігіндегі Денстон колледжінде білім алады. <ref>[http://fil.kz/team/galiya_bisengalieva/ Галия Бисенгалиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200206061638/http://fil.kz/team/galiya_bisengalieva/ |date=2020-02-06 }}</ref> Жеке концерттерімен [[Еуропа|Еуропада]], [[АҚШ]]-та, [[Үндістан]]да, [[Түркия]]да, [[Бразилия]]да өнер көрсеткен, Teatro Colón ([[Буэнос-Айрес]]) сахнасында сәтті [[дебют]] көрсетті, ол жерде [[Аргентина]]ның музыкалық сыншылар қауымдастығының Revelación сыйлығының иегері атанды. Ғалия «There Will Be Blood: Live»<ref> Michael, Bonner (16 December 2016). "TWBB"https://www.uncut.co.uk/news/jonny-greenwood-present-will-blood-score-live-98654/</ref> («Нефть: живьем», музыка авторы — Джонни Гринвуд) фильмімен турға қатысты. Брамс [[Оркестр|оркестір]]імен скрипкаға арналған концертте жеке өнер көрсетті. Сонымен қатар Эдмунда Финнистің «Shades Lengthen» примерасымен Би-Би-Си Радио 3<ref> "Shades Spiegel". BBC Music. 12 November 2018.https://www.bbc.co.uk/music/tracks/n3h4jm</ref> арнасына қатысты. Стив Райхпен (Steve Reich), Лори Шпигель<ref>"Steve Reich, Laurie Spiegel". kammerklang. 12 November 2018.http://www.kammerklang.co.uk/events/neil-luck-oliver-coates-friends-perform-chamber-music-laurie-spiegel/</ref> (Laurie Spiegel), Сюзан Чиани<ref> "Suzanne Ciani". BBC Music. 12 November 2018.https://www.bbc.co.uk/music/tracks/n56m5v</ref> (Suzanne Ciani), Терри Райли, Полина Оливерос (Pauline Oliveros) сынды компазиторлармен жұмыс жасады. Сонымен қатар, Шивы Фешареки (Shiva Feshareki), Клэр М Сингер (Claire M Singer), Эмили Левьенэз-Фарруш (Emilie Levienaise-Farrouch), Мика Леви (Mica Levi) және ЧЕЙНЗ<ref> "CHAINES". ATTN: MAGAZINE. 13 March 2018.https://www.attnmagazine.co.uk/features/13235</ref> (CHAINES.) примераларын орындады. Ғалия Лондон заманауи оркестрінің концертмейстрі мен солисті. Ол Radiohead «A Moon Shaped Pool» («Ай пішініндегі бассейн»), Ридли Скоттың «Alien: Covenant» («Чужой: Завет») фильміне музыкаларын жазуға қатысады, Кан кинофестивалінің жеңімпазы атанған режиссёрі Линна Рэмсидің филиіміне «You Were Never Really Here» («Тебя никогда здесь не было»), [[композитор]] [[Том Йорк]]пен бірге Суспирия филимінің римейкасына, Фрэнк Оушеннің “Blonde” альбомын жазуға қатысты. Жақында Даррен Каннингем (Darren Cunningham, псевдоним Actress ) және Сэм Вилсонмен (Sam Wilson) бірлесіп, британдық Ninja Tune LP LAGEOS лейбл атымен шыққан Galya Beat жазды. 2018 жылдың 30 қарашасыда EP One<ref> "Pitchfork Article on album". Pitchfork. 8 December 2018.https://pitchfork.com/reviews/albums/galya-bisengalieva-ep-one/</ref> (Extended Play – шағын шығармашылық альбомымен) дебюттік альбомы жарыққа шықты. Ол альбомды NOMAD Music Productions арнасында тамашалауға болады. Альбомды Pitchfork және The Quietus атақты баспалар жоғары бағалаған. == Марапаттары == * 2018 «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» мемлекеттік атаққа ие болды. * 2018 Women Make Music, PRS For Music Foundation 2018. * 2017 Associate of the Royal Academy of Music, ARAM Award 2017 * 2015 Revelación Award, Music Critics Association of Argentina 2015. * 2004 жылы — Стаффордшир графтығының музыкалық фестивалінің жеңімпазы. * Халықаралық конкурстардың лауреаты, «Болашақ» Президенттік бағдарламасының стипендиаты. == Дереккөздер == 1vjdq9gyc28ngvwx2w7fou369iqhupt Жамал Рақымқызы Бәшірова 0 634874 3651708 3640172 2026-09-07T06:50:17Z Jako2588 184916 /* Еңбек жолы */ 3651708 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Жамал Рақымқызы Бәшірова|Туған күні=24 ақпан 1942|Туған жері=Өскемен қаласы|Азаматтығы=Қазақстан Республикасы|Ғылыми аясы=Педагогика|Ғылыми дәрежесі=Педагогика ғылымдарының докторы, профессор}}{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бәшірова Жамал Рақымқызы''' ([[24 ақпан]] [[1942]], [[Өскемен қаласы]]нда дүниеге келген) – [[педагогика]] ғылымдарының докторы, [[профессор]]. == Еңбек жолы == * 1959-1964 жылдар аралығында [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ қыздар педагогикалық институты]]ның физика-математика факультетінің студенті. * 1964-1972 жылдары мектепте физика пәнінің мұғалімі. * 1972-1976 жылдары [[ҚазССР]] Білім беру министрлігінде ғылыми қызметкер. * 1976 жылы халыққа білім беру саласындағы жетістіктері үшін «ҚазССР халықтық білім беру, ағарту ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. * 1976-1984 жылдары [[Ы.Алтынсарин]] атындағы педагогикалық ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі.<ref>Әлқожаева Н.С.Сабақтастығы жарасқан орта / Н.С.Әлқожаева // ҚазҰУ хабаршысы. Педагогикальқ ғылымдар сер. - Алматы, 2011 жыл. - № 1. - 12-15 б.</ref> * 1984 жылы «Преемственность между школой и ПТУ в воспитании у учащихся коммунистического отношения к труду» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. * 1984 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ]] -дың доценті.<ref>Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ педагогика ғылымы: тарих және қазіргі заман / А.К.Мьңбаева, Н.С.Әлқожаева, Г.А.Қасен, Ұ.Б.Телешова // Әл-Фараби атындағы КазҰУ педагогика кафедрасына 70 жыл. - Алматы, 2011. - 64 б.</ref> * 1984-2011 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің жалпы және [[Этникалық идентификация|этникалық педагогика кафедрасы]]нда қызмет атқарды. * 1987-1991 жылдар аралығында Республикалық педагогикалық оқулар секцияларының жұмысын басқарды. * 2002 жылы Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ - дың философия жэне [[саясаттану]] факультетінің жалпы және этникалық педагогика кафедрасының профессоры. * 2004 жылы «Теоретические основы университетского образования в аспекте направленности на подготовку преподавателя высшей школы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 1989-2004 жылдар аралығында жалпы және этникалық педагогика кафедрасының әдістемелік бюроның төрайымы. * 2006-2009 жылдарда осы кафедраның «Жас ғалымдар мектебінің» жетекшісі. * 2009-2011 жылдар аралығында Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ -дың біріккен Д14 А 02.32 - әлеуметтану, психология, педагогика ғылымдары бойынша докторлық дәреже тағайындайтын диссертациялык кеңестің мүшесі. == Ғылыми жетістіктері == * 1984 жылы «Преемственность между школой и ПТУ в воспитании у учащихся коммунистического отношения к труду» тақырыбында кандидаттық диссертация; * 2004 жылы «Теоретические основы университетского образования в аспекте направленности на подготовку преподавателя высшей школы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. * 5 монография ("Развитие университетского образования в аспекте подготовки преподавателя высшей школы"; "Жоғары мектепте педагогикалық кадрларды даярлау мәселесі" және т.б.) * 6 оқу құралы ("Педагогика", "Тұлғааралық қарым-қатынас педагогикасы"; "Жоғары оқу орнында СӨЖ мен СОӨЖ ұйымдастыру жолдары" және т.б.) * 4 тұжырымдама Ж.Р. Бәшірова Ресей және де басқа шетел ғалымдарымен (В.А. Мясников, Н.Н. Найденова, А.Н. Джуринский) * [[Польша]]ның Плоцк қаласындағы халықаралық конференцияға қатынасып, сертификатқа ие болды.<ref>Садвакасова З.М. Верность профессии / З.М. Садвакасова, А.С. Сатывалдиева // Вести. КазНУ. Сер. пед. науки. - Алматы, 2010. - № 2-3 (30-31). - С. 182-187.</ref> Жамал Рақымқызы университетте білім беруді реформалауға байланысты стратегиялық маңызды құжаттарды жасауға үнемі қатысады. Атап айтсақ, «Педагогика» мамандығы бойынша мемлекеттік білім беру стандарты, бағдарламасы, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Тәрбие тұжырымдамасы және т.б.<ref>Әлқожаева Н. С. Ғылымға жол / Н. С. Әлқожаева // ҚазҰУ хабаршысы. Педагогикальқ ғылымдар сер. - Алматы, 2010. - № 2-3 (30-31).- 187-188 б.</ref> Ол «Педагогика», «Педагогиканы оқыту әдістемесі», «ЖОО педагогикалык пәндерді оқыту әдістемесі», «Тұлғааралык коммуникация теориясы», «Педагогикалық шеберлік», «Педагогтың коммуникациялық мәдениеті», «Педагогика ғылымының теоретикалық-әдіснамалық негіздері» және т.б. курстарды оқып, бағдарламаларын, оқу-әдістемелік кешенін құрастырды. Бәшірова Жамал Рақымқызы сабақтарын жоғары ғылыми педагогикалық деңгейде, жаңа технологияларды қолдана отырып өткізеді.<ref>http://elibrary.kaznu.kz/sites/default/files/biobibliographic_index/bashirova_j.r._biobibliografia_ukazatel_2012.pdf{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>Бәшірова Жамал Рақымқызы // ҚазҰУ хабаршысы. Педагогикалық ғылымдар сер. - Алматы, 2010. - № 3 (25). - 142-144 6.</ref> === Профессор Ж. Р. Бәшірованың реадакциялауымен шыққан еңбектер === 1. Мектеп оқушыларының еңбекке дайындығын тәрбиелеу / / ауыл оқушыларын даярлаудың педагогикалық мәселелері / под ред . С. М. Мусин. - Алма-Ата, 1988.-С . 101-106. 2. Қоғамдық пайдалы өнімді ұйымдастырудағы оқушылардың еңбегі / / даярлаудың педагогикалық мәселелері/ под ред. С. М. Мусин, Н.Т. Жанаковой.-Алма-Ата, 1988. 3. Ауыл оқушыларын еңбек тәрбиесі / / ауыл оқушыларын дайындаудың педагогикалық мәселелері / ред.С. М. Мусин. - Алма-Ата, 1988.-С . 15-26. === Профессор Ж. Р. Бәшірованың жетекшілігімен қорғалған кандидаттық диссертациялар === 1. Әлқожаева Н.С. XIX ғасырдың екінші жартысындағы ағартушылар мұраларындағы имандылық идеялар: пед. тылымд. канд.... дис.: 13.00.01: қорғалған: 13.09.01 / Н. С. Әлқожаева. - Алматы: [б. ж.], 2001. - 138 б. 2. Телешова Ұ.Б. Оқушылардың танымдық қызыгушылықтарын қалыптастырудағы мектеп пен университет арасындағы сабақтастық: пед. тылымд. канд.... дис.: 13.00.01: қорғалған: 20.02.2004 / Ұ.Б. Телешова. - Алматы: [б. ж.], 2004. - 130 б. 3. Өтебаева Ә.Т. Ауыл мектебі оқушыларың рухани адамгершілікке тәрбиелеудің педагогикалық шарттары: пед. тылымд. канд.... дис. автореф.: 13.00.01: қорғалған: 11.05.07 / Ә.Т. Өтебаева. - Алматы, 2007. - 142 б. 4. Тойбаев А.Ж. Жалпы білім беретін орта мектептерде оқушы тұлғасын дамытудағы ойын технологиясының теориялық негіздері (Қазақстан тарихы пәні мысалында): пед. ғылымд. канд.... дис.: 13.00.01: қорғалған: 29.09.08 / А.Ж. Тойбаев; ғылыми жетекшісі Н. С. Әлқожаева; Әл-Фараби атын. КазҰУ. - Алматы: [б. ж.], 2008. - 134 б. 5. Қашқынбаева 3. Оқыту үдерісінде оқушылардың ғылыми тілмен сөйлеу мәдениетін қалыптастыру: пед. ғылымд. канд.... дис. автореф.: 13.00.01: қорғалған : 22.01.10 / 3. Қашқынбаева. - Алматы, 2010. - 29 б. == Марапаттары == * Халыкқа білім беру саласындағы жетістіктері үшін «[[ҚазССР|ҚазССР халық ағарту ісінің үздігі]]» белгісі; * [[2009 жыл]]ы [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|ҚР БжҒМ]] «[[Жоғары оқу орындары|ЖОО]]-ның үздік оқытушысы» республикалык грант иегері атанды. == Дереккөздер == hjomf23hjuqvagw5uktn3bgo20peocm Александр Ван дер Беллен 0 635493 3651674 3640209 2026-09-07T05:26:59Z Jako2588 184916 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651674 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Alexander Van der Bellen (13-07-2021) (cropped).jpg|нобай|Александр Ван дер Беллен]] {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Александр Ван дер Беллен''' — австриялық [[экономист]] және [[саясаткер]], Жасылдар партиясының жетекшісі (Die Grünen - Die Grüne Alternative) 1997-2008 жж. [[2016 жыл|2016]] жылдың 4 желтоқсанында ол [[Аустрия]]ның президенті болып сайланды және [[2017]] жылдың 26 қаңтарында қызметін бастады.<ref>https://oe1.orf.at/programm/20150925/403790</ref> == Білімі және ғылыми мансабы == 1962 жылы Александр Ван дер Беллен [[Инсбрук]]тағы гимназияны бітірді. [[1970]] жылы ол экономика ғылымдарының докторы атағын Инсбрук университетінен алды. 1968-1971 жылдары Инсбрук университетінде, 1972-1974 жылдары Батыс Берлиндегі Менеджмент және менеджмент институтында (Internationales Institut für Management und Verwaltung) сабақ берді. 1975 жылы ол реабилитация алды. 1976 жылы Инсбрук университетінің профессоры болды. [[1977]] жылы [[Вена]]ға көшті. 1977-1980 жылдары Менеджмент академиясында сабақ берді (Verwaltungsakademie des Bundes), 1980 жылы Вена университетінің экономика профессоры болды. 1990-1994 жж. - экономика факультетінің деканы және деканның орынбасары. Оның ғылыми-зерттеу қызметі экономиканың келесі бағыттарын қамтыды: мемлекеттік секторды жоспарлау және қаржы саясаты, инфрақұрылымның қаржылық саясаты, салық салу, мемлекеттік шығындар, мемлекеттік реттеу, мемлекеттік кәсіпорындар, [[экология]]лық және көлік саясаты.<ref>http://katzoom.onb.ac.at/DB2/nkn/m001/z010/h041/b0094091.gif {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304084606/http://katzoom.onb.ac.at/DB2/nkn/m001/z010/h041/b0094091.gif |date=2016-03-04 }}</ref> == Саяси мансабы == [[1992 жыл|1992 жылға]] дейін Александр ван дер Беллен Австрияның Социал-демократиялық партиясының (SPÖ) мүшесі болды. [[1994 жыл|1994 жылы]] ол Жасылдар партиясынан Австрияның Ұлттық кеңесіне (парламенттің төменгі палатасы) [[депутат]] болып сайланды. 1997 жылы партияның төрағасы, ал 1999 жылы парламенттік фракцияның («клубтың») төрағасы болды. Оның басшылығы кезінде Жасылдар партиясы алғаш рет парламенттік сайлауда 10 %-дан астам дауыс жинады: 1999 жылы – 7,4 % (Ұлттық кеңестегі 14 орын), 2002 жылы – 9,5 % (17 орын), 2006 жылы – 11 % (21 орын). 2008 жылғы сайлауда партия 10,4 % дауыс алып, Ұлттық кеңестегі бір мандатынан айырылды. Осыдан кейін ван дер Беллен партия төрағасы және парламенттік фракция төрағасы қызметтерінен кетті.<ref>{{cite web|url=https://www.derstandard.at/consent/tcf/1220459868971/Alexander-Van-der-Bellen-tritt-zurueck---Eva-Glawischnig-folgt-nach|title=Alexander-Van-der-Bellen-tritt-zurueck---Eva-Glawischnig-folgt-nach |author=|date=|website=Der Standard|publisher=|accessdate=2026-06-26|lang=deu}}</ref> 2012–2015 жылдары Александр Ван дер Беллен Вена ландтагының (Landtag, федералдық жер парламенті) депутаты және [[Вена |Вена]] қалалық кеңесінің (Gemeinderat) мүшесі болды. Қоғамдық пікір сауалнамаларында ван дер Белленнің жеке рейтингі көбіне өзі жетекшілік еткен партияның көрсеткіштерінен едәуір жоғары болды. Ол адал әрі жан-жақты білімді саясаткер ретінде танылды.<ref>{{cite web|url=https://www.derstandard.at/consent/tcf/2000028683759/Aus-der-gruenen-Mitte|title=Aus-der-gruenen-Mitte|author=|date=|website=derstandard.at|publisher=|accessdate=2026-06-26|lang=deu}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Президенттер]] [[Санат:Аустрия]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] l69gap8075cjrjb3tebe49rbnyr58k5 Вальдемар Бауманис 0 635533 3651679 3644424 2026-09-07T05:39:53Z Jako2588 184916 3651679 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Вальдемар Бауманис''' (19 сәуір 1905, Ливава - 24 сәуір 1992, Чикаго) — латвиялық баскетболшы, баскетбол және футбол жаттықтырушысы. Латвия баскетбол командасына жетекші болды, 1935 жылы бірінші рет Еуропа чемпионатын жеңіп алды. Бауманис өміріндегі ең танымал кезең 1935 жылғы баскетболдан өткен Еуропа чемпионатына байланысты Андрей Экис түсірген «Армандағы топ 1935» фильмінде көрініс тапқан (Сапну командасы, 2012 ж., Фильмнің ағылшын тіліндегі нұсқасының премьерасы 2013 жылы 2 мамырда шыққан). == Мансап == '''Ойыншы''' 1922 жылы Ригадағы №4 орта мектепте баскетбол ойнай бастады. 1923 жылдан бастап ЯСК командасында ойнады ( ИМКА-ның Латвиядағы бөлімшесі), 1924 жылы команданың құрамында бірінші Латвия чемпионатының күміс жүлдегері болды. Кейіннен ол екі рет ұлттық біріншілікті жеңіп алды. 1924 жылы 29 сәуірде ол өзінің алғашқы жолдастық матчында Эстония құрамасына қарсы (20:16 Латвия пайдасына) Латвия құрамасында дебют жасады (бұл ойын жалпы халықаралық дәрежеде Еуропада бірінші рет болды). Жалпы, ұлттық құрамада 6 матч өткізді. '''Жаттықтырушы''' Ойын мансабын ерте аяқтап, жаттықтырушы болды. 1931 жылдан бастап АСК-ны басқарды, командамен үш рет Латвия чемпионатын жеңіп алды. 1934 жылы ол бірінші Еуропа чемпионатына Латвия құрамасын дайындай бастады. Женевадағы үш матчта үш жеңіске жеткен латыштар тарихтағы алғашқы Еуропа чемпионы болды. Бауманис 1939 жылы Латвия құрамасының Еуропа чемпионатында күміс медальдар жеңіп алуына үлкен үлес қосты. 1937 жылғы Еуропа чемпионатында ол ұлттық құрамамен жұмыс жасамады, бірақ турнир матчтарын төреші қызметін атқарды. 1941 жылы Рига командасымен Ленинградтағы қалалық чемпионатта үшінші орын алды. 1942-1943 жылдары ол АСК футбол командасын дайындады, құрама екі рет Латвия чемпионатын жеңіп алды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Бауманис (Латвия армиясының бұрынғы офицері) Латвиялық ерікті СС Легионын жеткізумен айналысқан. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Любек қаласындағы босқындар лагеріне түсіп, "Рига" командасының жаттықтырушысы болды . 1948–1950 жж. Францияда «Лорьян» (фран.)қаз. клубымен жұмыс істеді).1994 жылдан бастап Латвиядағы ең үздік жас баскетболшы атағына Вальдемар Бауманис кубогы беріледі. o3g40d0kvniannysfdwd1awlkmlba50 Блюз-рок 0 635792 3651680 3595210 2026-09-07T05:42:36Z Jako2588 184916 3651680 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{ Музыкалық жанр | Атауы = Блюз-рок | Бағыт = блюз , рок | Бастаулары = 1960 жылдары, [[Ұлыбритания]], [[АҚШ]] | Дамуы = 1960-1970 жылдар | Ұқсас жанрлар = [[Панк-блюз]] }} '''Блюз-рок''' — рок-гибридті музыкалық жанр, [[блюз]] және [[рок]] стильдерінің элементтерін біріктіретін [[рок-музыканың]] бір түрі. Блюздің негізін [[электрогитара]], [[бас-гитара]] және соққы қондырғысы құрайды, және де электрогитараның дыбысы "[[овердрайв]]" бұрмалауға ұшырайды. Әдетте шам гитаралы күшейткіштің көмегімен орындалады. Блюз-рок 1960-шы жылдардың ортасында Англия мен АҚШ-та музыкалық тарихшы Пьеро Скаруффи "ақ Еуропалық музыканттардың орындауында ритм-н блюз" деп атады. Ағылшын топтары: The Who, Yardbirds, Led Zeppelin, Animals, Cream және Rolling Stones, ерте американдық блюзмендер Хаулин Вульф, Роберт Джонсон, Джимми Рид, Мадди Уотерсжәне тағыда басқа музыкамен эксперимент жасады. Ерте блюз-рок топтары джаз жазбаларына тән ұзақ және күрделі суырып салма ойнауға тырысты. Бірақ 1970-ші жылдардың ортасында блюз-рок аса ауыр және рифтерге негізделген. Рок-музыканың танымалдығы толқынында, "70-ші жылдардың басында блюз-рок пен хард-рокарасындағы шекара әрең байқалады". Ал кейбіреулері, мысалы, fabulous Thunderbirds немесе Стиви Рэй Вон, рок-жұлдыз мәртебесімен орындады. == Сипаттамасы == Блюз-рок үшін блюз супровизациясының болуы, пентатониканы белсенді пайдалана отырып, [[12 тактілі блюз]] үйлесімін, "буги" ырғақты суретін қолдану, электрогитаралық дыбысты және техника ерекшеліктерін екпіндеу, сондай-ақ дәстүрлі Чикаго блюзіне қарағанда жиі риффтерге негізделген дыбысталу тән. Блюз-рок жиі тез қарқынмен ойнайды, бұл жанрды блюзден ажыратады. Блюз-Roque негізгі құралдары-электрогитара,бас-гитара және соққы қондырғысы. Вокал да маңызды рөл атқарады, бірақ әрдайым емес: көптеген аспаптық блюз-рок композициялары бар. Кейде синтезатор, пианино немесе орган сияқты пернелі құралдар қолданылады. Гитаралы дыбыс акустикалық гитараның дәстүрлі блюзіне қарағанда бұрмаланады. Жиі екі гитараны қолдану, бір аккомпанемент үшін, екіншісі әуенді партия үшін орындайды. == Тарихы == Рок пен блюз әрдайым тығыз байланысты болғанымен, блюз-рок жеке музыкалық жанрға бөлінуі тек 1960-шы жылдардың соңына ғана қатысты. Бастапқыда Жанр Англияда пайда болды, онда Алексей Корнер мен Джон Мэйал сияқты музыканттар "Free", "Savoy Brown"ретінде өнер көрсеткен топтар құрды. Блюз-рока пионерлеріне Джонни Винтер, Пол Баттерфилд және "Canned Heat"тобы сияқты жанрдың болашақ жұлдыздары үшін жаттығу алаңына американдық музыканттар да жатады. Блюз Джими Хендрикс (1960 жылдардың басында көптеген американдық ритм-энд-блюз және соул-топтардың қатысушысы) және оның триосы "Jimi Hendrix Experience" және "Band of Gypsys" әсіресе гитаристер үшін блюз-роктың дамуына кең және ұзақ уақыт әсер етті. Бұл жанрға көп үлесін қосып өткен басқа гитарист — Эрик Клэптон. Оның 1960 және 1970 жылдары Джон Майалмен және "John Mayall & the Bluesbreakers" тобымен, "The Yardbirds" тобымен, "Blind Faith", "Cream", "Derek And The Dominos" супер-топтарымен, сондай-ақ ұзын жеке мансабын блюз-рокты дербес жанр деп тану үшін өте көп білетін. "The Yardbirds "тобының тағы бір бұрынғы қатысушысы Джефф Бек өзінің" Jeff Beck Group "тобымен АҚШ пен Англияда танымал болған Джефф Бек хард-роктың ауыр дыбысын блюз-рокке әкелді. Андрей Макаревич және Евгений Маргулис "The Yardbirds" тобының үшінші тәрбиеленушісі — гитарист Джимми Пейдж — "New-Yardbirds" тобын құрды. 1970-ші жылдардың бірінші жартысында "Led Zeppelin" тобы әлемдік блюз-қатерлі сахнада үстем болды. Басқа блюз-1970 жылдардағы Англияның Рори Галлахер және Робин Тровердің рөлін сомдаған блюз-Рори музыканттары. Блюз-рок орыс рокінде алғашқы жанрлардың бірі болды. Онда жиі "Уақыт машинасы" тобы, сондай-ақ Шанхай, хайуанаттар бағы, Крематорий, басқалардан басқа жұмыс істеді. [[Санат:Блюз]] [[Санат:Рок-музыка жанрлары]] 4k16nyawekt24k0ksccxo2aotp83k0k Қатысушы талқылауы:Mümtaz 3 637910 3651611 2755883 2026-09-06T22:10:40Z Neriah 108272 Neriah [[Қатысушы талқылауы:Satirdan kahraman]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Mümtaz]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Satirdan kahraman|Satirdan kahraman]]" to "[[Special:CentralAuth/Mümtaz|Mümtaz]]" 2755883 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Satirdan kahraman}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 20:59, 2020 ж. сәуірдің 10 (+06) pwnok4fkuaqri8qev1k1z00wabilesx Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1990 0 646189 3651625 3104181 2026-09-07T00:00:38Z LCont5 150191 Milan kit 3651625 wikitext text/x-wiki {{футбол матчы|атауы=Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1990|түпнұсқа='''1990 European Cup Final'''|логотип=1990 European Cup Final logo.jpg|турнир=[[Еуропа чемпиондары кубогы 1989/90]]|команда1=[[Милан (футбол клубы)|Милан]]|команда1ел={{ту|Италия}}|команда1есеп=1|команда2=[[Бенфика]]|команда2ел={{ту|Португалия}}|команда2есеп=0|детальдар=|дата=[[23 мамыр]] [[1990 жыл|1990]]|стадион=«[[Эрнст Хаппель (стадион)|Пратерштадиум]]»|қала=[[Вена]]|алдыңғы=[[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1989|1989]]|келесі=[[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1991|1991]]}}'''''Толық мақаласы: [[Еуропа чемпиондары кубогы 1989/90]]''''' '''Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1990''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''1990 European Cup Final'') — [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|аталмыш турнирдің]] 35-ші маусымының шешуші матчы, 23 мамырда [[Вена|Венада]] өтіп, "[[Милан (футбол клубы)|Милан]]" 1:0 есебімен "[[Бенфика|Бенфиканы]]" ұтты. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме|мерзімі=[[23 мамыр]] [[1990 жыл]]<br>20:15|команда1=[[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{ту|Италия}}|есеп=1:0 (0:0)<ref>http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1989/matches/round=35/match=2754/index.html</ref>|команда2={{ту|Португалия}} [[Бенфика]]|голдар1=[[Франк Райкаард]] {{Гол|68}}|голдар2=|стадион={{ту|Аустрия}} [[Эрнст Хаппель (стадион)|Пратерштадион]], [[Вена]]|көрермендер=57 500|төреші={{ту|Аустрия}} [[Хельмут Коль]]}} {| width="92%" |{{Футбол формасы|pattern_la=_acmilan8990away|pattern_b=_milan1989E|pattern_ra=_acmilan8990away|pattern_so=_acmilan8990away|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Милан}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_benfica8990h|pattern_b=_benfica8990h|pattern_ra=_benfica8990h|pattern_sh=_benfica8990h|leftarm=DD0000|body=DD0000|rightarm=DD0000|shorts=DD0000|socks=DD0000|title=Бенфика}} |} {| width="100%" | valign="top" width="50%" | {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" | colspan="4" |'''Милан:''' |- ! width="25" | ! width="25" | |- |GK |'''1''' |{{ту|Италия}} [[Джованни Галли]] |- |RB |'''2''' |{{ту|Италия}} [[Мауро Тассотти]] |- |LB |'''3''' |{{ту|Италия}} [[Паоло Мальдини]] |- |CB |'''4''' |{{ту|Италия}} [[Алессандро Костакурта]] |- |CM |'''5''' |{{ту|Нидерланд}} [[Франк Райкаард|Франк Райкард]] |- |CB |'''6''' |{{ту|Италия}} [[Франко Барези]] (к) |- |CM |'''7''' |{{ту|Италия}} [[Анджело Коломбо]] | |{{алаңнан|89}} |- |RM |'''8''' |{{ту|Италия}} [[Карло Анчелотти]] | |{{алаңнан|72}} |- |CF |'''9''' |{{ту|Нидерланд}} [[Марко ван Бастен]] |- |CF |'''10''' |{{ту|Нидерланд}} [[Рууд Гуллит]] |- |LM |'''11''' |{{ту|Италия}} [[Альбериго Эвани]] |- | colspan="3" |'''Алаңға шыққандар:''' |- |DF |'''13''' |{{ту|Италия}} [[Филиппо Галли]] | |{{алаңға|89}} |- |FW |'''14''' |{{ту|Италия}} [[Даниеле Массаро]] | |{{алаңға|72}} |- | colspan="3" |'''Бапкер:''' |- | colspan="4" |{{ту|Италия}} [[Арриго Сакки]] |} | valign="top" |[[Сурет:AC_Milan-Benfica_1990-05-23.svg|415x415 нүкте]] | valign="top" width="50%" | {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" | colspan="4" |'''Бенфика:''' |- ! width="25" | ! width="25" | |- |GK |'''1''' |{{ту|Португалия}} [[Силвину Лору ди Алмейда|Силвину]] (к) |- |RB |'''2''' |{{ту|Португалия}} [[Жозе Карлуш Мартинш Ферейра|Жозе Карлуш]] |- |CB |'''3''' |{{ту|Бразилия}} [[Рикардо Гомес]] |{{СҚ}} |- |CB |'''4''' |{{ту|Португалия}} [[Самуэль Квина]] |- |LB |'''5''' |{{ту|Бразилия}} [[Алдаир]] |{{СҚ}} |- |CF |'''6''' |{{ту|Португалия}} [[Эрнани Невеш]] |- |CM |'''7''' |{{ту|Португалия}} [[Витор Панейра]] | |{{алаңнан|76}} |- |LM |'''8''' |{{ту|Бразилия}} [[Вальдо Фильо|Вальдо]] |- |CF |'''9''' |{{ту|Швеция}} [[Матс Магнуссон]] |- |RM |'''10''' |{{ту|Швеция}} [[Йонас Терн]] |- |CM |'''11''' |{{ту|Португалия}} [[Антонио Пашеку]] | |{{алаңнан|66}} |- | colspan="3" |'''Алаңға шыққандар:''' |- |FW |'''15''' |{{ту|Ангола}} [[Вата Матану Гарсиа]] | |{{алаңға|76}} |- |FW |'''16''' |{{ту|Португалия}} [[Сезар Бриту]] | |{{алаңға|66}} |- | colspan="3" |'''Бапкер:''' |- | colspan="4" |{{ту|Швеция}} [[Свен-Ёран Эрикссон]] |} |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/final/index.html Турнирдің ресми сайты] {{ref-ru}} {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] [[Санат:1990 жылғы футбол]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:Бенфика ФК ойындары]] [[Санат:Аустриядағы футбол]] ghm1fprl1vy51hklha1v2gpq0xvt3tl Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1989 0 646190 3651626 3618346 2026-09-07T00:02:12Z LCont5 150191 Milan kit 3651626 wikitext text/x-wiki {{футбол матчы |атауы = Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1989 |түпнұсқа = '''1989 European Cup Final''' |турнир = [[Еуропа чемпиондары кубогы 1988/89]] |команда1 = [[Стяуа (футбол клубы)|Стяуа]] |команда1ел = {{ту|Румыния}} |команда1есеп = 0 |команда2 = [[Милан (футбол клубы)|Милан]] |команда2ел = {{ту|Италия}} |команда2есеп = 4 |детальдар = |дата = [[24 мамыр]] [[1989 жыл|1989]] |стадион = «[[Камп Ноу]]» |қала = [[Барселона]] |алдыңғы = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1988|1988]] |келесі = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1990|1990]] }} '''[[Еуропа чемпиондары кубогы 1988/89|1988/89 жылғы Еуропа чемпиондары кубогының]] финалдық ойыны''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''1989 European Cup Final'') [[24 мамыр]]да [[Барселона (футбол клубы)|Барселонада]] «[[Камп Ноу]]» стадионында өтіп, «[[Милан (футбол клубы)|Милан]]» 4:0 есебімен «[[Стяуа (футбол клубы)|Стяуаны]]» ұтты. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме|мерзімі=[[24 мамыр]] [[1989 жыл]]<br>20:15|команда1=[[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{ту|Италия}}|есеп=4:0 (3:0)<ref>http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1988/matches/round=30/match=924/index.html</ref>|команда2={{ту|Румыния}} [[Стяуа (футбол клубы)|Стяуа]]|голдар1=[[Рууд Гуллит]] {{Гол|18||39}} <br> [[Марко ван Бастен]] {{Гол|27||47}}|стадион={{ту|Испания}} [[Камп Ноу]], [[Барселона]]|көрермендер=97 000|төреші={{ту|Германия}} [[Карл-Хайнц Тритшлер]]|протокол=}} {| width=«92%» |{{Футбол формасы|pattern_la=_steaua8889h|pattern_b=_steaua8889h|pattern_ra=_steaua8889h|pattern_sh=_steaua8889h|pattern_so=_steaua8889h|leftarm=000080|body=000080|rightarm=000080|shorts=189AE7|socks=189AE7|title=Стяуа}} |{{Футбол формасы|pattern_la=_acmilan8990away|pattern_b=_milan1988E|pattern_ra=_acmilan8990away|pattern_so=_acmilan8990away|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|title=Милан}} |} {| width=«100%» | valign=«top» width=«50%» | {| style=«font-size:90%» cellspacing=«0» cellpadding=«0» | colspan=«4» |'''Стяуа:''' |- ! width=«25» | ! width=«25» | |- |GK |'''1''' |{{ту|Румыния}} [[Сильвиу Лунг]] |- |RB |'''2''' |{{ту|Румыния}} [[Дан Петреску]] |- |CB |'''3''' |{{ту|Румыния}} [[Николае Унгуряну]] |- |CB |'''4''' |{{ту|Румыния}} [[Адриан Бумбеску]] |- |RM |'''5''' |{{ту|Румыния}} [[Тудорель Стойка]] (к) |- |LB |'''6''' |{{ту|Румыния}} [[Штефан Йован]] |- |CF |'''7''' |{{ту|Румыния}} [[Мариус Лэкэтуш]] |- |CM |'''8''' |{{ту|Румыния}} [[Даниэль Миня]] |- |CF |'''9''' |{{ту|Румыния}} [[Виктор Пицуркэ]] |- |CM |'''10''' |{{ту|Румыния}} [[Георге Хаджи]] |- |LM |'''11''' |{{ту|Румыния}} [[Йосиф Ротариу]] | |{{алаңнан|46}} |- | colspan=«3» |'''Алаңға шыққандар:''' |- |MF |'''14''' |{{ту|Румыния}} [[Гаврил Балинт]] | |{{алаңға|46}} |- | colspan=«3» |'''Бапкер:''' |- | colspan=«4» |{{ту|Румыния}} [[Ангел Йордэнеску]] |} | valign=«top» |[[Сурет:AC_Milan-Steaua_1989-05-24.svg|415x415 нүкте]] | valign=«top» width=«50%» | {| style=«font-size: 90%» cellspacing=«0» cellpadding=«0» align=«center» | colspan=«4» |'''Милан:''' |- ! width=«25» | ! width=«25» | |- |GK |'''1''' |{{ту|Италия}} [[Джованни Галли]] |- |RB |'''2''' |{{ту|Италия}} [[Мауро Тассотти]] |- |LB |'''3''' |{{ту|Италия}} [[Паоло Мальдини]] |- |CM |'''4''' |{{ту|Италия}} [[Анджело Коломбо]] |- |CB |'''5''' |{{ту|Италия}} [[Алессандро Костакурта]] | |{{алаңнан|74}} |- |CB |'''6''' |{{ту|Италия}} [[Франко Барези]] (к) |{{СҚ|48}} |- |RM |'''7''' |{{ту|Италия}} [[Роберто Донадони]] |- |CM |'''8''' |{{ту|Нидерланд}} [[Франк Райкаард|Франк Райкард]] |- |CF |'''9''' |{{ту|Нидерланд}} [[Марко ван Бастен]] |- |CF |'''10''' |{{ту|Нидерланд}} [[Рууд Гуллит]] | |{{алаңнан|60}} |- |LM |'''11''' |{{ту|Италия}} [[Карло Анчелотти]] |- | colspan=«3» |'''Алаңға шыққандар:''' |- |DF |'''13''' |{{ту|Италия}} [[Филиппо Галли]] | |{{алаңға|74}} |- |MF |'''16''' |{{ту|Италия}} [[Пьетро Паоло Вирдис]] | |{{алаңға|60}} |- | colspan=«3» |'''Бапкер:''' |- | colspan=«4» |{{ту|Италия}} [[Арриго Сакки]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/seasons/1988/matches/ 1988–89 season] UEFA.com {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:Стяуа ФК ойындары]] [[Санат:Испаниядағы футбол]] [[Санат:1989 жылғы футбол]] 5tl8r7njzxvtm3j53bdvsi47myu13a7 Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1983 0 646200 3651526 3104176 2026-09-06T14:21:13Z LCont5 150191 No aristoni 3651526 wikitext text/x-wiki {{футбол матчы |атауы = Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1983 |турнир = [[Еуропа чемпиондары кубогы 1982/83]] |команда1 = [[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]] |команда1ел = {{ту|Германия}} |команда1есеп = 1 |команда2 = [[Ювентус]] |команда2ел = {{ту|Италия}} |команда2есеп = 0 |дата = [[25 мамыр]] [[1983 жыл|1983]] |стадион = «[[Олимпиада стадионы (Афина)|Олимпиада стадионы]]» |қала = [[Афина]] |арбитр = {{ту|Румыния}} [[Николае Райня]] |көрермендер = 73 500 |алдыңғы = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1982|1982]] |келесі = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1984|1984]] }} {{Толық мақала|Еуропа чемпиондары кубогы 1982/83}} '''Еуропа чемпиондары кубогының 1983 жылғы финалы''' [[Афина]]дағы [[Олимпиада стадионы (Афина)|Олимпиада аренасында]] өтіп, "[[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]]" 1:0 есебімен "[[Ювентус]]ты" ұтты. Италиялық атақты қақпашы [[Дино Дзофф]] футболшылық карьерасындағы соңғы ойынын өткізді. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі=[[25 мамыр]] [[1983 жыл]]<br>19:45 |команда1=[[Гамбург (футбол клубы)|Гамбург]] {{ту|Германия}} |есеп=1:0 (1:0)<ref>https://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1982/matches/round=1038/match=63867/index.html</ref> |команда2={{ту|Италия}} [[Ювентус]] |голдар1=[[Феликс Магат]] {{гол|8}} |стадион={{ту|Грекия}} [[Олимпиада стадионы (Афина)|Спирос Луис]], [[Афина]] |көрермендер=73 500 |төреші={{ту|Румыния}} [[Николае Райня]] }} {| width=92% |- |{{Футбол формасы | pattern_la = _shoulder_stripes_white_stripes | pattern_b = _hsv83 | pattern_ra = _shoulder_stripes_white_stripes | pattern_sh = _adidaswhite | pattern_so = _3_stripes_white | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = DD0000 | socks = DD0000 | title = Гамбург }} |{{Футбол формасы |pattern_la = _juventusfc8283h |pattern_b = _juventus1982h |pattern_ra = _juventusfc8283h |pattern_sh =_juve6 |pattern_so = _2_black_stripes |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF | title = Ювентус }} |} {| width=100% |valign="top" width=50%| {| style=font-size:90% cellspacing=0 cellpadding=0 |colspan="4"|'''Гамбург:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{ту|Германия}} [[Ули Штайн]] |- |DF ||'''2''' ||{{ту|Германия}} [[Манфред Кальц]] |- |DF ||'''3''' ||{{ту|Германия}} [[Бернд Вемайер]] |- |DF ||'''4''' ||{{ту|Германия}} [[Дитмар Якобс]] |- |DF ||'''5''' ||{{ту|Германия}} [[Хольгер Хиронимус]] |- |MF ||'''6''' ||{{ту|Германия}} [[Вольфганг Рольфф]] || {{СҚ|35}} |- |MF ||'''7''' ||{{ту|Германия}} [[Юрген Милевски]] |- |MF ||'''8''' ||{{ту|Германия}} [[Юрген Гро]] || {{СҚ|39}} |- |FW ||'''9''' ||{{ту|Германия}} [[Хорст Хрубеш]] (к) |- |MF ||'''10'''||{{ту|Германия}} [[Феликс Магат]] |- |FW ||'''11'''||{{ту|Дания}} [[Ларс Баструп]] || || {{алаңнан|55}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |MF || ||{{ту|Германия}} [[Хеесен, Томас фон|Томас фон Хеесен]] || || {{алаңға|55}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аустрия}} [[Эрнст Хаппель]] |} |valign="top"|[[Сурет:Hamburger SV vs Juventus 1983-05-25.svg|300px]] |valign="top" width=50%| {| style=font-size:90% cellspacing=0 cellpadding=0 align=center |colspan="4"|'''Ювентус:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{ту|Италия}} [[Дино Дзофф]] (к) |- |DF ||'''2''' ||{{ту|Италия}} [[Клаудио Джентиле]] |- |DF ||'''3''' ||{{ту|Италия}} [[Антонио Кабрини]] || {{СҚ|39}} |- |MF ||'''4''' ||{{ту|Сан-Марино}} [[Массимо Бонини]] || {{СҚ|36}} |- |DF ||'''5''' ||{{ту|Италия}} [[Серджио Брио]] |- |DF ||'''6''' ||{{ту|Италия}} [[Гаэтано Ширеа]] |- |FW ||'''7''' ||{{ту|Италия}} [[Роберто Беттега]] |- |MF ||'''8''' ||{{ту|Италия}} [[Марко Тарделли]] |- |FW ||'''9''' ||{{ту|Италия}} [[Паоло Росси]] || || {{алаңнан|55}} |- |MF ||'''10'''||{{ту|Франция}} [[Мишел Платини|Мишель Платини]] |- |MF ||'''11'''||{{ту|Польша}} [[Збигнев Бонек]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |MF ||'''12'''||{{ту|Италия}} [[Доменико Мароккино]] || || {{алаңға|55}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Джованни Трапаттони]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/season=1982/index.html 1982–83 season] UEFA.com {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] [[Санат:Гамбург ФК ойындары]] [[Санат:Ювентус ФК ойындары]] [[Санат:1983 жылғы футбол]] [[Санат:Грекиядағы футбол]] dbl2t83tfj5ymqws43ek6l3g71bgki7 Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1961 0 647192 3651559 3104164 2026-09-06T17:06:25Z LCont5 150191 3651559 wikitext text/x-wiki {{футбол матчы |атауы = Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1961 |турнир = [[Еуропа чемпиондары кубогы 1960/61]] |команда1 = [[Бенфика]] |команда1ел = {{ту|Португалия}} |команда1есеп = 3 |команда2 = [[Барселона]] |команда2ел = {{ту|Испания}} |команда2есеп = 2 |дата = [[31 мамыр]] [[1961 жыл|1961]] |стадион = «[[Ванкдорф]]» |қала = [[Берн]] |арбитр = {{ту|Швейцария}} Готтфрид Динст |көрермендер = 26 732 |алдыңғы = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1960|1960]] |келесі = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1962|1962]] }} {{main|Еуропа чемпиондары кубогы 1960/61}} '''1960-61 жылғы УЕФА Чемпиондар кубогының''' финалы [[29 мамыр|31 мамырда]] [[Берн]] қаласындағы "[[Ванкдорф]]" стадионында өтіп, "[[Бенфика]]" 3:2 есебімен "[[Барселона (футбол клубы)|Барселонаны]]" ұтты. Турнир тарихында финалдық матч тұңғыш рет "[[Реал Мадрид|Реал Мадридсіз]]" өтті. == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[31 мамыр]] [[1961 жыл]] |команда1 = [[Бенфика]] {{ту|Португалия}} |есеп= 3:2 (2:1)<ref>http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1960/matches/round=919/match=61595/index.html</ref> |команда2 = {{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] |голдар1 = [[Жозе Агуаш]] {{гол|30}}<br>[[Антони Рамальетс]] {{Гол|32|авт.}}<br>[[Мариу Колуна]] {{гол|55}} |голдар2 = [[Шандор Кочиш]] {{гол|20}}<br>[[Золтан Цибор]] {{гол|75}} |стадион = {{ту|Швейцария}} [[Ванкдорф]], [[Берн]] |көрермендер = 26 732 |төреші = {{ту|Швейцария}} [[Готтфрид Динст]] }} {| width=92% |- |{{Футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _benfica5465 | pattern_ra = _whiteborder | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = DD0000 | title = Бенфика }} |{{Футбол формасы |pattern_la = _fcbarcelona60 |pattern_b = _fcbarcelona60h |pattern_ra = _fcbarcelona60 |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = 3D69AA |body = 3D69AA |rightarm = 3D69AA |shorts = 3D69AA |socks = 3D69AA | title = Барселона }} |} {| width="100%" | valign="top" width="50%" | {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" | colspan="4" |'''Бенфика:''' |- ! width="25" | ! width="25" | |- |ққ |'''1''' |{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]] |- |қ |'''2''' |{{ту|Португалия}} [[Мариу Жоау]] |- |қ |'''3''' |{{ту|Португалия}} [[Жерману]] |- |қ |'''4''' |{{ту|Португалия}} [[Анжелу Мартинш]] |- |қ |'''5''' |{{ту|Португалия}} [[Жозе Нету]] |- |ж |'''6''' |{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ж |'''7''' |{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ж |'''8''' |{{ту|Португалия}} [[Жуакин Сантана]] |- |ш |'''9''' |{{ту|Португалия}} [[Жозе Агуаш]] (к) |- |ш |'''10''' |{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] |- |ш |'''11''' |{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавем]] |- | colspan="3" |'''Бапкер:''' |- | colspan="4" |{{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн]] |} | valign="top" |[[Сурет:Benfica-FC_Barcelona_1961-05-31.svg|415x415 нүкте]] | style="vertical-align:top; width:50%" | {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" | colspan="4" |'''Барселона:''' |- ! width="25" | ! width="25" | |- |ққ |'''1''' |{{ту|Испания}} [[Антони Рамальетс]] (к) |- |қ |'''2''' |{{ту|Испания}} [[Альфонсо Родригес]] |- |қ |'''3''' |{{ту|Испания}} [[Энрик Хенсана]] |- |қ |'''4''' |{{ту|Испания}} [[Зигфрид Грасиа]] |- |ж |'''5''' |{{ту|Испания}} [[Мартин Вергес]] |- |ж |'''6''' |{{ту|Испания}} [[Хесус Гарай]] |- |ж |'''7''' |{{ту|Испания}} [[Ладислао Кубала]] |- |ш |'''8''' |{{ту|Мажарстан}} [[Шандор Кочиш]] |- |ш |'''9''' |{{ту|Бразилия}} [[Эваристо де Маседо]] |- |ш |'''10''' |{{ту|Испания}} [[Луис Суарес Мирамонтес|Луис Суарес]] |- |ш |'''11''' |{{ту|Мажарстан}} [[Золтан Цибор]] |- | colspan="3" |'''Бапкер:''' |- | colspan="4" |{{ту|Испания}} [[Энрике Орисаола]] |- |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/final/index.html Турнирдің ресми сайты] {{ref-ru}} {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:1961 жылғы футбол]] [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] [[Санат:Бенфика ФК ойындары]] [[Санат:Барселона ФК ойындары]] [[Санат:Швейцариядағы футбол]] e3bidxf6mqdql8rigqtw0u77myzpew2 Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1962 0 647251 3651565 2806413 2026-09-06T17:21:05Z LCont5 150191 3651565 wikitext text/x-wiki {{футбол матчы | атауы = Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1962 |түпнұсқа атауы = '''1962 European Cup Final''' |логотип = 1962 European Cup Final logo.jpg |ені = 200px |турнир = [[Еуропа чемпиондары кубогы 1961/62]] |команда1 = [[Бенфика]] |команда1ел = {{ту|Португалия}} |команда1есеп = 5 |команда2 = [[Реал Мадрид]] |команда2ел = {{ту|Испания|1945}} |команда2есеп = 3 |детальдар = |дата = [[2 мамыр]] [[1962 жыл|1962]] |стадион = «[[Олимпиада стадионы (Амстердам)|Олимпиадалық]]» |қала = [[Амстердам]] |арбитр = {{ту|Нидерланд}} [[Лео Хорн]] |көрермендер = 61 257 |алдыңғы = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1961|1961]] |келесі = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1963|1963]] }} ''Толық мақаласы: [[Еуропа чемпиондары кубогы 1961/62]]'' '''Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1962''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''1962 European Cup Final'')— 1961/62 жылғы [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Еуропа чемпиондары кубогының]] шешуші матчы. 1962 жылы 2 мамырда [[Амстердам|Амстердамдағы]] "Олимпиада" стадионында өтіп, "[[Бенфика]]" және "[[Реал Мадрид]]" футболшылары кездесті. "Бенфика" командасы 5:3 есебімен жеңіске жетіп, екінші рет жеңімпаз атанды. Бұл "Бенфиканың" күні бүгінге дейінгі Еурокубоктердегі соңғы жеңісі. (''Толық мақаласы: [[Бэла Гуттманның қарғысы|Бела Гутманның қарғысы]]).'' == Матч == === Детальдар === {{footballbox|date=[[2 мамыр]] [[1962 жыл]]|team1=[[Бенфика]] {{ту|Португалия}}|score=5:3|team2={{ту|Испания}} [[Реал Мадрид]]|goals1=[[Жозе Агуаш]] {{гол|25}}<br>[[Домисиану Кавем]] {{гол|34}}<br>[[Мариу Колуна]] {{гол|51}}<br>[[Эйсебио]] {{гол|63|пен.}} {{гол|68}}|goals2=[[Ференц Пушкаш]] {{гол|17}} {{гол|23}} {{гол|38}}|stadium=«[[Олимпиада стадионы (Амстердам)|Олимпиада]]», [[Амстердам]]<br>'''Көрермендер:''' 61257<br>'''Төреші:'''{{ту|Нидерланд}} [[Лео Хорн]]}} {| width="92%" |{{Футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_benfica5465|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=DD0000|body=DD0000|rightarm=DD0000|shorts=FFFFFF|socks=DD0000|title=Бенфика}} |{{Футбол формасы|pattern_la=|pattern_b=|pattern_ra=|leftarm=5B0CB3|body=5B0CB3|rightarm=5B0CB3|shorts=5B0CB3|socks=5B0CB3|title=Реал Мадрид}} |} {| width="100%" | valign="top" width="50%" | {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" | colspan="4" |'''Бенфика:''' |- ! width="35" | ! width="25" | |- |ққ |'''1''' |{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]] |- |қ |'''2''' |{{ту|Португалия}} [[Мариу Жоау]] |- |қ |'''3''' |{{ту|Португалия}} [[Жерману]] |- |қ |'''4''' |{{ту|Португалия}} [[Анжелу Мартинш]] |- |ж |'''5''' |{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавем]] |- |ж |'''6''' |{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ш |'''7''' |{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ш |'''8''' |{{ту|Португалия}} [[Эйсебио]] |- |ш |'''9''' |{{ту|Португалия}} [[Жозе Агуаш]] (к) |- |ш |'''10''' |{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] |- |ш |'''11''' |{{ту|Португалия}} [[Антониу Симойнш]] |- | colspan="3" |'''Бапкер:''' |- | colspan="4" |{{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн]] |} | valign="top" |[[Сурет:Benfica-Real_Madrid_1962-05-02.svg|415x415 нүкте]] | style="vertical-align:top; width:50%" | {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" | colspan="4" |'''Реал Мадрид:''' |- ! width="35" | ! width="25" | |- |ққ |'''1''' |{{ту|Испания}} [[Хосе Аракистайн]] |- |қ |'''2''' |{{ту|Испания}} [[Педро Касадо]] |- |қ |'''3''' |{{ту|Испания}} [[Висенте Мьера]] |- |қ |'''4''' |{{ту|Испания}} [[Рафаэль Батиста Эрнандес]] |- |қ |'''5''' |{{ту|Испания}}{{ту|Уругвай}} [[Хосе Сантамария]] |- |ж |'''6''' |{{ту|Испания}} [[Пачин]] |- |ж |'''7''' |{{ту|Испания}} [[Хусто Техада]] |- |ж |'''8''' |{{ту|Испания}} [[Луис Дель Соль]] |- |ш |'''9''' |{{ту|Испания}}{{ту|Аргентина|1812}} [[Альфредо ди Стефано]] |- |ш |'''10''' |{{ту|Испания}}{{ту|Мажарстан}} [[Ференц Пушкаш]] |- |ш |'''11''' |{{ту|Испания}} [[Франсиско Хенто]] (к) |- | colspan="3" |'''Бапкер:''' |- | colspan="4" |{{ту|Испания}} [[Мигель Муньос]] |- |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/final/index.html Турнирдің ресми сайты] {{ref-en}} * [http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/final/index.html Турнирдің ресми сайты] {{ref-ru}} {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:1962 жылғы футбол]] [[Санат:Бенфика ФК ойындары]] [[Санат:Реал Мадрид ФК ойындары]] [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] fax39u1wz03am1c7oxxm0y7ih6gri7y Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1963 0 647269 3651561 3553824 2026-09-06T17:12:32Z LCont5 150191 3651561 wikitext text/x-wiki {{футбол матчы |атауы = Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1963 |турнир = [[Еуропа чемпиондары кубогы 1962/63]] |команда1 = [[Милан (футбол клубы)|Милан]] |команда1ел = {{ту|Италия}} |команда1есеп = 2 |команда2 = [[Бенфика]] |команда2ел = {{ту|Португалия}} |команда2есеп = 1 |детали = |дата = [[22 мамыр]] [[1963 жыл|1963]] |стадион = «[[Уэмбли]]» |қала = [[Лондон]] |алдыңғы = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1962|1962]] |келесі = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1964|1964]] }} {{Толық мақала|Еуропа чемпиондары кубогы 1962/63}} '''Еуропа чемпиондар кубогының финалы 1963''' ([[Ағылшын тілі|ағыл.]] ''1963 European Cup Final'') — [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Еуропа чемпиондар кубогының]] сезінші маусымының финалы. [[Лондон|Лондондағы]] "[[Уэмбли]]" стадионында "[[Милан (футбол клубы)|Милан]]" және "[[Бенфика]]" футболшылары кездесті. "Милан" 2:1 есебімен жеңіске жетіп, тұңғыш рет жеңімпаз атанды. == Матч == === Детальдар === {{Матч туралы есептеме |мерзімі = [[22 мамыр]] [[1963 жыл]] |команда1 = [[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{ту|Италия}} |есеп= 2:1 (0:1)<ref>http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1962/matches/round=929/match=61919/index.html</ref> |команда2 = {{ту|Португалия}} [[Бенфика]] |голдар1 = [[Жозе Алтафини]] {{гол|58||66}} |голдар2 = [[Эйсебио]] {{гол|18}} |стадион = {{ту|Англия}} [[Уэмбли]], [[Лондон]] |көрермендер = 45 700 |төреші = {{ту|Англия}} [[Артур Холланд]] }} {| width=92% |- |{{Футбол формасы | pattern_la = _acmilan8990away | pattern_b = _milan6263a | pattern_ra = _acmilan8990away | pattern_so = _acmilan8990away | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Милан }} |{{Футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _benfica5465 | pattern_ra = _whiteborder | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = DD0000 | title = Бенфика }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"|'''Милан:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{ту|Италия}} [[Джорджо Гецци]] |- |DF ||'''2''' ||{{ту|Италия}} [[Марио Давид]] |- |DF ||'''3''' ||{{ту|Италия}} [[Марио Требби]] |- |DF ||'''4''' ||{{ту|Перу}} [[Виктор Бенитес]] |- |DF ||'''5''' ||{{ту|Италия}} [[Чезаре Мальдини]] (к) |- |DF ||'''6''' ||{{ту|Италия}} [[Джованни Трапаттони]] |- |MF ||'''8''' ||{{ту|Бразилия}} [[Дино Сани]] |- |MF ||'''10'''||{{ту|Италия}} [[Джанни Ривера]] |- |FW ||'''7''' ||{{ту|Италия}} [[Джино Пивателли]] |- |FW ||'''9''' ||{{ту|Италия}} {{ту|Бразилия}} [[Жозе Алтафини]] |- |FW ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Бруно Мора]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Италия}} [[Нерео Рокко]] |} |valign="top"|[[сурет:AC Milan-Benfica 1963-05-22.svg|300px]] |style="vertical-align:top; width:50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''Бенфика:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]] |- |DF ||'''2''' ||{{ту|Португалия}} [[Доминикано Кавен]] |- |DF ||'''3''' ||{{ту|Португалия}} [[Раул Машадо]] |- |DF ||'''4''' ||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |DF ||'''5''' ||{{ту|Португалия}} [[Умберту Фернандеш]] |- |DF ||'''6''' ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] (к) |- |MF ||'''8''' ||{{ту|Португалия}} [[Жоаким Сантана]] |- |MF ||'''10'''||{{ту|Португалия}} [[Эйсебио]] |- |FW ||'''7''' ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |FW ||'''9''' ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту Торриш]] |- |FW ||'''11'''||{{ту|Португалия}} [[Антониу Симойнш]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Чили}} [[Фернандо Риера]] |} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/final/index.html Турнирдің ресми сайты] {{ref-ru}} {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] [[Санат:1963 жылғы футбол]][[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:Бенфика ФК ойындары]] gsieocmoxw5cuip1zms0sa45rx0b9ff Бенджамин Дизраэли 0 647723 3651692 3640868 2026-09-07T06:06:52Z Орын Толғанай 183532 3651692 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Бенджамин Дизраэли|Шынайы есімі={{lang-en|Benjamin Disraeli}}|Суреті=Disraeli.jpg|Елтаңба=|Титулы=40-шы [[Ұлыбритания премьер-министрі]]|Мемлекет=Ұлыбритания|Ту=Flag of the United Kingdom.svg|Басқара бастады=[[27 ақпан]] [[1868 жыл|1868]]|Басқаруын аяқтады=[[1 желтоқсан]] [[1868 жыл|1868]]|Монарх=[[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория]]|Ізашары=Эдвард Смит-Стэнли|Ізбасары=Уильям Гладстон|Титулы_2=42-ші [[Ұлыбритания премьер-министрі]]|Ту_2=Flag of the United Kingdom.svg|Басқара бастады_2=[[20 ақпан]] [[1874 жыл|1874]]|Басқаруын аяқтады_2=[[21 сәуір]] [[1880 жыл|1880]]|Монарх_2=[[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)| Виктория]]|Ізашары_2=Уильям Гладстон|Ізбасары_2=Уильям Гладстон|Партиясы=Ұлыбританияның консервативті партиясы|Туған жері=Лондон|Қайтыс болған күні=21 желтоқсан 1804|Қайтыс болған жері=Вестминстер, Лондон|Туған күні=19 сәуір 1881}} '''Бенджамин Дизраэли''' ([[1804 жыл|1804 жылы]] [[21 желтоқсан]], [[Лондон]] — [[1881 жыл|1881 жылы]] [[19 сәуір]], [[Лондон]]) — ағылшын мемлекет қайраткері және жазушы. [[1868]], [[1874]]-[[1880]] жылдары [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министр]] қызметін атқарды<ref>https://www.britannica.com/biography/Benjamin-Disraeli</ref>. Дизраэлидің премьер-министрі кезінде [[Суэц каналы|Суэц каналының]] бақылау пакеті алынды, қанауға қарсы заңдар қабылданып, кәсіподақтар заңдастырылды. == Өмірбаяны == [[Сурет:Young disraeli.jpg|нобай|Жас Дисраэли. Ф. Гранттың портреті]] Бенджаминнің ата-анасы [[Еврейлер|еврей]] текті болды, оның атасы (сонымен қатар Бенджамин) Папа мемлекеттерде ([[Италия]]),<ref name="Онлайн Энциклопедия Кругосвет">[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DIZRAELI_BENDZHAMIN.html ДИЗРАЭЛИ, БЕНДЖАМИН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114003619/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DIZRAELI_BENDZHAMIN.html |date=2012-11-14 }}. Энциклопедия Кругосвет.</ref> [[Феррара]] маңындағы Сенто қаласында дүниеге келген және 18 жасында Англияға эмиграцияланған, онда көрнекті саудагер және қаржыгер болды. Сондай-ақ, Лондон биржасының мүшесі болды және қайтыс болғанда 35 000 фунт стерлинг қалдырды. Оның жалғыз ұлы Исаак (Айзек) негізінен [[Нидерланды]]ның Лейден қаласында білім алған. Өзін әдеби қызметке арнады және ағылшын жазушылары туралы бірнеше кітап жазды, сонымен қатар соңғысы «Иезуиттердің құлауы» деп аталатын үш роман жазды. 35 жасында Мария Басевиге үйленді, оның ата-бабаларының бір бөлігі инквизициядан [[Гамбург|Гамбургке]] қашып кеткен ескі еврей Абоаб отбасына жататын. Олардың бес баласы болды - бір қыз және төрт ұл, олардың үлкені Бенджамин болатын. 13 жасында бала шомылдыру рәсімінен өтіп, әкесінің жетекшілігімен оқып, христиандық тәрбие алды. 1821 жылы ол заңгердің стажеры болып, өзінің тамаша қабілеттерін бірден байқады. Әдебиетке ерте қызыға бастады. == Библиографиясы == * Contariny Fleming, a pseudological autobiography (1832). * Henriette Temple, 1837 (русск. перев. в 6 книгах, 1859 и 1867). * Endymion (три русск. перев.: 1880, 1881 и 1882). ** [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003612804 Эндимион.] — Санкт-Петербург, 1882. — 548 с. * Lothair (перев. на русск. яз.: 1870 и 1871, под заглавием «Римские происки»). * Selected speeches of the late Right Hon. the Earl of Beaconsfield, 2 vol, (1882). * Home letters, written by the Earl of Beaconsfield 1830—1831 (1885). * Correspondence with his sister (издание Ральфа Дизраэли, 1886). * Vindication of the English Constitution. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:21 желтоқсанда туғандар]] [[Санат:1804 жылы туғандар]] [[Санат:Лондонда туғандар]] [[Санат:19 сәуірде туғандар]] [[Санат:1881 жылы туғандар]] [[Санат:Лондонда қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]] [[Санат:Ұлыбритания мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:Ұлыбритания консервативті партиясы мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]] [[Санат:Глазго университеті ректорлары]] [[Санат:Жазушылар]] gzhdnmsxza6h1viofxvvsxshmltp9sf Қараменде Мұратұлы 0 652584 3651744 3648213 2026-09-07T07:39:05Z Орын Толғанай 183532 3651744 wikitext text/x-wiki [[]]{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би болған, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болып есептелген. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, [[Тоқарыстан]]<nowiki/>ның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>[[Қараменде]] бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде [[Суан]] руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйінен барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүнінде мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] g6hkgcchlr3qk6j0gg4ceeufftogcft Герейлер (әулет) 0 656162 3651529 3651136 2026-09-06T14:27:28Z Орел Карл 81620 /* Герей руынан шыққан Қырым нұреддиндер */ 3651529 wikitext text/x-wiki {{Әулет | атауы = Герейлер | шынайы атауы = {{lang-crh|Geraylar}} | сурет = Giray tamga grayscale.svg | сурет тақырыбы = Герейлердің таңбасы | сурет ені = | ел = [[Қырым хандығы]] | титул = <nowiki></nowiki> * [[Ұлы Орда]]ның Ұлы падишаһы * [[Алтын Орда|Ұлық Ұлысының]] Ұлы падишаһы * [[Қырым]] тағының Ұлы падишаһы * Барлық [[ноғайлар]]дың Ұлы падишаһы * Таулы [[Адығтар|шеркестердің]] Ұлы падишаһы * Таттар мен табғаштардың Ұлы падишаһы * [[Дешті қыпшақ|Қыпшақ даласының]] Ұлы падишаһы * Барлық татарлардың Ұлы падишаһы<ref>Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев; науч. ред. И. Миргалеев. – Симферополь: ООО «Константа». – 2017. – 816 с. ISBN 978-5-906952-38-7</ref><ref>Сагит Фаизов. Письма ханов Ислам-Гирея III и Мухаммед-Гирея IV к царю Алексею Михайловичу и королю Яну Казимиру, 1654-1658: крымскотатар. дипломатика в полит. контексте постпереяслав. времени - Москва : Гуманитарий, 2003. - 166 с. ISBN 5-89221-075-8</ref>. * [[Қырым хандарының тізімі|Қырым ханы]] * [[Қасым хандығы|Қасым ханы]] * [[Қазан хандығы|Қазан ханы]] * [[Сібір хандығы|Сібір ханы]] * [[Астрахан хандығы|Астрахан ханы]] * [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ Ордасының сұлтаны]] | мерзімі = | негізгі үй = [[Шыңғыс хан әулеті]] | тармағы = | негізін салушы = [[I Қажы Герей]] | соңғы = [[Шаһин Герей]] | әулет басы = | пайда болды = [[1441 жыл]]ы | жер иелігі = | сарайлар = | тоқтау = * [[1512 жыл]] (Қасым) * [[1532 жыл]] (Астрахан) * [[1551 жыл]] (Қазан) * [[1783 жыл]] (Қырым) * [[1792 жыл]] (Бұжақ) | құлауы = | ұлты = | кейінгі әулет = }} '''Герейлер''' ({{lang-crh|Geraylar<ref>Qırım tarihı. E. Çubarovnıñ muarrirliginen. Aqmescit. Tezis. 2009 /История Крыма. Под ред. Э. Чубарова. Симферополь. Тезис. 2009/ ISBN 978-966-470-016-7</ref>}}, '''كرايلر'''; жек. т. — ''Geray'', '''كراى''') — XV ғасырдың басынан бастап 1783 жылы Ресей империясына қосылғанға дейін Қырым мемлекетін басқарған хандар әулеті. Әулеттің негізін қалаушы - ұзақ күрес нәтижесінде Қырымның [[Алтын Орда]]дан тәуелсіздігіне қол жеткізген Қырымның алғашқы ханы [[I Қажы Герей]] болды. Герейлер - [[Шыңғыс хан әулеті]] (Шыңғыс ханның ұрпақтары), [[Тоқатемірлер]]дің бір тармағы. Олар [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] әкесі [[Түй Қожа|Түй Қожа оғланның]] інісі Жанақ оғланнан тарайды. [[Жанақ оғлан]]ның үлкен ұлы, Қазан хандар әулетінің негізін қалаушы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] әкесі [[Ішкіле Хасан]] оғлан. Кейбір әулет өкілдері [[Қазан хандығы|Қазан]], [[Астрахан хандығы|Астрахан]] және [[Қасым хандығы|Қасым]] хандықтарының тағын да иемденді. [[I Дәулет Герей]] [[IV Иван|Иван Грозныйға]] қарсы соғыстарымен танымал. Қырым тағындағы соңғы Герей [[Шаһин Герей]] болды, ол тақтан бас тартып, Ресейге көшті, содан кейін Түркияға аттанды, онда жазаға тартылды. Герейлердің Шобан жанама тармағы болды, оның бірі - [[Әділ Герей]] - Қырым тағын иеленді. Бүгінгі таңда өзін тақ мұрагері деп санайтын үміткерлердің бірі - Лондонда тұратын [[Жазар Памир Герей]] және Ресейде тұратын [[Ермек Дәулет Герей]]. == Қырым жұртының билеушілері == * [[Тастемір]], [[Жанақ оғлан]]ның ұлы, [[1395 жыл|1395]]—[[1396 жыл|1396]] [[Қырым]] билеушісі * [[Дәулетберді]], [[Тастемір]]дің ұлы, [[1420 жыл|1420]]—[[1428 жыл|1428]] [[Алтын Орда|Жошы Ұлысының]] ханы == Қырым хандарының тізімі == {{main|Қырым хандарының тізімі}} {| class="standard" !Басқару жылдары !Аты ! |- |1441-1466 |[[I Қажы Герей]] | |- |1466 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Бірінші басқаруы |- |1466 |[[I Меңлі Герей]] ||Бірінші басқаруы |- |1466-1468 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Екiншi басқаруы |- |1468-1475 |[[I Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1475 |[[Хайдар хан (Қырым)|Хайдар хан]] | |- |1475-1478 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Үшінші басқаруы |- |1477 |colspan=2| әулет биліктен уақытша аластатылды |- |1478-1515 |[[I Меңлі Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1515-1523 |[[I Мехмет Герей]] | |- |1523 |[[I Ғазы Герей]] | |- |1523-1532 |[[I Сағадат Герей]] | |- |1524 |[[I Ислам Герей]] (І Сағадат Гереймен қатар) | |- |1532-1550 |[[I Сахиб Герей]] | |- |1550-1577 |[[I Дәулет Герей]] | |- |1577-1584 |[[II Мехмет Герей]] | |- |1584 |[[II Ислам Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1584 |[[II Сағадат Герей]] | |- |1584-1588 |[[II Ислам Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1588-1596 |[[II Ғазы Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1596 |[[I Фатих Герей]] | |- |1596-1607 |[[II Ғазы Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1607-1608 |[[Тоқтамыс Герей]] | |- |1608-1610 |[[I Саламат Герей]] | |- |1610-1623 |[[Жәнібек Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1623-1628 |[[III Мехмет Герей]] |† |- |1628-1635 |[[Жәнібек Герей]] |Екінші басқаруы |- |1635-1637 |[[Инает Герей]] | |- |1637-1641 |[[I Баһадүр Герей]] | |- |1641-1644 |[[IV Мехмет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1644-1654 |[[III Ислам Герей]] | |- |1654-1666 |[[IV Мехмет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1666-1671 |[[Әділ Герей]] | |- |1671-1678 |[[I Сәлім Герей]] (Қажы Сәлім Герей) |Бірінші басқаруы |- |1678-1683 |[[Мұрат Герей]] | |- |1683-1684 |[[II Қажы Герей]] | |- |1684-1691 |[[I Сәлім Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1691 |[[III Сағадат Герей]] | |- |1691-1692 |[[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]] | |- |1692-1699 |[[I Сәлім Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1699-1702 |[[II Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1702-1704 |[[I Сәлім Герей]] |Төртінші басқаруы |- |1704-1707 |[[III Ғазы Герей]] | |- |1707-1708 |[[I Қабылан Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1709-1713 |[[II Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1713-1715 |[[I Қабылан Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1716-1717 |[[III Дәулет Герей]] (Қара Дәулет Герей) | |- |1717-1724 |[[IV Сағадат Герей]] | |- |1724-1730 |[[II Меңлі Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1730-1736 |[[I Қабылан Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1736-1737 |[[II Фатих Герей]] | |- |1737-1740 |[[II Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1740-1743 |[[II Саламат Герей]] | |- |1743-1748 |[[II Сәлім Герей]] | |- |1748-1756 |[[Арслан Герей]] |Бірінші өзгерісі |- |1756-1758 |[[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]] | |- |1758-1764 |[[Қырым Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1765-1767 |[[III Сәлім Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1767 |[[Арслан Герей]] |Екiншi өзгерісі |- |1767-1768 |[[Мақсұт Герей]] | |- |1768-1769 |[[Қырым Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1769-1770 |[[IV Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1770 |[[II Қабылан Герей]] | |- |1770-1771 |[[III Сәлім Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1771-1775 |[[II Сахиб Герей]] |† |- |1775-1777 |[[IV Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1777-1782 |[[Шаһин Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1782 |[[II Баһадүр Герей]] | |- |1782-1783 |[[Шаһин Герей]] |Екiншi басқаруы |- |} 1624 жылы [[Жәнібек Герей]] мен 1771-1772 жылдары [[Мақсұт Герей]]дің билік еткен кезеңдері есепке алынбайды. Бұл хандарды Осман сұлтандары ресми түрде мақұлдағанымен, олар таққа отыра алмай, шын мәнінде Қырымды басқарған жоқ. Осы жылдары Қырым хандығын іс жүзінде, сәйкесінше, [[III Мехмет Герей]] және [[II Сахиб Герей]] басқарды. Кейбір еңбектерде аталған [[Шаһбаз Герей]] (1787-1789) мен [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]] (1789-1792) хандар тізімге кірмейді, өйткені олар 1783 жылы [[Ресей империясы]]на қосылған Қырымды шынымен басқармаған. Осы екі билеушінің қол астында Қырым мемлекетінің бөлігі деп саналған [[Бұжақ]] қана болды. == Герей руынан шыққан [[Қасым хандығы|Қасым хандары]] == * [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулет]], Қажы Герейдің ұлы, [[1466 жыл]]ы, [[1474 жыл|1474]]—[[1475 жыл|1475]], [[1476 жыл|1476]]—[[1478 жыл|1478]] Қырым ханы, [[1486 жыл|1486]]—[[1490 жыл|1490]] Қасым билеушісі * [[Сатылған]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1491 жыл|1491]]—[[1506 жыл|1506]] Қасым билеушісі * [[Жанай (Қасым ханы)|Жанай]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1506 жыл|1506]]—[[1512 жыл|1512]] Қасым билеушісі == Герей руынан шыққан [[Қазан хандығы|Қазан хандары]] == * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]] ([[1501 жыл|1501]]—[[1551 жыл|1551]]) — [[1521 жыл|1521]]—[[1524 жыл|1524]] Қазан ханы, [[1524 жыл|1524]]—[[1532 жыл|1532]] [[қалғай]], сосын 1532—1551 Қырым ханы, [[I Сағадат Герей|I Сағадат Герейдің]] ұлы. * [[Сафа Герей хан]] ([[1510 жыл|1510]]—[[1549 жыл|1549]]) — [[1524 жыл|1524]]—[[1549 жыл|1549]] Қазан ханы, Фатих Герейдің ұлы, Сахиб Герейдің інісі. * [[Өтеміс Герей]] ([[1546 жыл|1546]]—[[1566 жыл|1566]]) — [[1549 жыл|1549]]—[[1551 жыл|1551]] Қазан ханы, Сафа Герей хандің ұлы. == Герей руынан шыққан [[Астрахан хандығы|Астрахан хандары]] == * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1522—1523 Астрахан ханы * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1531—1532 Астрахан ханы == Герей руынан шыққан [[Сібір хандығы|Сібір хандары]] мен ханзадалары == * [[Абылай Герей]], Сібір ханы (1628 бастап 1631 дейін). * [[Дәулет Герей (Сібір ханзадасы)|Дәулет Герей]], Сібір ханзадасы, 1662-1665 жылдары жергілікті тұрғындардың орыстарға қарсы көтерілісін басқарды. == Құрлықтық Қырым (Бұжақ) хандары == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[қалғай]]лары == * Жамқұршы, [[I Қажы Герей]]дің ұлы, 1486—1507 * [[I Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Меңлі Герей]]дің ұлы, 1507—1515 * [[Ахмет Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1515—1519 * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1519—1522 * Алып Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1522—1523 * Баба Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523 * [[I Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523—1524 * Өзбек Герей, Өз Темірдің ұлы, I Қажы Герейдің немересі, 1524—1525 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1525—1526 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1526-1528 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1528—1530 * [[I Дәулет Герей|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Меңлі Герейдің немересі, 1530—1532 * Өзбек Герей, I Мехмет Герейдің ұлы, 1532 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1532—1536 * Ахмет Герей, I Сағадат Герейдің ұлы, 1536-1537 * [[Әмин Герей]], I Сахиб Герейдің ұлы, 1537—1551 * [[Бөлүк Герей]], Сафа Герей хандің ұлы, Фатих Герейдің немересі, I Меңлі Герейдің шөбересі, 1551 * Ахмет Герей, [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1551—1555 * [[II Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1555—1577 * [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1577—1578 * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1578 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1578—1584 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1584 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588 * [[I Фатих Герей|Фатих Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588—1596 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1608 * [[III Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1608 * [[Жәнібек Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1608—1610 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1610 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1610—1623 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1623—1628 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1624 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1628—1631 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[IV Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1632—1635 * Хұсам Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1635—1637 * [[III Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * Фатих Герей, Дәулет Чобан Герейдің ұлы, [[I Фатих Герей]]дің немересі, 1641—1644 * [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1644—1651 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1651—1654 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1654—1666 * [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герей]] (Қырым Герей), Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шопан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] шөбересі, 1666—1671 * Саламат Герей, [[I Баһадүр Герей]]дің ұлы, 1671—1678 * Тоқтамыс Герей, [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1678—1682 * [[Сафа Герей хан (Қырым ханы)|Сафа Герей хан]], [[Сафа Герей хан (нұреддин)|Сафа Герей хандің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1682—1683 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1691 * Дәулет Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] шөбересі, 1691—1692 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей|Ислам Герейдің]] ұлы, 1699 * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1702 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1709 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1709 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1709—1713 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Баһадүр Герей, I Сафа Герей хандің ұлы, 1716—1717 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1717—1718 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718—1724 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1725 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1725—1727 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Фатих Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1734—1736 * Арслан Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1736—1737 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1737—1740 * Азамат Герей, [[III Ғазы Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * [[II Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[I Қабылан Герей]]дің ұлы, 1741—1743 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1743—1748 * [[III Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1756 * Дәулет Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Қажы Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758—1762 * [[Мақсұт Герей]], [[II Саламат Герей]]дің ұлы, 1762—1764 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[IV Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1767 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1767—1768 * Месүт Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1769—1770 * Ислам Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1770 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1771—1772 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1771—1774 * Баһадүр Герей, Мақсұт Герейдің ұлы, 1774—1775 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1775—1777 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1782 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[Нұреддин (лауазым)|нұреддиндер]] == * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы 1578—1584 * [[Мұрат Герей (нұреддин)|Мұрат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1584 * [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1588—1591 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1591—1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596 * Дәулет Герей, [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1608 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1608—1610 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1610—1623 * Дәулет Шобан Герей, [[I Фатих Герей|Фатих Герейдің]] ұлы, 1623—1624 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1624—1627 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1628—1631 * [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[Мүбарак Герей (Жәнібек Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], I Жәнібек Герейдің ұлы, 1632—1634 * Сағадат Герей, [[II Ғазы Герей]]дің ұлы, 1635—1637 * [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637 * [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1641—1644 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1644—1651 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1651—1654 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1654—1659 * Мұрат Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1659—1563 * Мехмет Герей, [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герейдің]] ұлы, [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Дәулет Герей]]дің шөбересі, 1663—1665 * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * Дәулет Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1666—1670 * Ғазы Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1670—1671 * [[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]], [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1671—1678 * [[III Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1678—1683 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1691 * Фатих Герей, [[III Сағадат Герей]]дің ұлы, 1691 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1691—1692 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1700 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1700—1702 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * Мақсұт Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1708 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1708 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709 * Баһадүр Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709—1713 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Мақсұт Герей, [[III Дәулет Герей]]дің ұлы, 1716—1717 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1717—1718 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718 * Ислам Герей, Азамат Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1718—1724 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1727 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Қажы Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1731 * [[II Фатих Герей|Фатих Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1731—1734 * [[Арслан Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1734—1736 * Махмұт Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1736—1737 * Салих Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1738—1740 * Тоқтамыс Герей, [[II Меңлі Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1741—1743 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1743—1746 * Ахмет Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * [[Кырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Мақсұт Герей, II Саламат Герейдің ұлы, 1750—1756 * Мехмет Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1758 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, II Дәулет Герейдің немересі, 1758—1762 * Месүт Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1762—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1767 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1767—1768 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1769—1770 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1770 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1771—1772 * Баһадүр Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1771—1774 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1774—1775 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1775—1777 * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1777—1789 == Герей руынан шыққан [[Орқапы]] [[орбей]]і == * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * [[II Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Азамат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Рақым Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[II Сахиб Герей|Сахиб Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 == Герей руынан шыққан Қобан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1699—1710 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1713—1726 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1726—1728 * Мұрат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1728—1729 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1736/1737 * Ғазы Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1742/1743 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1748 * Мақсұт Герей, [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1755 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1755—1756 * Қырым Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Баһадүр Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758/1759 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1773—1774 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1774—1776 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1780 == Герей руынан шыққан Бұжақ серәскерлері == * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1704 * Мехмет Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1711 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1728 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1748 * [[Қырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * [[IV Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1757 * Сағадат Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1757—1758 * [[Шаһбаз Герай|Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[Шаһин Герай|Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1768—1769 == Герей руынан шыққан Едисан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Сейіт Герей, [[Хәлім Герай (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Бақыт Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жедішкөл серәскерлері == * Баһадүр Герей, Қырым Герейдің ұлы, 1759—1763 * Әділ Герей, III Сәлім Герейдің ұлы, 1766—1767 * Тоқтамыс Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1774—1777 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1777 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * [[II Баһадүр Герей|Баһадүр Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жембойлық серәскерлері == * Ахмет Герей,[[II Дәулет Герей]]дің немересі, Мехмет Герейдің ұлы, 1735 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 == Герей руынан шыққан Қобан башбұғылар == * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан тарихшылар == * [[Мұхаммед Герей (тарихшы)|Мұхаммед Герей]] * [[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]] == XX-XXI ғасырлардағы Герей әулеті == * Сұлтан Қадыр Герей (1891—1953), патша әскерінің полковнигі. Азамат соғысы кезінде жараланып, Түркияға көшіп, сол жерден АҚШ-та «Шеркес-грузин қоғамын» құрды. ** Шыңғыс Герей (1921 туғ.), алдыңғының үлкен ұлы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық барлау қызметінде болды. Жазушы және ақын, «Биліктің көлеңкесі» («The Shadow of Power») кітабының авторы. ** Жұматай Герей (1916-1976) Түркістандағы басмашы жасағының жетекшісі. Ол коммунизмге қарсы күресті. ** Азамат Герей (1924—2001), алдыңғының інісі. *** Қадыр Дәулет Герей (1961 туғ.), алдыңғының бірінші некесінен туған үлкен ұлы. *** Абазбек Герей (1965 туғ.) Жұматай Герейдің ұлы **** Шыңғыс Кәрім Сұлтан Герей (1992 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Әділ Сағат Герей (1964 туғ.), алдыңғының інісі. **** Темужин Сердж Герей (2002 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Каспиан Герей (1972 туғ.), Азамат Герейдің екінші некесінен туған жалғыз ұлы *** Ермек Дәулет Герей (1998 туғ.), Абазбек Герейдің ұлы (Ресейде тұрады<ref>[https://weekend.rambler.ru/read/41750819-krymskie-potomki-chingishana-kakie-tayny-oni-hranyat/ Шыңғыс ханның Қырым ұрпақтары: олар қандай құпияларды сақтайды — Рамблер/субботний<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>) == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20111210112207/http://www.hansaray.org.ua/r_geray_chrono.html Қырым хандарының хронологиясы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығы]] [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Мұсылман әулеттері]] [[Санат:Герейлер]] 2suzex5adpwz2ojh3188v7k82fsjeze 3651677 3651529 2026-09-07T05:34:48Z Орел Карл 81620 /* Герей руынан шыққан Қырым қалғайлары */ 3651677 wikitext text/x-wiki {{Әулет | атауы = Герейлер | шынайы атауы = {{lang-crh|Geraylar}} | сурет = Giray tamga grayscale.svg | сурет тақырыбы = Герейлердің таңбасы | сурет ені = | ел = [[Қырым хандығы]] | титул = <nowiki></nowiki> * [[Ұлы Орда]]ның Ұлы падишаһы * [[Алтын Орда|Ұлық Ұлысының]] Ұлы падишаһы * [[Қырым]] тағының Ұлы падишаһы * Барлық [[ноғайлар]]дың Ұлы падишаһы * Таулы [[Адығтар|шеркестердің]] Ұлы падишаһы * Таттар мен табғаштардың Ұлы падишаһы * [[Дешті қыпшақ|Қыпшақ даласының]] Ұлы падишаһы * Барлық татарлардың Ұлы падишаһы<ref>Документы Крымского ханства из собрания Хусейна Фейзханова / сост. и транслит. Р. Р. Абдужемилев; науч. ред. И. Миргалеев. – Симферополь: ООО «Константа». – 2017. – 816 с. ISBN 978-5-906952-38-7</ref><ref>Сагит Фаизов. Письма ханов Ислам-Гирея III и Мухаммед-Гирея IV к царю Алексею Михайловичу и королю Яну Казимиру, 1654-1658: крымскотатар. дипломатика в полит. контексте постпереяслав. времени - Москва : Гуманитарий, 2003. - 166 с. ISBN 5-89221-075-8</ref>. * [[Қырым хандарының тізімі|Қырым ханы]] * [[Қасым хандығы|Қасым ханы]] * [[Қазан хандығы|Қазан ханы]] * [[Сібір хандығы|Сібір ханы]] * [[Астрахан хандығы|Астрахан ханы]] * [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ Ордасының сұлтаны]] | мерзімі = | негізгі үй = [[Шыңғыс хан әулеті]] | тармағы = | негізін салушы = [[I Қажы Герей]] | соңғы = [[Шаһин Герей]] | әулет басы = | пайда болды = [[1441 жыл]]ы | жер иелігі = | сарайлар = | тоқтау = * [[1512 жыл]] (Қасым) * [[1532 жыл]] (Астрахан) * [[1551 жыл]] (Қазан) * [[1783 жыл]] (Қырым) * [[1792 жыл]] (Бұжақ) | құлауы = | ұлты = | кейінгі әулет = }} '''Герейлер''' ({{lang-crh|Geraylar<ref>Qırım tarihı. E. Çubarovnıñ muarrirliginen. Aqmescit. Tezis. 2009 /История Крыма. Под ред. Э. Чубарова. Симферополь. Тезис. 2009/ ISBN 978-966-470-016-7</ref>}}, '''كرايلر'''; жек. т. — ''Geray'', '''كراى''') — XV ғасырдың басынан бастап 1783 жылы Ресей империясына қосылғанға дейін Қырым мемлекетін басқарған хандар әулеті. Әулеттің негізін қалаушы - ұзақ күрес нәтижесінде Қырымның [[Алтын Орда]]дан тәуелсіздігіне қол жеткізген Қырымның алғашқы ханы [[I Қажы Герей]] болды. Герейлер - [[Шыңғыс хан әулеті]] (Шыңғыс ханның ұрпақтары), [[Тоқатемірлер]]дің бір тармағы. Олар [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыстың]] әкесі [[Түй Қожа|Түй Қожа оғланның]] інісі Жанақ оғланнан тарайды. [[Жанақ оғлан]]ның үлкен ұлы, Қазан хандар әулетінің негізін қалаушы [[Ұлық Мұхаммед хан|Ұлық Мұхаммедтің]] әкесі [[Ішкіле Хасан]] оғлан. Кейбір әулет өкілдері [[Қазан хандығы|Қазан]], [[Астрахан хандығы|Астрахан]] және [[Қасым хандығы|Қасым]] хандықтарының тағын да иемденді. [[I Дәулет Герей]] [[IV Иван|Иван Грозныйға]] қарсы соғыстарымен танымал. Қырым тағындағы соңғы Герей [[Шаһин Герей]] болды, ол тақтан бас тартып, Ресейге көшті, содан кейін Түркияға аттанды, онда жазаға тартылды. Герейлердің Шобан жанама тармағы болды, оның бірі - [[Әділ Герей]] - Қырым тағын иеленді. Бүгінгі таңда өзін тақ мұрагері деп санайтын үміткерлердің бірі - Лондонда тұратын [[Жазар Памир Герей]] және Ресейде тұратын [[Ермек Дәулет Герей]]. == Қырым жұртының билеушілері == * [[Тастемір]], [[Жанақ оғлан]]ның ұлы, [[1395 жыл|1395]]—[[1396 жыл|1396]] [[Қырым]] билеушісі * [[Дәулетберді]], [[Тастемір]]дің ұлы, [[1420 жыл|1420]]—[[1428 жыл|1428]] [[Алтын Орда|Жошы Ұлысының]] ханы == Қырым хандарының тізімі == {{main|Қырым хандарының тізімі}} {| class="standard" !Басқару жылдары !Аты ! |- |1441-1466 |[[I Қажы Герей]] | |- |1466 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Бірінші басқаруы |- |1466 |[[I Меңлі Герей]] ||Бірінші басқаруы |- |1466-1468 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Екiншi басқаруы |- |1468-1475 |[[I Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1475 |[[Хайдар хан (Қырым)|Хайдар хан]] | |- |1475-1478 |[[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдəулет]] |Үшінші басқаруы |- |1477 |colspan=2| әулет биліктен уақытша аластатылды |- |1478-1515 |[[I Меңлі Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1515-1523 |[[I Мехмет Герей]] | |- |1523 |[[I Ғазы Герей]] | |- |1523-1532 |[[I Сағадат Герей]] | |- |1524 |[[I Ислам Герей]] (І Сағадат Гереймен қатар) | |- |1532-1550 |[[I Сахиб Герей]] | |- |1550-1577 |[[I Дәулет Герей]] | |- |1577-1584 |[[II Мехмет Герей]] | |- |1584 |[[II Ислам Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1584 |[[II Сағадат Герей]] | |- |1584-1588 |[[II Ислам Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1588-1596 |[[II Ғазы Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1596 |[[I Фатих Герей]] | |- |1596-1607 |[[II Ғазы Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1607-1608 |[[Тоқтамыс Герей]] | |- |1608-1610 |[[I Саламат Герей]] | |- |1610-1623 |[[Жәнібек Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1623-1628 |[[III Мехмет Герей]] |† |- |1628-1635 |[[Жәнібек Герей]] |Екінші басқаруы |- |1635-1637 |[[Инает Герей]] | |- |1637-1641 |[[I Баһадүр Герей]] | |- |1641-1644 |[[IV Мехмет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1644-1654 |[[III Ислам Герей]] | |- |1654-1666 |[[IV Мехмет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1666-1671 |[[Әділ Герей]] | |- |1671-1678 |[[I Сәлім Герей]] (Қажы Сәлім Герей) |Бірінші басқаруы |- |1678-1683 |[[Мұрат Герей]] | |- |1683-1684 |[[II Қажы Герей]] | |- |1684-1691 |[[I Сәлім Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1691 |[[III Сағадат Герей]] | |- |1691-1692 |[[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]] | |- |1692-1699 |[[I Сәлім Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1699-1702 |[[II Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1702-1704 |[[I Сәлім Герей]] |Төртінші басқаруы |- |1704-1707 |[[III Ғазы Герей]] | |- |1707-1708 |[[I Қабылан Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1709-1713 |[[II Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1713-1715 |[[I Қабылан Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1716-1717 |[[III Дәулет Герей]] (Қара Дәулет Герей) | |- |1717-1724 |[[IV Сағадат Герей]] | |- |1724-1730 |[[II Меңлі Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1730-1736 |[[I Қабылан Герей]] |Үшінші басқаруы |- |1736-1737 |[[II Фатих Герей]] | |- |1737-1740 |[[II Меңлі Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1740-1743 |[[II Саламат Герей]] | |- |1743-1748 |[[II Сәлім Герей]] | |- |1748-1756 |[[Арслан Герей]] |Бірінші өзгерісі |- |1756-1758 |[[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]] | |- |1758-1764 |[[Қырым Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1765-1767 |[[III Сәлім Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1767 |[[Арслан Герей]] |Екiншi өзгерісі |- |1767-1768 |[[Мақсұт Герей]] | |- |1768-1769 |[[Қырым Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1769-1770 |[[IV Дәулет Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1770 |[[II Қабылан Герей]] | |- |1770-1771 |[[III Сәлім Герей]] |Екiнші басқаруы |- |1771-1775 |[[II Сахиб Герей]] |† |- |1775-1777 |[[IV Дәулет Герей]] |Екiншi басқаруы |- |1777-1782 |[[Шаһин Герей]] |Бірінші басқаруы |- |1782 |[[II Баһадүр Герей]] | |- |1782-1783 |[[Шаһин Герей]] |Екiншi басқаруы |- |} 1624 жылы [[Жәнібек Герей]] мен 1771-1772 жылдары [[Мақсұт Герей]]дің билік еткен кезеңдері есепке алынбайды. Бұл хандарды Осман сұлтандары ресми түрде мақұлдағанымен, олар таққа отыра алмай, шын мәнінде Қырымды басқарған жоқ. Осы жылдары Қырым хандығын іс жүзінде, сәйкесінше, [[III Мехмет Герей]] және [[II Сахиб Герей]] басқарды. Кейбір еңбектерде аталған [[Шаһбаз Герей]] (1787-1789) мен [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]] (1789-1792) хандар тізімге кірмейді, өйткені олар 1783 жылы [[Ресей империясы]]на қосылған Қырымды шынымен басқармаған. Осы екі билеушінің қол астында Қырым мемлекетінің бөлігі деп саналған [[Бұжақ]] қана болды. == Герей руынан шыққан [[Қасым хандығы|Қасым хандары]] == * [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулет]], Қажы Герейдің ұлы, [[1466 жыл]]ы, [[1474 жыл|1474]]—[[1475 жыл|1475]], [[1476 жыл|1476]]—[[1478 жыл|1478]] Қырым ханы, [[1486 жыл|1486]]—[[1490 жыл|1490]] Қасым билеушісі * [[Сатылған]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1491 жыл|1491]]—[[1506 жыл|1506]] Қасым билеушісі * [[Жанай (Қасым ханы)|Жанай]], [[Нұрдәулет (Қырым ханы)|Нұрдәулеттің]] ұлы, [[1506 жыл|1506]]—[[1512 жыл|1512]] Қасым билеушісі == Герей руынан шыққан [[Қазан хандығы|Қазан хандары]] == * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]] ([[1501 жыл|1501]]—[[1551 жыл|1551]]) — [[1521 жыл|1521]]—[[1524 жыл|1524]] Қазан ханы, [[1524 жыл|1524]]—[[1532 жыл|1532]] [[қалғай]], сосын 1532—1551 Қырым ханы, [[I Сағадат Герей|I Сағадат Герейдің]] ұлы. * [[Сафа Герей хан]] ([[1510 жыл|1510]]—[[1549 жыл|1549]]) — [[1524 жыл|1524]]—[[1549 жыл|1549]] Қазан ханы, Фатих Герейдің ұлы, Сахиб Герейдің інісі. * [[Өтеміс Герей]] ([[1546 жыл|1546]]—[[1566 жыл|1566]]) — [[1549 жыл|1549]]—[[1551 жыл|1551]] Қазан ханы, Сафа Герей хандің ұлы. == Герей руынан шыққан [[Астрахан хандығы|Астрахан хандары]] == * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1522—1523 Астрахан ханы * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей|Мехмет I Герейдің]] ұлы, 1531—1532 Астрахан ханы == Герей руынан шыққан [[Сібір хандығы|Сібір хандары]] мен ханзадалары == * [[Абылай Герей]], Сібір ханы (1628 бастап 1631 дейін). * [[Дәулет Герей (Сібір ханзадасы)|Дәулет Герей]], Сібір ханзадасы, 1662-1665 жылдары жергілікті тұрғындардың орыстарға қарсы көтерілісін басқарды. == Құрлықтық Қырым (Бұжақ) хандары == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[қалғай]]лары == * Жамқұршы, [[I Қажы Герей]]дің ұлы, 1486—1507 * [[I Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Меңлі Герей]]дің ұлы, 1507—1515 * [[Ахмет Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1515—1519 * [[Баһадүр Герей (Астрахан ханы)|Баһадүр Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1519—1522 * Алып Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1522—1523 * Баба Герей, [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523 * [[I Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1523—1524 * Өзбек Герей, Өз Темірдің ұлы, I Қажы Герейдің немересі, 1524—1525 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1525—1526 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1526-1528 * [[I Сахиб Герей|Сахиб Герей]], I Меңлі Герейдің ұлы, 1528—1530 * [[I Дәулет Герей|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Меңлі Герейдің немересі, 1530—1532 * Өзбек Герей, I Мехмет Герейдің ұлы, 1532 * [[I Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Мехмет Герей]]дің ұлы, 1532—1536 * Ахмет Герей, I Сағадат Герейдің ұлы, 1536-1537 * [[Әмин Герей]], I Сахиб Герейдің ұлы, 1537—1551 * [[Бөлүк Герей]], Сафа Герей хандің ұлы, Фатих Герейдің немересі, I Меңлі Герейдің шөбересі, 1551 * Ахмет Герей, [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1551—1555 * [[II Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1555—1577 * [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1577—1578 * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1578 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1578—1584 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей|Мехмет Герейдің]] ұлы, 1584 * [[Алып Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588 * [[I Фатих Герей|Фатих Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1588—1596 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1608 * [[III Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1608 * [[Жәнібек Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1608—1610 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1610 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1610—1623 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей|Сағадат Герейдің]] ұлы, 1623—1628 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1624 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Дәулет Герейдің немересі, 1628—1631 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[IV Мехмет Герей|Мехмет Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1632—1635 * Хұсам Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1635—1637 * [[III Ислам Герей|Ислам Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * Фатих Герей, Дәулет Чобан Герейдің ұлы, [[I Фатих Герей]]дің немересі, 1641—1644 * [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1644—1651 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1651—1654 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1654—1666 * [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герей]] (Қырым Герей), Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шопан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] шөбересі, 1666—1671 * Саламат Герей, [[I Баһадүр Герей]]дің ұлы, 1671—1678 * Тоқтамыс Герей, [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1678—1682 * [[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]], [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1682—1683 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] немересі, 1691 * Дәулет Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] шөбересі, 1691—1692 * [[II Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей|Ислам Герейдің]] ұлы, 1699 * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1702 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1709 * [[IV Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1709 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1709—1713 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Баһадүр Герей, I Сафа Герей хандің ұлы, 1716—1717 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1717—1718 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718—1724 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1725 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1725—1727 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Фатих Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1734—1736 * Арслан Герей, [[II Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] ұлы, 1736—1737 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1737—1740 * Азамат Герей, [[III Ғазы Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * [[II Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[I Қабылан Герей]]дің ұлы, 1741—1743 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1743—1748 * [[III Сәлім Герей|Сәлім Герей]], [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1756 * Дәулет Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Қажы Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1758—1762 * [[Мақсұт Герей]], [[II Саламат Герей]]дің ұлы, 1762—1764 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[IV Дәулет Герей|Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1767 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1767—1768 * Месүт Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1769—1770 * Ислам Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1770 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1771—1772 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1771—1774 * Баһадүр Герей, Мақсұт Герейдің ұлы, 1774—1775 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1775—1777 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1782 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан Қырым [[Нұреддин (лауазым)|нұреддиндер]] == * [[II Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы 1578—1584 * [[Мұрат Герей (нұреддин)|Мұрат Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1584 * [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1584—1588 * [[Сафа Герей (қалғай)|Сафа Герей]], [[II Мехмет Герей]]дің ұлы, 1588—1591 * Бақыт Герей, [[Әділ Герей (қалғай)|Әділ Герейдің]] ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1591—1596 * [[I Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Дәулет Герей]]дің ұлы, 1596 * Дәулет Герей, [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1596—1601 * [[Тоқтамыс Герей]], II Ғазы Герейдің ұлы, 1601 * Сефер Герей, II Ғазы Герейдің ұлы, 1601—1608 * [[Шаһин Герей (қалғай)|Шаһин Герей]], [[II Сағадат Герей]]дің ұлы, 1608 * [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герей]], Мүбарак Герейдің ұлы, [[I Дәулет Герей]]дің немересі, 1608—1610 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1610—1623 * Дәулет Шобан Герей, [[I Фатих Герей|Фатих Герейдің]] ұлы, 1623—1624 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1624—1627 * [[Азамат Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1628—1631 * [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1631—1632 * [[Мүбарак Герей (Жәнібек Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]], I Жәнібек Герейдің ұлы, 1632—1634 * Сағадат Герей, [[II Ғазы Герей]]дің ұлы, 1635—1637 * [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637 * [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]], [[I Саламат Герей|Саламат Герейдің]] ұлы, 1637—1641 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1641—1644 * [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]], [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1644—1651 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1651—1654 * Әділ Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1654—1659 * Мұрат Герей, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1659—1563 * Мехмет Герей, [[Дәулет Герей (қалғай)|Дәулет Герейдің]] ұлы, [[Шақай Мүбарак Герей|Мүбарак Герейдің]] немересі, [[I Дәулет Герей]]дің шөбересі, 1663—1665 * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * Дәулет Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1666—1670 * Ғазы Герей, Фатих Герейдің ұлы, Дәулет Шобан Герейдің немересі, [[I Фатих Герей]]дің шөбересі 1670—1671 * [[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]], [[Сафа Герей (нұреддин)|Сафа Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1671—1678 * [[III Сағадат Герей|Сағадат Герей]], [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, I Саламат Герейдің немересі, 1678—1683 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1683—1684 * Азамат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1684—1691 * Жиһан Герей, [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейдің]] ұлы, [[I Саламат Герей]]дің немересі, 1691 * Фатих Герей, [[III Сағадат Герей]]дің ұлы, 1691 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1691—1692 * Шаһин Герей, [[III Ислам Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1700 * Инает Герей, Тоқтамыс Герейдің ұлы, Сафа Герей хандің немересі, I Саламат Герейдің шөбересі, 1700—1702 * [[I Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1702—1704 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1704—1707 * Мақсұт Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1707—1708 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1708 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709 * Баһадүр Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1709—1713 * Сахиб Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Мақсұт Герей, [[III Дәулет Герей]]дің ұлы, 1716—1717 * Сафа Герей хан, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1717—1718 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1718 * Ислам Герей, Азамат Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1718—1724 * Саламат Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1724—1727 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1727—1730 * Қажы Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1731 * [[II Фатих Герей|Фатих Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1731—1734 * [[Арслан Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1734—1736 * Махмұт Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1736—1737 * Салих Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герей]], [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1738—1740 * Тоқтамыс Герей, [[II Меңлі Герей]]дің ұлы, 1740—1741 * Шаһин Герей, Әділ Герейдің ұлы, [[I Сәлім Герей]]дің немересі, 1741—1743 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1743—1746 * Ахмет Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * [[Кырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Мақсұт Герей, II Саламат Герейдің ұлы, 1750—1756 * Мехмет Герей, [[IV Саламат Герей]]дің ұлы, 1756—1758 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1758 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, II Дәулет Герейдің немересі, 1758—1762 * Месүт Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1762—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1767 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1767—1768 * [[II Қабылан Герей|Қабылан Герей]], [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1768—1769 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1769—1770 * [[Бақыт Герей (Қырым Герейдің ұлы)|Бақыт Герей]], [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1770 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1770—1771 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей|I Қырым Герейдің]] ұлы, 1771—1772 * Баһадүр Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1771—1774 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей|I Мақсұт Герейдің]] ұлы, 1774—1775 * Мүбарак Герей, [[Арслан Герей|I Арслан Герейдің]] ұлы, 1775—1777 * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1777—1789 == Герей руынан шыққан [[Орқапы]] [[орбей]]і == * Ахмет Герей, [[IV Мехмет Герей]]дің ұлы, 1665—1666 * [[II Саламат Герей|Саламат Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1713—1716 * Азамат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1730—1734 * Рақым Герей, Мехмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746—1748 * Мехмет Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * Сәлім Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[II Сахиб Герей|Сахиб Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 == Герей руынан шыққан Қобан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1699—1710 * [[Бақыт Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1713—1726 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1726—1728 * Мұрат Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1728—1729 * Сәлім Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1736/1737 * Ғазы Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1742/1743 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1746 * Ахмет Герей, Махмұт Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1748 * Мақсұт Герей, [[II Сәлім Герей]]дің ұлы, 1755 * Сағадат Герей, [[Бақыт Герей]]дің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1755—1756 * Қырым Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Баһадүр Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758/1759 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1773—1774 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1774—1776 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1780 == Герей руынан шыққан Бұжақ серәскерлері == * [[III Ғазы Герей|Ғазы Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1692—1699 * [[II Меңлі Герей|Меңлі Герей]], [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1699—1704 * Мехмет Герей, [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1711 * Әділ Герей, [[I Сәлім Герей]]дің ұлы, 1727—1728 * Салих Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1737—1738 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1748 * [[Қырым Герей]], [[II Дәулет Герей]]дің ұлы, 1748—1750 * [[IV Дәулет Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Қажы Герей, [[IV Сағадат Герей]]дің ұлы, 1756—1757 * Сағадат Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1757—1758 * [[Шаһбаз Герай|Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * Қырым Герей, [[II Фатих Герей]]дің ұлы, 1764—1767 * [[Шаһин Герай|Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1768—1769 == Герей руынан шыққан Едисан серәскерлері == * [[Шаһбаз Герей]], [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1750—1756 * Сейіт Герей, [[Хәлім Герай (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1756—1758 * Бақыт Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1758—1764 * [[Шаһин Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1770—1771 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жедішкөл серәскерлері == * Баһадүр Герей, Қырым Герейдің ұлы, 1759—1763 * Әділ Герей, III Сәлім Герейдің ұлы, 1766—1767 * Тоқтамыс Герей, [[Хәлім Герей (хан)|Хәлім Герейдің]] ұлы, 1774—1777 * Арслан Герей, Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1777 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Ғазы Герей, [[Арслан Герей]]дің ұлы, 1778 * [[II Баһадүр Герей|Баһадүр Герей]], Ахмет Герейдің ұлы, [[II Дәулет Герей]]дің немересі, 1781—1782 == Герей руынан шыққан Жембойлық серәскерлері == * Ахмет Герей,[[II Дәулет Герей]]дің немересі, Мехмет Герейдің ұлы, 1735 * Қажы Герей, [[III Сәлім Герей]]дің ұлы, 1777—1778 * Мұрат Герей, [[Мақсұт Герей]]дің ?ұлы, 1780—1781 == Герей руынан шыққан Қобан башбұғылар == * Арслан Герей, Нұман Герейдің ?ұлы, [[IV Сағадат Герей]]дің немересі, 1787—1789 * Мехмет Герей, [[Қырым Герей]]дің ұлы, 1789—1792 == Герей руынан шыққан тарихшылар == * [[Мұхаммед Герей (тарихшы)|Мұхаммед Герей]] * [[Хәлім Герей (тарихшы)|Хәлім Герей]] == XX-XXI ғасырлардағы Герей әулеті == * Сұлтан Қадыр Герей (1891—1953), патша әскерінің полковнигі. Азамат соғысы кезінде жараланып, Түркияға көшіп, сол жерден АҚШ-та «Шеркес-грузин қоғамын» құрды. ** Шыңғыс Герей (1921 туғ.), алдыңғының үлкен ұлы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық барлау қызметінде болды. Жазушы және ақын, «Биліктің көлеңкесі» («The Shadow of Power») кітабының авторы. ** Жұматай Герей (1916-1976) Түркістандағы басмашы жасағының жетекшісі. Ол коммунизмге қарсы күресті. ** Азамат Герей (1924—2001), алдыңғының інісі. *** Қадыр Дәулет Герей (1961 туғ.), алдыңғының бірінші некесінен туған үлкен ұлы. *** Абазбек Герей (1965 туғ.) Жұматай Герейдің ұлы **** Шыңғыс Кәрім Сұлтан Герей (1992 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Әділ Сағат Герей (1964 туғ.), алдыңғының інісі. **** Темужин Сердж Герей (2002 туғ.), алдыңғының ұлы. *** Каспиан Герей (1972 туғ.), Азамат Герейдің екінші некесінен туған жалғыз ұлы *** Ермек Дәулет Герей (1998 туғ.), Абазбек Герейдің ұлы (Ресейде тұрады<ref>[https://weekend.rambler.ru/read/41750819-krymskie-potomki-chingishana-kakie-tayny-oni-hranyat/ Шыңғыс ханның Қырым ұрпақтары: олар қандай құпияларды сақтайды — Рамблер/субботний<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>) == Сілтеме == * [https://web.archive.org/web/20111210112207/http://www.hansaray.org.ua/r_geray_chrono.html Қырым хандарының хронологиясы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығы]] [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Мұсылман әулеттері]] [[Санат:Герейлер]] 9q2aaiew86son0e4948s725232b70v7 Зейнеп Жұманова 0 657652 3651650 3647539 2026-09-07T04:30:27Z Акпарова Корлан 184969 3651650 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939ж. |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туған жері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шоңай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика–математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте оқу ісініӊ меӊгерушісі, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981ж.) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993ж.) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001ж.) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011ж.) * «Ардагер» атағы (2010 ж.) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006 ж.) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар. == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Әдебиет == * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] cb4u3uy2pjkf1gjbpn7vguvsw2psxmi 3651652 3651650 2026-09-07T04:32:16Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] ([[User talk:Акпарова Корлан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3581512 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шоңай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала дүниеге келіп, жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — солардың кенжелерінің бірі. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика–математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте оқу ісініӊ меӊгерушісі, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Әдебиет == * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] o7u3vpnn2809mqf178l7chzxim13i1u Ангора қояны 0 661488 3651741 3647521 2026-09-07T07:34:46Z Орын Толғанай 183532 3651741 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ангора қояны '''— ұзын, жұмсақ жүні бар [[қоян]] түрі. Ұзын жүнінің арқасында әрі практикалық, әрі сәндік мақсатта өсірілетін қоян тұқымдарының тобына жатады. Олардың жүнінен «ангора жүні» деп аталатын материал алынады; бұл – ұстағанда өте жұмсақ әрі ерекше, нәзік түгімен сипатталатын тоқыма шикізаты. Дәл осы тұқымдар жүн өндіру үшін де, сәндік мақсатта да пайдаланылады. Қытай ангора қоянының жүнін өндіруде әлемде көш бастап тұр, оның жылдық өнім көлемі 8 000 тоннаға дейін жетеді. == Тарихы == Ангора қояндары — қоян тұқымдарының ішіндегі ең ежелгілерінің бірі. Оларды өсіру [[Түркия]]да басталған; бұл жануарлар өз атауын — ангора ешкілері мен мысықтары сияқты — бұрын Ангора деп аталған Түркия астанасы Анкара қаласының құрметіне алған. Олар Еуропаға XVIII ғасырдың ортасында Франция арқылы жетіп, тез арада үлкен танымалдылыққа ие болды; XIX ғасырдың басына қарай Ангора қояндары бүкіл дерлік құрлыққа таралып үлгерді. Бастапқыда Еуропада Ангора қояндары ақсүйектер арасында үй жануары ретінде пайдаланған болса, оларды шаруашылық мақсатында өсіру кейінірек қолға алынды. АҚШ-та ХХ ғасырдан бастап пайда болды. Ангора қояндары Ресейде әлдеқайда ертерек — IX ғасырда — пайда болған, алайда сол кезде олар «арктикалық түлкі қояндары» деп аталған; ал «Ангора қояны» атауы бұл түкті жануарларға едәуір кейінірек бекіген. Сонымен қатар, ХХ ғасырдың ортасында ресейлік ғалымдар суық климатта, арнайы жылытылатын орын-жайды қажет етпестен өмір сүре алатын, мамық беретін Ангора қояндарының тұқымдарын шығарды. == Сипаттамасы == Ангора қоянының салмағы табиғатына байланысты 2-6 кг болып келеді. Ал жүнінің ұзындығы 80 см-ге дейін жете алады. Жүнінің түсі көбіне ақ, басқа түстілері де кездеседі. Ангора қояны 12 түсті бола алады. Қоян орта есеппен 5-7 жыл өмір сүреді. Ангора қояндары - бейбіт [[жануар]]. Олар басқа тұқымды қояндарға қарағанда тыныштау. Мүмкін, бұл сипаттама мұндай ұзын шаштармен қозғалу кезіндегі қиындықтармен байланысты болуы мүмкін, сондықтан олар тыныштық пен тіпті қозғалғыштықты қалайды. Ангора қояндары 30 ºC-тан аспайтын ортада өмір сүре алмайды, өте төмен [[температурасы]] 10 ºC-тан төмен жерлерде тұра алмайды. Оларға кең жерлерде өмір сүру ұсынылады, еркін қозғалуға және ойнауға ыңғайлы. <ref>[https://www.altyn-orda.kz/kz/kazaksha-angora-koyany-erekshe-tirshilik-iesi// Ангора қояны туралы жалпы сипаттамасы]</ref> == Қоян түрлері == '''[[Ағылшын]] Ангора қояны''' - қалыптасқан Ангора қояндарының төрт түрінің ең кішкентай [[тұқымы]], олардың басым көпшілігі [[үй]] жануарлары болып табылады. Олардың [[диаметрі]] не бәрі он бір (11) мкм жүнді, ангораның жүні жұқа және жұмсақ болып табылады. '''Француз Ангора қояны''': Оның домалақ беті мен құлақтары түзу жүндері бар. [[Француз]] Ангора қоянының денесі [[дөңгелек]] пішінді, салмағы 4-тен 5 кг-ға дейін. Француз Ангора қояндары әртүрлі түстермен келеді. '''Үлкен Angora қояны''': Ангора қояндарының басқа тұқымдарына қарағанда көп жүн өндіреді. Оның денесі өте ыңғайлы және өте тығыз [[жүн]] қабаты бар.Үлкен Angora қоян - төрт түрдің ішіндегі ең үлкен Angora [[қоян]]. Оның шамамен салмағы 4,5-тен 6 кг-ға дейін жетеді. Бұл Angora қояндары, ең алдымен, жоғары сапалы жүндерімен өсіріледі. Олар сондай-ақ жақсы [[үй]] жануарлары. '''Атлора сатина қоян''': Сатина ангора қоян - орташа мөлшерлі, салмағы 3-тен 4,5 кг-ға дейін. Бұл Ангора қоян [[тұқымы]] 7 жылдан 12 жылға дейін өмір сүреді. Оның жүні жарқын атласты, ол Ангора қояндарының басқа тұқымдарына қарағанда әлдеқайда жұқа, әлдеқайда жұмсақ жібектей. == Күтім == Енді Ангора қоянына қандай [[күтім]] жасау керектігі туралы бірер сөз. Бұл бір ерекше сүйкімді [[жаратылыс]] [[үй]] жануарына жатады. Дегенмен бұларды күту басқа қояндарға қарағанда, әлдеқайда қиындау. Қиын дейтініміз – оларды бір аптада кемінде екі рет тарап тұру керек. Жүндеріне тұрақты түрде [[күтім]] көрсету қажет. <ref>[https://massaget.kz/layfstayl/alemtanu/syrly-alem/10287// Ангора қоянына жасалатын күтім]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қоян]] * [[Ангора]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жануарлар]] [[Санат:Қоян]] [[Санат:Ангора]] tevn44pnufykwg1n936o3zvv8mp4mpv Халекет Ешмұратұлы Ешмұратов 0 662209 3651608 3308769 2026-09-06T21:36:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651608 wikitext text/x-wiki {{Театр қайраткері |Есімі = Халекет (Халеолла) Ешмұратұлы Ешмұратов |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 1918 |Туған жері = {{туғанжері|Шарбақты ауданы|Шарбақты ауданында}}, [[Павлодар облысы]] |Қайтыс болған күні = 5.10.1999 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Семей|Семейде}} |Азаматтығы = |Мансабы = {{актер|КСРО|Қазақстан}} |Белсенді жылдары = [[1944]] - [[1999]] |Амплуа = |Театр = [[Абай атындағы Семей мемлекеттік қазақ музыкалық драма театры]] |Рольдері = |Спектакльдері = |Марапаттары = {{II дәрежелі Отан соғысы ордені}} |imdb_id = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Ортаққор = }} '''Халекет (Халеолла) Ешмұратұлы Ешмұратов''' ([[1918 жыл|1918]], [[Шарбақты ауданы]], [[Павлодар облысы]] - [[5 қазан]] [[1999]], [[Семей]]) — театр актері, Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі. == Өмірбаяны == Халекет (Халеолла) Ешмұратұлы Ешмұратов 1918 жылы [[Павлодар облысы]], [[Шарбақты ауданы]]нда дүниеге келген. Ата-анадан ерте айырылған ол Семей қаласындағы № 1 балалар үйінде тәрбиеленеді. Бала күнінен әнге, өнерге қүштар Халекет Семейдегі Тау-кен техникумында оқып жүрген кезінде көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысатын. Мұнда шынайы өнерімен, әншілік қабілетімен көпшіліктің көзіне түскен зерек жігіт 1938 жылы арнайы жолдамамен облыстық театрға келді. 1939 жылы Қызыл әскер қатарына шақырылды. Ол үш соғыста ұрыс қимылдарына қатысушы: Халхин-Голдағы, фин және Ұлы Отан. 1944 жылы ауыр жарақат алғаннан кейін ол үшін соғыс аяқталды. Майданнан оралғаннан кейін Семей қаласындағы [[Абай атындағы Семей мемлекеттік қазақ музыкалық драма театры]]на оралды. Жалындаған жастық шағы соғыспен түспа-түс келген Х.Ешмұратов майдан даласынан жараланып келгеннен кейін өмірін халықтың мәдениетін арттыру, сахна арқылы жақсы мен жаманды таразылау принципіне арнап, Семей театрында түрлі образдың түрлі тағдырымен бетпе-бет келді. == Ойнаған рөлдері == Семей облыстық театрда еңбек еткен 55 жыл ішінде ол Жапал, Кебек, Есен, Жүніс, Айдар, Оразбай, Әлібек ([[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М.Әуезов]] [[Еңлік — Кебек (пьеса)|«Еңлік — Кебек»]], «Түнгі сарын», «Абай», [[Айман — Шолпан (пьеса)|«Айман — Шолпан»]]), Ақан, Қоңқай, Қозы, Төлеген ([[Мүсірепов|Ғ.Мүсірепов]] [[Ақан Сері — Ақтоқты (пьеса)|«Ақан сері — Ақтоқты»]], [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|«Қозы Көрпеш — Баян сүлу»]], «Қыз Жібек»), Әбіш ([[Майлин Бейімбет|Б.Майлин]] «Шүға»), Мүрат (Ә.Тәжібаев «Майра»), Доброходов ([[Ақынжанов Мұсатай|М.Ақынжанов]] «Ыбырай Алтынсарин»), Фархад (Н.Хикмет «Махаббат туралы аңыз»), Шпекин, Кочкарев ([[Гоголь]] «Ревизор», «Үйлену»), Сайран ([[Әбішев Әлжаппар|Ә.Әбішев]] «Достық пен махаббат»), Джон Грей (Қ.Мүхамеджанов «Жат елде»), Митя (Н.Островский «Кедейлік үят емес»), Филипп (И.О.Дунаевский «Еркін жел»), Доктор (К.Гольдони «Екі мырзаға бір қызметші»), Андрейка (А.Александров «Малиновкадағы той»), Тоқтамыс батыр ([[Ибраев Мерғали|М.Ибраев]] «Жігер»), Ақылбек (Б.Жақиев «Әке тағдыры») тәрізді басқа да тағдыры әр алуан, өмір сүрген дәуірі әртүрлі, мінез-құлқы бір-біріне ұқсамайтын 300-дей кейіпкерді сахнаға шығарды. Х.Ешмұратов сомдаған образдар көбінде ішкі жан дүниесі бай, өмірге күштар, қандай іске де ақылмен келетін оптимист жандар болатын.<ref>http://spectr.com.kz/category/teatr/znakomstvo-s-legendami-teatralnogo-iskusstva.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517072440/http://spectr.com.kz/category/teatr/znakomstvo-s-legendami-teatralnogo-iskusstva.html |date=2021-05-17 }}</ref> == Марапаттары == Ұлы Отан соғысының II дәрежелі ордені == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртістері]] t8m9du8078xse9a1ox9m3kqwlm6pqg6 Иманғазинов Баймұхан 0 662250 3651759 3648221 2026-09-07T07:48:23Z Орын Толғанай 183532 3651759 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Әскери қайраткер |толық есімі = Иманғазинов Баймұхан |шынайы есімі = |суреті = |сурет тақырыбы = |туған жылы = 1902 |туған жері = [[Баянауыл ауданы]], [[Павлодар облысы]], [[ҚазКСР]] |қайтыс болған күні = 01.01.1995 |қайтыс болған жері = Төртқұдық ауылы, [[Екібастұз|Екібастұз ауданы]], [[Павлодар облысы]], [[Қазақстан]] |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{USSR}} |қызмет еткен жылдары = |атағы = [[Сержант]] |әскер түрі = жаяу әскер |басқарды = 568-ші атқыштар полктері құрамындағы пулеметтік бөлімше командирі |әскери бөлімі = 81 дивизия |шайқасы = [[Екінші Дүниежүзілік соғыс]], [[Ұлы Отан соғысы]] |марапаттары = {{I дәрежелі Отан соғысы ордені|1945}}- {{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|}} {{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медалі}} {{!}} {{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медалі}}{{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл медалі}}{{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалі}}{{!}} "III дәрежелі Даңқ ордені" {{!}} "Берлин алғаны үшін медаль" {{!}} "Праганы босату үшін медаль" |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Иманғазинов Баймұхан''' ([[1902 жыл]] - [[1 қаңтар]] [[1995 жыл]])— [[Ұлы Отан соғысы]]ның еңбек ардагері, пулеметші жауынгер, I топтағы Ұлы Отан соғысының мүгедегі, кенші-металлург<ref>http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1576268 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517185719/http://kazneb.kz/site/catalogue/view?br=1576268 |date=2021-05-17 }}</ref>. ==Соғыс жылдары== Иманғазинов Баймұхан [[Павлодар облысы]] [[Баянауыл ауданы]]ның [[Әскери Комиссариат]]ының шақыртуымен 1942 жылдың тамыз айында майданға аттанған. Майдан жолдары [[Ұлы Отан соғысы]]ның шешуші шайқастарының бірі, әйгілі де, күрделі Орёл-[[Курск шайқасы|Курск]] доғасынан бастау алады. Басында 44-ші Батыс атқыштар полкында пулеметші болса, кейінірек 81 дивизияның 410-шы және 568-ші полктерінің сапында пулеметшілер бөлімшесінің командирі ретінде жалғастырып, [[Беларусь]], [[Польша]] мен [[Чехословакия]] жерлерінде өз әскери жолын аяқтаған. Тіпті [[Берлин]] бағытындағы шайқастарға да қатысқан. Майдан даласында 1943 жылы Совет Одағының коммунистік партиясының қатарына қосылған. Оның майдан шебіндегі ерлігі Ресейдің "[http://podvignaroda.ru/?#id=20480752&tab=navDetailManAward Подвиг народа]" атты ғаламтор парақшасында жазылған мына бір деректе былай деп көрсетіледі: "1944 жылдың 8-ші қаңтарында Полесск облысының Буда селосы үшін күресте пулеметпен 23 фашист солдаттары мен 1 фашист офицерінің көздерін жойған. Бас сүйегінен жарақат алса да, шайқастан шығудан бас тартып, тек 1944 жылыдың 9-шы қаңтарында аяғы мен қолы жарақатталғаннан кейін ғана санитарлық ротаға жіберілді". Соғыстың соңғы күндерінде Чехословакияның астанасы [[Прага|Прага қаласын]] жаудан азат ету операциясында болады. Бұл операция 1945 жылы 9 мамырында аяқталған. ==Марапаттары== *"III дәрежелі Даңқ ордені"<ref>http://podvignaroda.ru/?#id=20480752&tab=navDetailManAward</ref> *"I дәрежелі Отан соғысы ордені" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медаль" *"Берлин алған үшін медаль" *"Праганы босату үшін медаль" *"Ерлік үшін медаль"<ref>http://podvignaroda.ru/?#id=21439836&tab=navDetailManAward</ref> *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медаль" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медаль" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 40 жыл медаль" *"1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медаль" ==Соғыстан кейін== Зейнеткерлікке шыққанға дейін Павлодар облысы Баянауыл ауданы "Майқайыналтын" комбинатының Төртқұдық кенбайыту фабрикасында шебер-металлург<ref>http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1576268&simple=true&lang=kk#</ref> болып істеген. Денсаулығына байланысты I топтағы Ұлы Отан соғысының мүгедегі болса да, өз елінің тұрмыс тіршілігіне, болашақ ұрпақ тәрбиесіне белсене ат салысты. ==Тағы қараңыз== *[[Рақымжан Қошқарбаев]] *[[Бауыржан Момышұлы]] *[[Бейімбет Майлин]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} * Общественно-политическая гаета "Вперед"- 8 мая 1991г. - №37(2845). * "Есімде менің сол бір кез..." кітабы, авторы- Иманғазинов Сағит Баймұханов. e463aftof6xp7ob1wpciwcfo4nnrl9g Фукан (метеорит) 0 664864 3651591 3362827 2026-09-06T20:15:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651591 wikitext text/x-wiki '''Фукан''' — 2000 жылы Қытайдың [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] аймағында, Фукан қаласының маңында табылған палласитті [[метеорит]]тік темір тас. == Тарихы == Фукан метеоритін 2000 жылы Қытайдың солтүстік-батысындағы [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң аймағындағы]] Фукан қаласының маңында американдық саяхатшы тапты. Бұл саяхатшы түскі ас кезінде алып тастың жанында тоқтап, металл және кристалдары бар тасқа көзі түседі. Ол тастың бір бөлігін бөліп алып, оларды талдау үшін [[Америка Құрама Штаттары]]на жіберді. Кенеттен зерттеушілер оған сирек кездесетін [[метеорит]]ке тап болғанын хабарлады. Американдық ғалымдар бұл метеориттің бөліктері екенін растады. Ғажайып метеориттің жасы 4,5 миллиард жыл, бұл біздің планетамызбен бірдей.<ref>https://kulturologia.ru/blogs/230513/18377/ Метеорит Фукан - драгоценный космический подарок весом в 1000 кг</ref> Сыбыстар бірден тез арада тарала бастады, көп ұзамай елге келген [[турист]]ер кәдесый ретінде одан бір бөлікті бөліп алу үшін сол аймаққа асықты. Осылайша, үкімет аумақты қоршау керек екенін түсіп қолға алған кезде, Фукан метеориті қырық килограмға бөлшектенген болатын. Сайып келгенде, қытайлықтар тасты алып тастап, оны [[аукцион]]да сатылатын бірнеше бөлікке кесуді ұйғарды. Салмағы 30 келіден асатын олардың бір бөлігі американдық табиғи тарих мұражайына сыйға тартылды.<ref>https://travelask.ru/blog/posts/17565-fukan-samyy-volshebnyy-meteorit-iz-naydennyh-na-zemle-kotoro {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210711085427/https://travelask.ru/blog/posts/17565-fukan-samyy-volshebnyy-meteorit-iz-naydennyh-na-zemle-kotoro |date=2021-07-11 }} Фукан — самый волшебный метеорит из найденных на Земле, которому 4,5 миллиарда лет</ref> 2005 жылдың ақпанында бұл нұсқа Tucson Gem and Mineral Show көрмесінде көрсетіліп, оны НАСА-ның OSIRIS-REx миссиясының бас тергеушісі, Аризона университетінің планетарлық ғылым және космохимия профессоры Д.С.Лоретта байқады. Кейіннен Фуканның қалған бөлігі (массасы 983 кг, турист бөліп алған 20 кг қоспағанда) Аризона университетінде зерттелді.<ref>https://www.epochtimes.ru/zagadka-kosmicheskogo-prisheltsa-meteorit-fukan-v-kitae-99037498/ Загадка космического пришельца: метеорит Фукан в Китае</ref> == Сипаттама == Фукан метеоритінің, сондай-ақ басқа палласиттердің пайда болуы мүлдем анық емес. Алайда, олар балқытылған және сараланған [[астероид]] пен оның айналасындағы [[оливин]] мантиясының шекарасында пайда болған деп саналады. [[File:NHM - Pallasit Fukang.jpg|thumb|оңға|200px|Фукан метеоритінің бөлігі (Шыңжаң, Қытай ).]] Фукан метеориті палласит деп аталатын тасты-темір метеоритке жататыны анықталды. Тасты темір метеориттері метеорит темірінен және силикаттардан тең пропорцияда тұрады. Мұндай метеориттер палласиттер класына жатады. Олар 1772 жылы алғашқы метеоритті — Паллас темірін егжей-тегжейлі зерттеген неміс ғалымы Питер Палластың есімімен аталады (қазір бұл метеориттің үлгісі В.И. Вернадский атындағы Геологиялық мұражайда сақтаулы).<ref>https://elementy.ru/kartinka_dnya/102/Meteorit_Fukan Метеорит Фукан</ref> Фукан (Fukang) – тасты-темір метеориттерінің түрі, көбінесе мұндай метеориттердің негізі 50% темір-[[никель]]ден және 50% [[оливин]]нен тұрады, оны кейде ғарыштық асыл тастар деп те атайды. Оливин - жарық түскен кезде алтынмен жарқыраған мөлдір кристалдардың бөліктері тасқа сирек сұлулық береді. Оливиннің екінші атауы - [[хризолит]], ол жерде кең таралғанына қарамастан, Фукандағыдай үлкен кристалдары табиғатта кездеспейді.<ref>https://zen.yandex.ru/media/petzona/zvezdnyi-kamen-fukan-samyi-krasivyi-meteorit-na-zemle-5ffc844e4e7c415dee9836a1 Звездный камень Фукан - самый красивый метеорит на Земле</ref> == Фукан метеоритінің сатылымға шығарылуы == Фукан метеориті [[Багам аралдары]]нан келген аукционшының әрекеттері арқылы кең танымал болды. 2008 жылы Марвин Киллгор ғарыштық зергерлік бұйымдарды Нью-Йорк аукциондарының бірінде сатуға шешім қабылдады. Бұл 2008 жылдың 30 сәуірінде болды. Бастапқы құны 2 миллион долларды құрады, бірақ сатып алушылар табылмады.<ref>https://cosmosplanet.ru/meteoriti-meteori/meteorit-fukan.html Метеорит Фукан</ref> Фукан метеоритінің керемет сұлулығына байланысты коллекционерлер арасында сұраныс артып келеді. Салмағы 419,5 кг болатын бұл метеориттің ең үлкен бөлігі қазіргі уақытта [[аноним|беймәлім]] коллекционерлерде сақтаулы. Фуканның кішкене бөліктері әлемнің әртүрлі елдерінде аукциондарда сатылды. 1 грамм бағалы метеорит 40-50 АҚШ долларына сатылады.<ref>https://factum-info.net/interesnoe/raznoe/345-zvjozdnyj-kamen-fukan-samyj-krasivyj-meteorit-na-zemle{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Звёздный камень Фукан – самый красивый метеорит на Земле</ref> Жақында Фукан метеоритінің бір бөлігі [[аукцион]]да сатылды. 2021 жылдың ақпан айында Christie’s айтуынша, ол "жер бетіндегі ең әдемі тіршілік иелерінің соңғы бөлігін"сатқан. Метеориттің тек осы бөлігі сатушыға 30 000 АҚШ долларын әкелді, себебі бұл"қарапайым метеорит" емес. палласиттер-метеориттердің өте сирек кездесетін түрі. Фукан метеориті 21 ғасырдағы ең үлкен метеорит ашылуларының бірі ретінде саналады.<ref>https://www.ancient-origins.net/unexplained-phenomena/fukang-meteorite-007774?nopaging=1 Space Rock Mystery: Where Did the Fukang Meteorite Come From?</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Метеориттер]] 8rye1wrbhrtbfv0tbvc4qxexnn0pqyv Ақиар 0 665880 3651694 3442966 2026-09-07T06:16:12Z Орел Карл 81620 /* Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы */ 3651694 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] cbi2b7xn5h2g75meq76cn7a5xyxnpzr 3651696 3651694 2026-09-07T06:19:13Z Орел Карл 81620 /* Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы */ 3651696 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] s4dkb7ni4bmpqnxfbnf9kvlqqkq8b8s 3651697 3651696 2026-09-07T06:20:08Z Орел Карл 81620 /* Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы */ 3651697 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] e90thh07r7ggvvfhl7douk07p8xet2b 3651699 3651697 2026-09-07T06:26:03Z Орел Карл 81620 /* XX ғасырдың басындағы Ақиар */ 3651699 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] jl9pb8pbp1h6jruurmc7c4ob1v2agen 3651701 3651699 2026-09-07T06:30:52Z Орел Карл 81620 /* Азамат соғысы */ 3651701 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] cqg73pvnfnjvzsz49z2r5ki3n56sxrx 3651709 3651701 2026-09-07T06:51:29Z Орел Карл 81620 /* Ұлы Отан соғысы */ 3651709 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] l55iv2pd6g1jawmpd55y6z376ezom5g 3651710 3651709 2026-09-07T06:53:32Z Орел Карл 81620 /* Ұлы Отан соғысы */ 3651710 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|200px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] owxjx9ukvs0s7zcvquhrcg0dwzx5n39 3651711 3651710 2026-09-07T06:53:47Z Орел Карл 81620 /* Ұлы Отан соғысы */ 3651711 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] n95dm5xbvsw13v0czgx8a06qmk5vher 3651724 3651711 2026-09-07T07:11:54Z Орел Карл 81620 /* Ақиар соғыстан кейін */ 3651724 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|200px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] l7vb72ilm2wj59st9y75htacryitv1l 3651726 3651724 2026-09-07T07:12:09Z Орел Карл 81620 /* Ақиар соғыстан кейін */ 3651726 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] lb5wm4z3dckpb956vmqhwmedsx0gug3 3651729 3651726 2026-09-07T07:14:00Z Орел Карл 81620 /* Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі */ 3651729 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] mnwnfiqk45oiyr0pjvjj3hdplaotie1 3651732 3651729 2026-09-07T07:17:16Z Орел Карл 81620 /* Тәуелсіз Украинадағы кезеңі */ 3651732 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] po5x7t1ebqq8n6mozjgsqfxxs1romsb 3651748 3651732 2026-09-07T07:41:47Z Орел Карл 81620 /* Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы */ 3651748 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=[[Новое время (украинский журнал и сайт)]]|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=[[Радио «Свобода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=[[Радио «Свобода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] nuareypuahrz2yxjgsokmvy5fc3b45b 3651750 3651748 2026-09-07T07:42:29Z Орел Карл 81620 /* Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы */ 3651750 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ақиар |шынайы атауы = {{lang-crh|Aqyar}}<br />{{lang-uk|Севастополь}} |сурет = Sevastopol Collage 2015.png |сурет атауы = |жағдайы = ерекше мәртебеге ие қала |ел = Украина |елтаңба = COA of Sevastopol.svg |ту = Flag of Sevastopol.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 36|lat_sec = 00 |lon_dir = E|lon_deg = 33|lon_min = 32|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = Ақиар қалалық кеңесі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Губернатор |басшысы = Михаил Владимирович Развожаев |құрылған уақыты = 1783 жылы |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 509 992 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = 590,54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар — 81 %, украиндар — 14,2 % және басқалары |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +7 8692 |пошта индексі = |пошта индекстері = 299000-299699 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Sevastopol |сайты = https://sev.gov.ru/ |сайт тілі = ru |add1n = Марапаттары |add1 = {{Алтын Жұлдыз медалі|түрі=қала}} {{Ленин ордені|түрі=қала}} {{Қазан төңкерісі ордені|түрі=қала}} {{Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = }} '''Ақиар''' ({{lang-crh|Aqyar}}, {{lang-uk|Севастополь}}) — [[Қара теңіз]] жағалауындағы [[Қырым]] түбегінің оңтүстік-батысындағы қала. Мұздатылмайтын теңіз саудасы мен балық аулау порты, өндірістік, ғылыми-техникалық, рекреациялық және мәдени-тарихи орталық. «Батыр қала» атағын иеленген. Ресей Федерациясының Қара теңіз флотының негізгі теңіз базасы Ақиарда орналасқан. 2014 жылға дейін қалада Украинаның Әскери-теңіз күштерінің негізгі теңіз базасы да болды. Ақиар қаласы Ресейдегі федералды маңызы бар тарихи қоныстар тізіміне және Украинаның тарихи қоныстары тізіміне енгізілген. Ақиар аумағының мемлекеттік жері даулы аумақты бақылайтын [[Ресей]] мен БҰҰ-ға мүше мемлекеттердің көпшілігі мойындаған [[Украина]] арасындағы келіспеушіліктердің тақырыбы болып табылады. Ресейдің федералды құрылымы бойынша Ақиар Ресей Федерациясының субъектісі — федералды маңызы бар қала. Украинаның әкімшілік бөлінуіне сәйкес, Ақиар — бұл Украина аймағы — ерекше мәртебесі бар қала. == Этимологиясы == 1783 жылы Ақиар айлағында әскери-теңіз порты әрі қала ретінде құрылған. 1784 жылы Ресей империясындағы сол кездегі жаңа қалаларға жалған грекше атау беру дәстүріне сәйкес, қала Севастопол - «қасиетті қала» ([[Грек тілі|грекше]] себастос - «аса құрметті, қасиетті», полис - «қала») деп аталды. 1797 жылы император [[Павел I|I Павел]] қаланың атын ''Ақияр'' деп өзгертті, бірақ I Павел жарлығы кезінде қала Ақиярмен қатар Севастопол деп аталды, бұл сол басылым жылдарындағы карталар мен атластармен дәлелденді. 1826 жылы Сенат қаулысымен Севастопол атауы қалаға қайтарылды<ref>[https://ria.ru/20090220/162698570.html Ақиар бекінісінің құрылу тарихы. Анықтама]</ref>. == Географиясы == === Орналасқан жері және ландшафты === Су аймағы аумағын – 216 км² қосқанда қала аумағының ауданы 1079,6 км² болады. 2019 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша федералды Ақиар қаласы жерлерінің құрамында мыналар бөлінеді<ref>{{Cite web|url=http://sevreestr.ru/actions/act-mon/mon_zem_18|title=Сведения о распределении земельного фонда города Севастополя по состоянию на 01.01.2019|website=sevreestr.ru|access-date=2022-02-15}}</ref>: * 50 км² — тұрғын үй құрылысына арналған жерлер; * 16 км² — қоғамдық-іскерлікті дамытуға арналған жерлер; * 20 км² — өнеркәсіптікке арналған жерлер; * 23 км² — жалпы пайдаланысқа арналған жерлер; * 17 км² — көлік, байланыс, инженерлік қатынасқа арналған жерлер; * 277 км² — ауыл шаруашылығы мақсатында пайдалануға арналған жерлер; * 8 км² — ерекше қорғалатын аумақтар мен нысандарға арналған жерлер; * 14 км² — су қорына арналған жерлер; * 355 км² — орман шаруашылығы мен орман саябақтарына арналған жерлер; * 49 км² — әскери және басқа да тәртіптік нысандар астындағы жерлер; * 10 км² — басқа арнаулы мақсаттағы нысандардың астындағы жерлер; * 25 км² — қала құрылысына немесе басқа қызметке қатысы жоқ жерлер. Ақиар қаласы Қырым түбегінің оңтүстік-батыс бөлігінде, [[Хераклей түбегі|Хераклей түбегінде]] орналасқан. Қаланың тарихи орталығы [[Ақиар шығанағы|Ақиар шығанағының]] оңтүстік жағында орналасқан. Федералдық маңызы бар қаланың (Ақиар қалалық кеңесі) аумағы ([[Қырым Автономиялық Республикасы|Автономиялық]]) Қырым Республикасының әкімшілік бірліктерімен — солтүстік-шығыста [[Бақшасарай ауданы|Бақшасарай ауданымен]], ал оңтүстік-шығыста — Ялта қалалық аймағының (Ялта қалалық кеңесі) аумағымен шектеседі; құрлықтағы шекараларының жалпы ұзындығы 106 км болады. Батысында және оңтүстігінде Ақиар аймағының аумағы [[Қара теңіз]] жағалауымен шектелген, оның жалпы ұзындығы 152 км болады. Шеткі нүктелері: * солтүстікте — Ұлы Қол мүйісі, * оңтүстікте — Николай мүйісі, * батыста — Херсонес мүйісі, * шығыста — [[Ай-Петри яйласы|Ай-Петри яйласындағы]] [[Таш Байыр]] тауы. Қырым тауларының барлық үш негізгі тізбегі Ақиар аймағының аумағында басталады: * Оңтүстік тізбегі — [[Балықлава шыңдары]], * Ішкі тізбек — [[Көк Ағаш таулары]], * Сыртқы тізбек — Қаратау қыраты. Ландшафттардың негізгі түрлері: * Сасық Әлім — бетегелі дала, жазықты-сай ландшафт (қаланың солтүстік бөлігі); * Хераклей куэстадан тыс, ксерофитті-селдірбұталы (ең үлкен аумақты алып жатыр); * Балықлава аласа таулы, шеткі-тізбекті, бұталы орманды (Балықлава аймағы); * Байдар тау бөктерінде, таулы қазаншұңқыр, орманды дала (Балықлава ауданының шеткі оңтүстік-шығысында ең кішкентай аумақты алып жатыр). Ақиар аумағы арқылы [[Белбек (өзен)|Белбек]], [[Шорғын (өзен)|Шорғын]] және [[Қашы (өзен)|Қашы]] өзендері ағып, толық сулылығы бойынша тиісінше Қырымда бірінші, екінші және төртінші орындарды алады. Ақиар маңындағы жағалау ыңғайлы, жақсы қорғалған қатпайтын шығанақтардың көптігіне (30-дан астам) байланысты Қырым үшін бірегей келеді. Ең ұзын Ақиар шығанағының бұралмалы жағалаулары түбекке сегіз шақырымнан астам жерге енеді. Жартасты мүйістер табиғи қамалдар болып табылады. Ақиар шығанағы әлемдегі ең ыңғайлы шығанақтардың бірі болып саналады. Ақиардың қорғалатын аймақтары: * [[Байдар қорықшасы|Байдар]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Казаша шығанағы (қорықша)|Казаша шығанағы]] — жалпымемлекеттік маңызы бар жалпы зоологиялық, гидрологиялық қорықша. * [[Айя мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * [[Феленк мүйісі (қорықша)|Феленк мүйісі]] — жалпымемлекеттік маңызы бар ландшафттық қорықша. * Феленк мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Ұлы Қол мүйісіне жақын жағалаудағы су кешені. * Херсон қорығына жақын жағалаудағы су кешені — жергілікті маңызы бар гидрологиялық ескерткіші. * Сарыш-Ласпи жағалау-су кешені — табиғаттың гидрологиялық ескерткіші. * Ласпи жартастары — қорық шатқалы. * Ушаков сайы — жергілікті маңызы бар ботаникалық табиғат ескерткіші. {|class="graytable" |+ | width="29%"|[[Сурет:Sevastopol004.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | width="32%"|[[Сурет:Balaclava bay.jpg|centre|216px]] | width="5%"| | [[Сурет:Балаклавские горы.jpg|centre|235px]] |- | align="center"|[[Оңтүстік шығанағы (Ақиар)|Оңтүстік шығанағы]] | | align="center"|[[Балықлава шығанағы]] | | align="center"|Ақиардың [[Балықлава шыңдары|Балықлава шыңдарынан]] көрінісі |} === Климаты === Ақиар қалалық кеңесіне бағынатын аумақтағы климат Қырымның Оңтүстік жағалауының субтропиктік климатына жақын және қаланы Феленк мүйісі шекарасының бойымен екіге бөлетін екі микроклиматтық субзонада өзіндік сипаттамалары бар: * тау етегінде – салыстырмалы түрде жұмсақ, теңіздік, қоңыржай континенттік, * оңтүстік-шығыс жағалауда – субтропиктік Жерорта теңізді (Кеппеннің белгісі бойынша: Cfa). Жыл бойы ауаның орташа айлық температурасы оңтайлы. Ең суық ай — ақпан (орташа температурасы +2,8ºС), ең жылысы — шілде (орташа температура +22,4ºС). Ақиар жағалауындағы Қара теңіздің беткі су қабатының температурасы да әрқашан нөлден жоғары, ал шілдеде орташа +22,4 ºС құрайды. Атмосфералық жауын-шашын жыл бойы біркелкі түседі: жылына 280-ден 400 мм-ге дейін. Жылдың ең құрғақ айы – мамыр болып келеді. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Ақиардың | Дерекнама = [http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=339451&refer=/&units=metric Ауа райы туралы мәліметтер базасы], [http://www.svali.ru/catalog~91~33991~index.htm Туристік портал] | Қаң_ор =2.9 | Қаң_ор_ж-ш =26 | Ақп_ор =2.8 | Ақп_ор_ж-ш =25 | Нау_ор =5.4 | Нау_ор_ж-ш =24 | Сәу_ор =9.8 | Сәу_ор_ж-ш =27 | Мам_ор =15.1 | Мам_ор_ж-ш =18 | Мау_ор =19.5 | Мау_ор_ж-ш =26 | Шіл_ор =22.4 | Шіл_ор_ж-ш =32 | Там_ор =22.1 | Там_ор_ж-ш =33 | Қыр_ор =18.1 | Қыр_ор_ж-ш =42 | Қаз_ор =13.8 | Қаз_ор_ж-ш =32 | Қар_ор =8.8 | Қар_ор_ж-ш =42 | Жел_ор =5.0 | Жел_ор_ж-ш =52 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =379 | Қаң_ор_мин =-0.2 | Қаң_ор_макс =5.9 | Ақп_ор_мин =-0.4 | Ақп_ор_макс =6.0 | Нау_ор_мин =2.0 | Нау_ор_макс =8.9 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =13.6 | Мам_ор_мин =11.1 | Мам_ор_макс =19.2 | Мау_ор_мин =15.5 | Мау_ор_макс =23.5 | Шіл_ор_мин =18.2 | Шіл_ор_макс =26.5 | Там_ор_мин =17.9 | Там_ор_макс =26.3 | Қыр_ор_мин =13.9 | Қыр_ор_макс =22.4 | Қаз_ор_мин =9.9 | Қаз_ор_макс =17.8 | Қар_ор_мин =5.4 | Қар_ор_макс =12.3 | Жел_ор_мин =2.0 | Жел_ор_макс =8.1 | Жыл_ор_мин =8.5 | Жыл_ор_макс =15.9 | Қаң_а_макс =20.4 | Қаң_а_мин =-20.0 | Ақп_а_макс =23.9 | Ақп_а_мин =-22.0 | Нау_а_макс =27.2 | Нау_а_мин =-17.7 | Сәу_а_макс =31.1 | Сәу_а_мин =-4.4 | Мам_а_макс =34.0 | Мам_а_мин =0.6 | Мау_а_макс =35.6 | Мау_а_мин =6.7 | Шіл_а_макс =38.3 | Шіл_а_мин =11.1 | Там_а_макс =39.0 | Там_а_мин =10.6 | Қыр_а_макс =37.5 | Қыр_а_мин =2.0 | Қаз_а_макс =32.8 | Қаз_а_мин =-7.5 | Қар_а_макс =28.5 | Қар_а_мин =-12.5 | Жел_а_макс =22.7 | Жел_а_мин =-21.9 | Жыл_а_макс =39.0 | Жыл_а_мин =-22.0 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} Күн сәулесінің ұзақтығы 2350 сағаттан асады (оның ішінде сәуір-қазан айларында 1898 сағат), ал шілдеде Ақиарда бұлттармен жабылмаған күн дискісі 356 сағат бойы аспанда үстемдік етеді. Бұл шығыста – [[Ялта]] мен [[Алушта|Алуштаға]] қарағанда бірнеше сағатқа және Қара теңіздің оңтүстігіндегі [[Батуми]] қаласына қарағанда 122 сағатқа көп. == Тарихы == === Бастауы === [[Сурет:Руины Херсонеса.JPG|thumb|left|300px|Херсонесостың қирандылары]] Мұнда өмір сүрген ең көне тұрғындар мен бірінші айтылған халық — [[Тауырлар|тауырлардың]] — ізі аз ғана қалды. Қала маңында кромлехтер мен долмендер сақталған. Б. з. б. V ғасырда Хераклея Понти тұрғындары, ежелгі гректер [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестың]] негізін қалады. Қаланың бұрынғы іргетасы туралы нұсқа бар, оны Страбон Херсонес деп атаған. Қазір Херсонесостың қирандылары Ақиардың Гагарин ауданында, Херсонес қорық-мұражайы орналасқан қала шегінде орналасқан. Қазіргі Ақиардың едәуір бөлігін Херсонестің хорасы (ауылшаруашылық аумағы) алып жатты. Херсонес тәуелсіз қала болды, Рим, содан кейін Византия империяларының құрамында болды. Саяхат кезінде әулие апостол Андрей Херсонеске келді. Херсонесте апостолдық еркек Рим папасы әулие Климент (б.з. I ғасыр) шейіт болды. Әулие Мартин, Рим Папасы Херсонесте қуғында қайтыс болды (б.з. VII ғ.). 988 жылы Херсон қаласын (қала Византия дәуірінде осылай атала бастады; ежелгі орыс деректерінде - Корсун) Киев кінәзі Владимир Святославич басып алып, өзінің жақтастарымен бірге мұнда христиан дінін қабылдады. Осылайша, Херсонес Рустің шоқыну рәсімінен өтуі үшін ең ықтимал орын болып саналады. Бұл туралы тарихи деректерде тікелей расталмаған. Бірақ басқа жағынан, сол кездегі басқа шоқындыру рәсімдері, херсонестен басқа, Ресей аумағында болған-болмағаны белгісіз. Херсонес 1399 жылы Едіге басқарған Алтын Орда әскерлерімен ақыры жойылды. Ақиар кейіннен өскен аумақ XIII ғасырда Византиядан бөлінген Теодоро кінәздігіне, сонымен қатар жартылай (және XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап) 1475 жылы Осман империясы Қырымдағы Теодоро мен Генуез иеліктерінің барлық жерін басып алғанға дейін Генуя Республикасына тиесілі болды. 1475-1781 жылдары – ішінара Қырым хандығы, ішінара тікелей Осман империясы тиесілі болды. 1771 жылы қазіргі Ақиар аумағын келесі орыс-түрік соғысы кезінде орыс әскерлері басып алды, 1773 жылға қарай Ақиар шығанағының жағасында алғашқы жағалау бекіністерінің құрылысы басталды, оның құрылыс қарқыны 1778 жылы А.В.Суворовтың тексерісінен кейін өсті. === Қаланың құрылуы және өсуі === Қырым Ресейге қосылғаннан кейін бірден II дәрежелі капитан Иван Берсенев басқаратын «Осторожный» фрегаты императрицаның бұйрығымен түбекке стратегиялық қажетті әскери кемежай салдыруға оңтүстік-батыс жағалаудан айлақ таңдау үшін жіберілді. 1783 жылы сәуірде ежелгі Тауриялық Херсонес қаласының қирандыларынан алыс емес Ақтиар ауылының жанындағы шығанақты зерттеп, Берсенев оны болашақ Қара теңіз флотының кемелері үшін база ретінде ұсынды. Қазіргі Ақиардың қаланған күні 1783 жылдың 3 (14) маусымы болып саналады. Бұл күні контр-адмирал Фома Фомич Мекензидің жетекшілігімен Ақиардың алғашқы төрт тас ғимараттың: Ақиар эскадрилиясының қолбасшысы Томас Мекензидің (Фома Фомич) үйі, кішкентай шіркеу, Адмиралтейдегі ұстахана және кейінірек Графская деп аталған айлақтың іргесі қаланды. Қаланың негізін қалаушы шотландық контр-адмирал Фома Фомич Мекензи болды. Бірақ бес жыл бұрын [[Александр Васильевич Суворов|Александр Суворовтың]] шешімімен Ақиар шығанағының жағасында алғашқы топырақ бекіністер салынып, орыс әскерлері орналасты. 1784 жылы 10 (21) ақпанда [[II Екатерина|II Екатеринаның]] Жарлығымен [[Григорий Александрович Потемкин|Г.А.Потемкинге]] үлкен бекініс салып, оны Севастополь деп атауға бұйрық бергенше, қала орнында Қырым татарларының Ақжар ауылы атауына сәйкес, елді мекеннің алғашқы атауы Ахтиар болды. Қала Потемкиннің жаңаресейлік жерлерінен алған қаражатына салынды. Әкімшілік жағынан Ақиар [[Екатеринослав наменгерлігі|Екатеринослав наменгерлігінің]] құрамында құрылған Таурия облысының құрамына кірді. [[Сурет:AFRE Sevastopol.jpg|thumb|left|300px|Ақиар бекінісінің жоспары. «Ресей империясы бекіністерінің атласы» — СПб, 183? жыл]] Қаланың атауы ''Σεβαστός'' (Севастос) — «мәртебелі, қасиетті» және ''πόλη'' (полис) — «қала» деген екі грек сөзінен тұрады. Севастос — латын тіліндегі «Август» атауының баламасы, сондықтан Севастополь сонымен қатар «августтық қаласы», «императорлық қала» дегенді білдіреді. Кеңес әдебиетінде империялық атаққа қатысы жоқ аудармалар берілді, мысалы, Үлкен Кеңес Энциклопедиясында бұл атау «айбарлы қала», «даңқ қаласы» деп аударылған. 1797 жылы император [[I Павел]] қаланы Ақтиар деп өзгертті. 1826 жылы Сенат жарлығымен қала бұрынғы, грек атауы – Севастопольге қайтарылды. Қала құрылысының бастапқы сұлбасын жүзеге асыруды 1788 жылы кемежайдың және Ақтиар эскадрилиясының қолбасшысы болып тағайындалған [[Федор Федорович Ушаков|Ф.Ф.Ушаков]] қолға алды. Көптеген үйлер, казармалар, ауруханалар, жолдар, базарлар, құдықтар салды. [[Сурет:Lithograph Of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Қаланың көрінісі, Ақиардың айлағы мен бекіністері, литография, 1850-жылдары]] 1802 жылы Ақтиар жаңадан құрылған [[Таурия губерниясы|Таурия губерниясының]] құрамына кірді, ал екі жылдан кейін [[Ресей империясы|Ресей империясының]] Қара теңіздегі негізгі әскери кемежай болып жарияланды. Сол 1804 жылы сауда кемежайы жабылды, шынында, 1808 жылы ашылған еді, бірақ 1809 жылдан 1820 жылға дейін қалада ресей ішкі сауда кемежайын ашқанша қайта жабылды. 1867 жылға дейін Ақтиарда халықаралық сауда порты болған жоқ. Қала флот үшін жұмыс істейтін әскери қала болды. 1822 жылы Ақтиардағы 25 мың халқының 500-ден азы бейбіт тұрғындар болды. Дегенімен де, қала тарихының бастапқы кезеңі тек әскери істермен ғана байланысты емес, мысалы, 1827 жылы Ақтиар қаласының ішіндегі ең көне елді мекен болып табылатын [[Тауриялық Херсонес|Тауриялық Херсонестің]] археологиялық қазбалары басталды. [[Сурет:Ivan Constantinovich Aivazovsky - The Russian Squadron on the Sebastopol Roads.jpg|thumb|right|300px|Ақиардағы кеме тоқтайтын қолайлы орында орыс эскадрасы. Айвазовский, 1846 жыл]] 1830 жылы Ақиарда [[Орыс-түрік соғысы (1828-1829)|1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде карантиндік шаралармен туындаған ірі көтеріліс болды, бұл 1830-1831 жылдардағы тырысқақ толқулар сериясының алғашқыларының бірі болды. Ол 3 (15) маусымда басталып, тез арада матростар, сарбаздар мен қаланың төменгі топтары тартылды. 4 (16) маусымда көтерілісшілер қала губернаторы [[Николай Алексеевич Столыпин|Н.А.Столыпинді]] және бірнеше шенеуніктерді өлтірді, ал 7 (19) маусымға дейін қала көтерілісшілердің қолында болды. Көтеріліс басылғаннан кейін 1580 қатысушы әскери сотқа тартылып, оның 7-уі ату жазасына кесілді. Ақиардың қарқынды өсуінің басталуы [[Михаил Петрович Лазарев|М.П.Лазаревтың]] есімімен тығыз байланысты. 1832 жылы Қара теңіз флоты штабының басшысы, кейін флот пен кемежайлардың бас қолбасшысы және қаланың әскери губернаторы болып тағайындалған ол Корабельная және Южная шығанағы жағалауында кеме жөндеу және кеме жасау кәсіпорындарымен адмиралтейлік тұрғызды. Осылайша флоттың өндірістік базасын құрып, М.П.Лазарев қаланы қайта құруға және дамытуға кірісті, сол үшін 1840 жылы 25 қазанда (6 қараша) Ақиардың бірінші негізгі жоспары әзірленіп, қабылданды. Атап айтқанда, Орталық төбенің «Заңсыздық жотасы» деп аталатын бір қабатты ғимараты бұзылып, классицизм рухындағы ғимараттарға жол ашылды. Сонымен қатар, Ақиар тұрғындарының саны Қырымның басқа қалаларына қарағанда тез өсті. 1850 жылы 45 046 адамды құрады, оның 32 692 төменгі әскери шенділері болды. Қаланың одан әрі дамуы 1851 жылғы негізгі жоспарда қарастырылған еді, бірақ оны жүзеге асыруға [[Қырым соғысы]] кедергі болды. === Қырым соғысы, Ақиардың одан әрі дамуы === [[Сурет:1856 Sevastopol.png|thumb|right|200px|Қырым соғысы кезіндегі Ақиар және оның маңайы. Богданович М. И. «1853–1856 жылдардағы Шығыс соғысы». — Санкт-Петербург: Ф. Сущинский баспаханасы, 1876.]] [[Сурет:Петропавловский собор 1856.jpg|thumb|right|200px|Петропавловск киеханасы. 1856 ж.]] [[Сурет:Coat of arms of Sevastopol 1893.svg|thumb|right|200px|Ақиардың 1893 ж. елтаңбасы]] Ақиар 1853–1856 жылдардағы Қырым соғысында маңызды рөл атқарды. 1854 жылы 2 (14) қыркүйекте [[Британ империясы|Англия]], [[Франция]] және [[Осман империясы|Түркияның]] 62 мың адамнан тұратын біріккен әскері [[Көзлеу]] маңына келіп түсіп, Ақиарға қарай бағыт алды. Қаланы қорғауға 25 мың теңізші мен 7 мың адамнан тұратын гарнизон жұмылдырылды. Шабуылдаушы тараптың флоты да айтарлықтай басымдыққа ие болды. Осыған байланысты кейіннен Ақиар шығанағына кіреберісті бөгеп, қарсылас флотының өтуіне жол бермеу мақсатында Ресей кемелерін суға батыру туралы шешім қабылданды. [[Виктор Гюго]] Ақиар қоршауын [[Троя]] қоршауымен салыстырды. Тарихшы [[Камилл Руссе]] Гюго метафорасын былай түсіндіреді:''«Мұның бәрі Азия мен Еуропаның шекарасында, ұлы империялар тоғысқан жердің бір түкпірінде де орын алды… Троя түбінде он жыл, Ақиар түбінде он ай»''. 25 қыркүйекте қала қоршау жағдайында деп жарияланып, 349 күнге созылған [[Ақиардың қорғанысы (1854—1855)|Ақиардың қаһармандық қорғанысы]] басталды. Ол 1855 жылы 27 тамызға дейін (8 қыркүйек) жалғасты. Қорғаушылардың теңдессіз ерлігі арқасында, алты жаппай бомбалау мен екі шабуылға қарамастан, одақтастар Ақиар әскери-теңіз бекінісін ала алмады. Ресей әскерлері [[Солтүстік жақ (Ақиар)|Солтүстік жаққа]] шегінгенімен, қарсыласқа тек қираған үйінділерді қалдырды. Одақтастардың Ақиарды басып алуы 1856 жылы 23 маусымға (5 шілде) дейін созылды. 1856 жылы жасалған [[Париж бітім шарты (1856)|Париж бітім шарты]] бойынша Ресей мен Түркияға Қара теңізде әскери флот ұстауға тыйым салынды. Қираған қала уақытша стратегиялық маңызын жоғалтқанымен, ірі туризм орталығына айналды. Әскери порт жойылғаннан кейін Ақиарға шетелдік сауда кемелерінің кіруіне рұқсат етілді. 1867 жылы Ақиарға [[Марк Твен]] келді. Ол «Шетелдегі аңғалдар» атты шығармасында қаланы былай сипаттаған: <blockquote> Помпея Ақиарға қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған. Қай тарапқа көз салсаң да, қирандылар, тек қирандылар көрінеді. Қираған үйлер, опырылған қабырғалар, үйінділер — айнала тұтастай қираған. Бұл жерге алапат жер сілкінісі бар күшімен соққы бергендей әсер қалдырады. Соғыс мұнда бір жарым жыл бойы жүріп, қаланы күн астында бұрын-соңды болмаған аянышты қирандыларға айналдырған. Бірде-бір үй аман қалмаған, олардың ешқайсысында тұру мүмкін емес. Бұдан да қорқынышты әрі ауқымды қирауды елестету қиын. Мұндағы үйлер берік салынған, тастан тұрғызылған еді. Алайда зеңбірек ядролары оларға қайта-қайта тиіп, шатырларын қиратып, қабырғаларын жоғарыдан төменге дейін ойрандаған. Енді мұнда жарты мильге созылған аумақта қираған пеш мұржаларынан басқа ештеңе қалмаған. Бұл үйлердің бұрын қандай болғанын анықтау мүмкін емес. Ең ірі ғимараттардың бұрыштары қираған, бағандары қақ айырылған, карниздері күл-талқан болған, ал қабырғаларында көптеген ойықтар пайда болған. Кейбір ойықтардың пішіні соншалықты дөңгелек әрі тегіс, оларды бұрғымен тескендей көрінеді. Басқалары қабырғаны толық тесіп өтпеген, соның өзінде онда әдейі тегістелгендей, тегіс әрі анық із қалған. Жекелеген зеңбірек ядролары қабырғаларға қадалып қалған, олардың астынан тат басқан іздер сорғалап, тас бетінде қара жолақтар түзген. </blockquote> 1875 жылы елдің құрлықтағы аумағын қаламен байланыстыратын [[Лозовая—Ақиар теміржолы|Харьков—Лозовая—Ақиар теміржолы]] салынды. Ресейдің Қара теңіз флотын қайта жандандыру қажеттілігі [[Орыс-түрік соғысы (1877—1878)|1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы]] кезінде қайта туындады. Бұл кезде Түркия Қара теңізге құрышты флотын шығарса, Ресей оған тек қаруландырылған сауда кемелері мен шағын әскери кемелерді ғана қарсы қоя алды. 1890 жылы Ақиар бекіністер санатына енгізіліп, сауда порты [[Кефе|Кефеге]] көшірілді. === XX ғасырдың басындағы Ақиар === 1901 жылы қалада алғашқы социал-демократиялық үйірмелер пайда болды. 1902 жылы олар ''«Ақиар жұмысшылар ұйымына»'' біріктірілді, ал оның негізінде 1903 жылы РСДЖП-ның Ақиар комитеті құрылды. 1905 жылы 14 (27) мамырда инженер О. И. Энберг пен сәулетші В. А. Фельдманның жобасы бойынша салынған, суретші [[Франц Алексеевич Рубо|Ф. А. Рубоның]] туындысы — әлемге әйгілі «1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасы ашылды. [[Бірінші орыс төңкерісі]] жылдарында «Потёмкин» құрышпен жабдықталған әскери кемесінде көтеріліс болып, оның үлгісі Қара теңіз флотының басқа кемелеріндегі матростардың да бас көтеруіне түрткі болды. 1905 жылғы қарашада қарулы көтеріліске 14 әскери кеменің экипаждары, порт пен теңіз зауытының жұмысшылары, сондай-ақ гарнизон әскері қатысты. 1905 жылы 14 (27) қарашада «Очаков» крейсерінде қызыл ту көтерілді. Революциялық флоттың кемелерінен құралған алғашқы бірлестікті лейтенант [[Петр Петрович Шмидт|П. П. Шмидт]] басқарды. Көтеріліс әскер тарапынан басып-жаншылып, оның басшылары П. П. Шмидт және басқа да қатысушылар ату жазасына кесілді. === Азамат соғысы === 1917 жылы [[Қазан төңкерісі|Қазан төңкерісінен]] кейін қаладағы билік Жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің қолына өтті. Кеңесте [[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] билік жүргізген қысқа кезеңнен кейін жаңа сайлау өткізіліп, онда [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|большевиктер]] көпшілік орынға ие болды. Кеңес өкіметі 1920 жылы 15 қарашада большевиктердің қаланы басып алып, [[Петр Николаевич Врангель|Врангель]] әскерлерінің шегінуінен кейін түпкілікті орнады. Тарихшы [[Сергей Петрович Мельгунов|Сергей Мельгунов]] ''«Ресейдегі қызыл террор»'' атты еңбегінде Ақиардың Балаклавамен қатар большевиктер жүргізген жазалау шаралары аса ауқымды сипат алған Қырым қалаларының бірі болғанын жазады. Мельгуновтың мәліметінше, атылғандардың жалпы саны шамамен 29 мың адамды құраған. Оның жазуынша, Ақиар тұрғындарына кеңес өкіметі қуғын-сүргінді жүзеге асырушылардың әрекеттеріне шағымдану құқығын бермеген, өйткені олар «ақгвардияшыларға жәрдемдесті» деп есептелген. Бұрынғы Ресей императорлық армиясының солдаттары мен офицерлерінен бөлек, қала тұрғындары, Қызыл Крест қызметкерлері, земство қайраткерлері, журналистер және басқа да адамдар да атылған. === Ұлы Отан соғысы === [[Сурет:Medal for the defence of Sevastopol, Soviet Union.png|thumb|right|100px|[[Ақиарды қорғағаны үшін медалі|«Ақиарды қорғағаны үшін» медалі]]]] 1941 жылы 22 маусымда қалаға неміс авиациясы алғаш рет әуе шабуылын жасады. Шабуылдың мақсаты айлақтарға әуеден миналап, флоттың қозғалысын бұғаттау болды. Алайда бұл жоспар Қара теңіз флотының зениттік және кемелік артиллериясының әрекеті нәтижесінде жүзеге аспады. Неміс армиясы Қырымға басып кіргеннен кейін қаланы қорғау басталып, ол 248 күнге созылды (1941 жылдың 30 қазаны — 1942 жылдың 4 шілдесі). 1941 жылы 4 қарашада Жоғарғы Бас қолбасшылық ордасы Ақиар қорғаныс ауданын құрды. Кеңес әскерлерінің [[Теңіз армиясы]] (генерал-майор [[Иван Ефимович Петров|И. Е. Петров]]) мен Қара теңіз флотының күштері (вице-адмирал [[Филипп Сергеевич Октябрьский|Ф. С. Октябрьский]]) 1941 жылғы қараша және желтоқсан айларында [[Эрих фон Манштейн|Манштейн]] басқарған [[11-армия (вермахт)|11-армияның]] екі ірі шабуылына тойтарыс беріп, қарсыластың едәуір әскери күштерін осы бағытта ұстап тұрды. [[Сурет:Sébastopol (timbre soviétique).jpg|thumb|left|200px|КСРО пошта маркасы, 1965 жыл]] Қала өмірін толықтай әскери жағдайға бейімдеу және Ақиар кәсіпорындарының майдан қажетіне арналған жұмысын ұйымдастыруды Қалалық қорғаныс комитеті (ҚҚК) басқарды. Оның төрағасы — Ақиар қалалық [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|БК(б)П]] комитетінің бірінші хатшысы [[Борис Алексеевич Борисов|Б. А. Борисов]] болды. Ақиар маңында белсенді партизандық қозғалыс өрістеп, оған пионерлер мен комсомол мүшелері де қатысты. Олардың қатарында Валерий Волков пен Вилор Чекмак болды. 1942 жылғы маусым–шілде айларында Ақиар гарнизоны, сондай-ақ [[Одесса|Одессадан]] эвакуацияланған әскерлер жаудың басым күштеріне қарсы төрт апта бойы қорғанды. Кеңес әскерлері қорғаныс мүмкіндіктері толық сарқылғаннан кейін ғана қаланы тастап шықты. Бұл 1942 жылы 9 шілдеде болды. Нацистердің жоспары бойынша қала '''Теодорихсхафен''' ({{lang-de|Theoderichshafen}}) деп қайта аталуы тиіс еді, алайда бұл жоспар жүзеге асырылмады. 1942–1944 жылдары Ақиардағы астыртын қозғалысты қаланы қорғауға қатысқан В. Д. Ревякин басқарды. Неміс оккупациясы кезінде қала іс жүзінде толықтай қирады: барлық өнеркәсіп кәсіпорындары мен коммуналдық шаруашылық нысандары жойылып, соғысқа дейінгі тұрғын үй қорының 6 %-дан аспайтын бөлігі ғана сақталды. Қалада 27 мың бейбіт тұрғын қырылды (атылған және азаптап өлтірілген әскери тұтқындарды есептемегенде), 42 мыңы Германияға мәжбүрлі жұмысқа айдалды. Қала азат етілген кезде Ақиарда небәрі 3 мың бейбіт тұрғын қалған еді. Тек әскери тұтқындарға арналған екі лагерьде — Қара теңіз флотының бұрынғы жартылай экипажы казармаларында және Ақиар түрмесі жанындағы лазаретте — 5 мыңға дейін кеңестік әскери тұтқын жансыздандырылды немесе аштықтан қаза тапты. 1944 жылғы [[Қырым шабуыл операциясы]] барысында 17–19 сәуірде [[4-Украина майданы|4-Украина майданының]] (армия генералы [[Федор Иванович Толбухин|Ф. И. Толбухин]]) құрамындағы үш кеңес армиясының алдыңғы бөлімдері ұрыстармен Ақиардың шалғайдағы іргелеріне шықты. 23–25 сәуірде қаланы азат ету әрекеті жасалды. Алайда кеңес әскерлері жекелеген бағыттарда 5 километрге дейін ғана ілгерілеп, неміс қорғанысының бірнеше тірек пунктін басып алды. Неміс әскерлері берік қорғаныс шебін құрып үлгерген еді, бұл ретте 1941–1942 жылдары кеңес әскерлері тұрғызған бекіністерді де пайдаланды. Маршал [[Александр Михайлович Василевский|А. М. Василевский]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинді]] шешуші шабуылды бірнеше күнге тоқтатуға көндіріп, осы уақыт ішінде ауыр артиллерия мен жеткілікті мөлшердегі оқ-дәрілерді, сондай-ақ тылдың қалып қойған бөлімдерін алға жылжытуға мүмкіндік алды. 1944 жылы 5 мамырда негізгі шабуыл бағытын бүркемелеу мақсатында қосалқы бағыттарда шешуші шабуыл басталды. 7 мамырда [[Сапун тауы|Сапун тауындағы]] неміс әскерлерінің негізгі қорғаныс бекіністеріне шабуыл жасалды. 9 мамырда қала азат етілді. 12 мамырда неміс әскерлерінің қалған бөлімдерінен Херсонес мүйісі толық тазартылды. 1945 жылғы 1 мамырдағы Жоғарғы Бас қолбасшының № 20 бұйрығымен [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Волгоград|Сталинград]], Ақиар және [[Одесса]] қалалары «қаһарман қалалар» деп аталды. Ақиардағы қирау көлемінің ауқымдылығына байланысты және қаланы, портты, әскери-теңіз базасын, сондай-ақ кеме жасау нысандарын мүмкіндігінше тез қалпына келтіру мақсатында 1944 жылы сәуірде Николай Бехтиннің басшылығымен «Севастопольстрой» арнайы құрылыс басқармасы құрылды. Оның құрамына әртүрлі бағыттағы 8 құрылыс басқармасы кірді. 1944 жылы жазда мұнда 12 мың адам жұмыс істеді, олардың шамамен 6 мыңы әскери тұтқындар болды. Басқарма қала азат етілгеннен бірнеше күн өткен соң жұмысқа кірісті. === Ақиар соғыстан кейін === [[Сурет:"Soldier and Sailor" Memorial to Heroic Defenders of Sevastopol.jpg|thumb|left|250px|Ақиардағы матрос пен сарбазға арналған ескерткіш]] Соғыстан кейінгі жылдары қала екінші рет толықтай қалпына келтірілді. 1944 жылы 19 қарашада КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі «Ақиар қаласын қалпына келтіру жөніндегі шаралар туралы» қаулы қабылдады. 1945 жылы Ақиар бірінші кезекте қалпына келтірілуге тиіс 15 қаланың тізіміне енгізілді. 1946 жылы 30 сәуірде РКФСР Министрлер Кеңесі Ақиардың бас жоспарын бекітті. Алайда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] қаланы қалпына келтіру қарқынына көңілі толмады. Осыған байланысты 1948 жылы 25 қазанда [[КСРО министрлер кеңесі|КСРО Министрлер Кеңесі]] «Ақиар қаласы мен Қара теңіз флотының басты базасын қалпына келтіру туралы» қаулы қабылдап, қаланы 4 жыл ішінде қалпына келтіру міндетін қойды. Бұл міндетті жүзеге асыру үшін азаматтық мекемелерге нақты тапсырмалар берумен қатар, Ақиарды қалпына келтіру жөніндегі әскери басқарма (басшысы — генерал-майор И. В. Комзин) және «Севастопольвоенморстрой» әскери-теңіз басқармасы құрылды. Олардың әрқайсысына бірнеше әскери-құрылыс батальоны беріліп, құрылыс техникасы эшелондармен жеткізілді. Олардың қажеттіліктері үшін кірпіш және цемент зауыттары салынды. Жалпы алғанда, 1948 жылғы қаулыда белгіленген міндеттер белгіленген мерзімде орындалды. 1948 жылдан бастап Ақиар республикалық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды. 1950-жылдары қаланың орталық төбесін айнала қоршаған көшелер мен алаңдар бойында құрылыс жүргізілді. 1960–1970 жылдары бірқатар жаңа тұрғын аудандар бой көтерді, бұрынғы Куликово алаңы орналасқан аумақта Генерал Остряков даңғылы салынды, Стрелецкая және Камышовая айлақтарының жағалауларында, сондай-ақ Солтүстік жақта жаңа тұрғын орамдар тұрғызылды. 1954 жылы [[Ақиар қорғанысы (мәнзара)|«1854–1855 жылдардағы Ақиар қорғанысы» мәнзарасының]] ғимараты қайта қалпына келтірілді, ал 1957 жылы қалалық орыс драма театрының жаңа ғимараты салынды. 1959 жылы [[Сапун тауына шабуыл (диорама)|«1944 жылғы 7 мамырдағы Сапун тауына шабуыл» диорамасы]] ашылды. Нахимов алаңында 1964–1967 жылдары 1941–1942 жылдардағы Ақиардың қаһармандық қорғанысы мемориалы салынды. Кеңес дәуірінде қала КСРО-дағы ең таза әрі абаттандырылған қалалардың бірі болды. Қалада бірқатар академиялық және салалық ғылыми-зерттеу институттары құрылды. Олардың қатарында Теңіз биологиялық станциясының негізінде құрылған [[А. О. Ковалевский атындағы Оңтүстік теңіздер биологиясы институты|Оңтүстік теңіздер биологиясы институты]] мен Украина КСР Ғылым академиясының Теңіз гидрофизикалық институты, Мемлекеттік океанология және мұхиттану институтының Ақиар бөлімшесі, Кеме жасау технологиясы ғылыми-зерттеу институтының Қара теңіз филиалы және басқа да ғылыми мекемелер болды. Ақиарда жоғары оқу орындары да ашылды. Солардың қатарында елдегі ірі политехникалық жоғары оқу орындарының қатарына тез енген [[Ақиар мемлекеттік университеті|Ақиар аспап жасау институты]] және екі жоғары әскери-теңіз училищесі — Стрелецкая шатқалындағы [[П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз жоғары әскери-теңіз училищесі|П. С. Нахимов атындағы Қара теңіз училищесі]] (ҚЖӘТУ) мен Голландия ауданындағы [[Ақиар жоғары әскери-теңіз инженерлік училищесі|Ақиар инженерлік училищесі]] (АЖӘТИУ) болды. 1954 жылы 16 қазанда алғашқы қаһармандық қорғаныстың жүз жылдығына орай қала [[Қызыл Ту ордені|Қызыл Ту орденімен]] марапатталды. 1965 жылы 8 мамырда Ақиарға Қаһарман қала ретінде «Алтын Жұлдыз» медалі берілді. 1983 жылы қала [[Қазан төңкерісі ордені|Қазан төңкерісі орденімен]] марапатталды. 1948 жылы Ақиар «дербес әкімшілік-шаруашылық орталық» ретінде бөлініп, «республикалық бағыныстағы қалалар санатына» жатқызылды. === Ақиардың Украина КСР құрамындағы кезеңі === 1954 жылы Ақиар Украина КСР құрамына енгізілді. 1991 жылы 20 қаңтарда қалада референдум өткізіліп, оған қатысқан тұрғындардың 97 %-ы «Ақиардың Қара теңіз флотының басты базасы, одақтық-республикалық бағыныстағы қала мәртебесін» қолдап дауыс берді. [[Бүкілукраиндық референдум (1991)|1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпаукраиналық референдумда]] Ақиар тұрғындарының 57 %-ы Украинаның тәуелсіздігін қолдап дауыс берді (Қырым АКСР бойынша — 54 %). === Тәуелсіз Украинадағы кезеңі === 1991 жылы КСРО ыдырап, 1996 жылы Украинаның жаңа Конституциясы қабылданғаннан кейін Конституцияның 133-бабына сәйкес Ақиар арнайы мәртебесі бар қалалар қатарына жатқызылып, ел астанасы [[Киев|Киевпен]] қатар бірінші деңгейдегі әкімшілік-аумақтық бірлік мәртебесіне ие болды. Ақиар [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырым Автономиялық Республикасының]] құрамына енгізілген жоқ. 1999 жылы Украинаның астанасы туралы заң қабылданғаннан кейін Ақиар Украинадағы қала басшысы — Ақиар қалалық мемлекеттік әкімшілігінің басшысы — сайланбай, Украина президенті тағайындайтын жалғыз қала болып қала берді. Сонымен қатар Ақиар қалалық кеңесінің қала басшысы — Ақиар әкімшілігінің басшысы қабылдаған кез келген шешімге вето қою құқығы болды. === Ресейдің басып алуы және құрамына қосуы === {{main|Қырым аннексиясы}} 2014 жылғы ақпан–наурыз айларында Ақиар, Қырым түбегінің қалған бөлігімен бірге, [[Ресей|Ресей Федерациясының]] құрамына өтті. Кейін Ресей Федерациясы Ақиар мен Қырымның мәртебесін Ресей құрамына енгізу арқылы өзгертті. Украина мен БҰҰ бұл мәртебенің өзгеруін мойындамады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2014 жылғы 27 наурыздағы 68/262 қарарында Украинаның халықаралық деңгейде танылған шекараларындағы егемендігі мен аумақтық тұтастығы расталып, Ақиар мен Қырымның мәртебесін өзгертуге негіз ретінде 2014 жылғы 16 наурызда өткізілген референдумды пайдалану заңды күшке ие емес деп көрсетілді. Әртүрлі дереккөздердің мәліметтеріне сәйкес, 2013 жылдың жазынан бастап Ресей билігі өкілдері арасында Украина аумақтарының мәртебесін өзгертуге қатысты түрлі іс-қимыл нұсқалары қарастырыла бастаған<ref >{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|title=Немецкий эксперт: "План Малофеева" - лишь один из многих|author=|date=2015-02-17|publisher=Deutsche Welle|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815131324/https://www.dw.com/ru/немецкий-эксперт-план-малофеева-лишь-один-из-многих/a-18285447|archive-date=2022-08-15|access-date=2022-07-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html|title=Опубликован план отторжения Россией ряда территорий Украины - полный текст|author=|date=2015-02-25|publisher=Новое время (украинский журнал и сайт)|access-date=2022-07-21|url-status=dead|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001181902/https://nv.ua/ukr/world/geopolitics/opublikovan-plan-ottorzheniya-rossiey-ryada-territoriy-ukrainy-polnyy-tekst-36102.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/28076815.html|title=Почта Суркова. Тайны серого кардинала|author=|date=2016-10-26|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830174419/https://ru.krymr.com/a/28076815.html|archive-date=2022-08-30|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref>. 2013 жылғы қыркүйекте Ресей мен [[Беларусь|Беларустің]] [[Калининград облысы|Калининград облысында]] өткізген бірлескен әскери оқу-жаттығулары барысында шетел мемлекетінің аумағында қысымға ұшыраған отандастарды қорғауға бағытталған операциялардың сценарийлері пысықталды. Оқу-жаттығулардың сценарийі бойынша көршілес мемлекетте тәртіпсіздіктер болып, билікті басып алуға әрекеттер жасалған жағдайда, Ресей мен Беларусь күштері тәртіпті қалпына келтіруге қатысуы тиіс болды<ref>{{Cite web|url=https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|title=Задолго до 2014? Как Россия готовила оккупацию Крыма|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127204245/https://ru.krymr.com/a/krym-2014-rossiya-okkupatsiya/31111879.html|archive-date=2021-11-27|access-date=2022-07-18|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|title=Від Тузли до анексії. Чому Росії вдалося захопити Крим у 2014-му?|author=|date=|publisher=Радио «Свобода»|archive-url=https://web.archive.org/web/20210220135617/https://www.radiosvoboda.org/a/chomu-rosiji-vdalosia-zaxopyty-krym/31106434.html|archive-date=2021-02-20|access-date=2021-02-20|url-status=live}}</ref>. 2014 жылғы 18–20 ақпанда Украинадағы азаматтық текетірестің шиеленісуі, кейін Виктор Януковичтің президент қызметінен кетірілуі Қырымдағы және Ресей басшылығы арасындағы саяси ахуалдың шиеленісуіне ықпал етті. Осы оқиғалардан кейін Ресей Қырымдағы жағдайға араласып, түбектің одан әрі саяси-құқықтық мәртебесіне қатысты үдерістер басталды<ref>{{Cite web|url=http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|title=The Challenge of Crimea for Russia's Domestic and Foreign Policy|author=Sergei Markedonov|date=2016-06-06|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608054101/http://www.siwps.org/wp-content/uploads/Markedonov.pdf|archive-date=2022-06-08|access-date=2019-04-05|url-status=live}}</ref>. Ресей билігі Қырымның Ресей құрамына қосылуын негіздеу кезінде Украинадағы [[Еуромайдан]] оқиғалары мен елдегі саяси өзгерістерді негізгі себептердің бірі ретінде көрсетті. Украина билігі мен бірқатар халықаралық ұйымдар бұл ұстанымды мойындамай, Қырымның Ресей құрамына енгізілуін Украинаның аумақтық тұтастығы мен халықаралық құқық нормаларына қайшы деп бағалады. Кейінгі кезеңде осы оқиғалар Ресей мен [[Орыс-украин соғысы|Украина арасындағы қарулы қақтығыстың]] [[Донбасстағы соғыс|Донбаста]] өрбуімен қатар жүрді<ref>{{мақала | авторы = | тақырыбы = The Russian-Ukrainian war (2014-2022): Basic preconditions and causes | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1092940 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Balkan Social Science Review | түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2022 | томы = 20 | нөмірі = 20 | беттері = 157–179 | isbn = | issn = 1857-8799 }}</ref>. 24 ақпанда Ақиар қалалық кеңесі Ресей азаматы Алексей Чалыйды Ақиар қаласының мэрі етіп тағайындады. Ресей Федерациясының 810-шы теңіз жаяу әскерлері бригадасының бірнеше жасағы қала алаңына орналасты. Бұл Ресей Қара теңіз флотының Украина аумағында болуының мәртебесі мен шарттары туралы келісімнің талаптарына қайшы келді. 25 ақпанда «Николай Фильченков» үлкен десанттық кемесі Ресей Федерациясының Арнайы операциялар күштерінің 200 әскери қызметшісін жеткізді. Кейбір дереккөздерде бұл әскери қызметшілердің Ресей әскери қолбасшылығына қарағаны көрсетіледі. Сондай-ақ «Николай Фильченков» кемесі кейін Виктор Януковичті Қырымнан Ресейге жеткізген болуы мүмкін деген болжам бар<ref>{{мақала | авторы = Michael Kofman, Katya Migacheva, Brian Nichiporuk, Andrew Radin, Olesya Tkacheva | тақырыбы = Lessons from Russia's Operations in Crimea and Eastern Ukraine | шынайы атауы = | сілтеме = https://www.rand.org/pubs/research_reports/RR1498.html | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны = | баспасы = RAND Corporation | жыл = 2017-05-09 | томы = | нөмірі = | беттері = | isbn = | issn = }}</ref>. 26 ақпаннан 27 ақпанға қараған түні ресейлік арнайы жасақтар Ақмешіт қаласындағы [[Қырым Автономиялық Республикасының Жоғарғы Кеңесі]] мен [[Қырым Автономиялық Республикасының Министрлер Кеңесі|Министрлер Кеңесінің]] ғимараттарын басып алды. Сонымен қатар таңертең Қырымды Украинаның материктік бөлігімен байланыстыратын құрлық жолдарын бақылау мақсатында [[Ор мойнағы]] мен [[Жоңғар түбегі|Жоңғар түбегінде]] бақылау-өткізу бекеттері орнатылды. Ресей күштерінің құрамында Псковтағы 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының [[Арнайы операциялар күштері (Ресей)|Арнайы операциялар күштеріне]] қарасты екі десанттық бөлімше болғаны туралы деректер бар. Әр бөлімшенің құрамында шамамен 30 әскери қызметші болған. Бөлімшелер Ақиарға келіп, одан кейін Симферопольдегі парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. Осы оқиғалардан кейін Қырым үкіметінің жұмысы іс жүзінде тоқтатылды: министрлер мен мемлекеттік қызметкерлер жұмыс орындарына жіберілмеді. Бұл Қырым үкіметінің орнына жаңа үкімет құру үдерісінің басталуымен қатар жүрді. 2014 жылы 27 ақпанда Ресей 76-гвардиялық десанттық-шабуылдау дивизиясының құрамынан әрқайсысында шамамен 30 әскери қызметкері бар екі арнайы жасақ отрядын пайдаланды. Жасақтар Ақиарға келіп түсіп, 27 ақпан күні таңертең [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіттегі]] парламент пен үкіметтік ғимараттар орналасқан ауданға бақылау орнатты. === Орыс-украин соғысы (2022 бастап) === 2022 жылы 24 ақпаннан бастап Ресей ӘТК Қара теңіз флотына жасалған шабуылдарға ұшырап келеді. 2026 жылы 6 шілдеде украиналық дрондардың шабуылдары салдарынан қалада электрмен жабдықтауда үзілістер болды<ref>[Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments Second Russian attack on Kyiv in less than a week kills 11, wrecks apartments], Arab News, 6.07.2026</ref>. == Құқықтық мәртебесі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым қалалары]] 8hfulfrxh3xbifh8orcn7x0k6rtj0a5 Энрико Альбертози 0 670530 3651761 3137588 2026-09-07T07:53:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651761 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Энрико Альбертози |сурет = |лақап аты = ''Рики'' (Ricky) |туған күні = 2.11.1939 |бойы = 182 |позиция = қақпашы |азаматтығы = {{байрақ|Италия}} |клубтары = {{футбол карьерасы |1957—1958|{{ту|Италия}} [[Специя (футбол клубы)|Специя]]|4 (-3) |1958—1968|{{ту|Италия}} [[Фиорентина]]|185 (−153) |1968—1974|{{ту|Италия}} [[Кальяри (футбол клубы)|Кальяри]]|177 (−143) |1974—1980|{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|170 (−125) |1982—1984|{{ту|Италия}} Эльпидиэнзе|44 (-39)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1961—1972|{{Футбол|Италия}}|34 (−27)}} }} '''Энрико Альбертози''' ({{lang-it|Enrico Albertosi}}; [[2 қараша]] [[1939 жыл]]<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/145362 Тransfermarkt.com]—2000</ref>, [[Понтремоли]]) — италиялық футболшы, қақпашы, 1968 жылғы Еуропа чемпионы, 1970 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері. 1962, 1966, 1974 жылғы Әлем чемпионаттарына да қатысты. == Жетістіктері == === Командалық === * Италия кубогы: 1961, 1966, 1977 * Кубок иелері кубогы: 1961 * Италия чемпионы: 1970, 1979 === Халықаралық === * Еуропа чемпионы: 1968 * Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 1970 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.cagliaricampione.it/html/albertosi.htm Профилі] * [https://web.archive.org/web/20090711173733/http://www.enciclopediadelcalcio.com/Albertosi.html Профилі] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/albertosi-intl.html Ұлттық құрамадағы матчтары] * [http://www.storiedicalcio.altervista.org/albertosi.html Аltervista.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026104812/http://www.storiedicalcio.altervista.org/albertosi.html |date=2011-10-26 }} * [http://www.magliarossonera.it/protagonisti/Gioc-Albertosi.html Мagliarossonera.it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327153626/http://www.magliarossonera.it/protagonisti/Gioc-Albertosi.html |date=2008-03-27 }} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Специя ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Кальяри ФК ойыншылары]] [[Санат:Фиорентина ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары]] h0t9srrb5iz2ti828qweeo3oyfd6wu0 Ферруччо Валькареджи 0 670857 3651523 3458358 2026-09-06T14:04:32Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651523 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | туған күні= 12.2.1919 | сурет= Ferruccio_Valcareggi_-_1973_-_Italy_Team.jpg | азаматтығы = [[Италия]] | қайтыс болған күні = 2.11.2005 | позиция = жартылай қорғаушы | клубтары = {{футбол карьерасы |1937—1940|{{ту|Италия|1861|20px}} [[Триестина]]|63 (5) |1940—1943|{{ту|Италия|1861|20px}} [[Фиорентина]]|89 (23) |1944|{{ту|Италия|1861|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]|11 (0) |1944—1947|{{ту|Италия|1861|20px}}/{{ту|Италия||20px}} [[Болонья (футбол клубы)|Болонья]]|54 (7) |1947—1948|{{ту|Италия||20px}} [[Фиорентина]]|33 (4) |1948—1949|{{ту|Италия||20px}} [[Венеция (футбол клубы)|Венеция]]|40 (11) |1949—1951|{{ту|Италия||20px}} [[Луккезе]]|37 (5) |1951—1952|{{ту|Италия||20px}} [[Брешиа (футбол клубы)|Брешиа]]|23 (1) |1952—1954|{{ту|Италия||20px}} [[Пьомбино]]|62 (4)}} | бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |1952—1954|{{ту|Италия||20px}} [[Пьомбино]]| |1954—1959|{{ту|Италия||20px}} [[Прато (футбол клубы)|Прато]]| |1959—1962|{{ту|Италия||20px}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]| |1962—1964|{{ту|Италия||20px}} [[Фиорентина]]| |1964—1965|{{ту|Италия||20px}} [[Аталанта (футбол клубы)|Аталанта]]| |1966—1974|{{Футбол|Италия||20px}} | |1975—1978|{{ту|Италия||20px}} [[Эллас Верона|Верона]]| |1979—1980|{{ту|Италия||20px}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]| |1979—1984|{{Футбол|Италия||20px}}-2 | |1985|{{ту|Италия||20px}} [[Фиорентина]]|}} }} '''Ферруччо Валькареджи''' ({{lang-it|Ferruccio Valcareggi}}; [[12 ақпан]] [[1919 жыл|1919]]<ref>[https://storiedicalcio.altervista.org/blog/valcareggi_ferruccio.html Valcareggi_ferruccio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023140012/https://storiedicalcio.altervista.org/blog/valcareggi_ferruccio.html |date=2021-10-23 }}</ref>, [[Триест]], [[Италия]] — [[2 қаңтар]] [[2005 жыл|2005]], [[Флоренция]], [[Италия]]) — италиялық футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. == Карьерасы == Футболшы ретінде де, бапкер ретінде де бүкіл ғұмыры Италияда өтті. 1968 жылы Италия құрамасымен бірге Еуропа чемпионы атанды. == Жетістіктері == === Бапкер ретінде === '''Италия''' * Еуропа чемпионы: 1968 * Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 1970 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.figc.it/versione_inglese/club_italia/html/valcareggi.htm Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927222304/http://www.figc.it/versione_inglese/club_italia/html/valcareggi.htm |date=2007-09-27 }} {{Бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Италия футболшылары]] [[Санат:Триестина ФК ойыншылары]] [[Санат:Болонья ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Фиорентина ФК ойыншылары]] [[Санат:Венеция ФК ойыншылары]] [[Санат:Брешиа ФК ойыншылары]] [[Санат:Италия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Аталанта ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Фиорентина ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Эллас Верона ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]] [[Санат:Рома ФК жаттықтырушылары]] jmry12rr2pe7hwu36yr2fxzvfc2blfq Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3651714 3651421 2026-09-07T07:00:40Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651714 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88009||2859||391||23673||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||96785||77071||11072||229||3389||234||110||5824||742 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||87275||82064||953||642||37||388||0||2887||49 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86567||80964||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84060||68788||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55567||30515||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49443||40656||1780||109||631||17||11||4517||40 |- |8||7||{{u|Sibom}}||41112||38484||884||90||357||62||0||786||381 |- |9||8||{{u|1nter pares}}||36684||33695||213||7||1384||72||0||1561||154 |- |10||10||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||127||398||8||2176||838||844 |- |12||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18590||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |13||11||{{u|Орел Карл}}||23339||22024||798||39||134||4||0||121||11 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||23000||21585||436||44||276||11||0||333||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13872||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||20344||10634||1434||41||7216||115||8||431||51 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17262||12284||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14053||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13769||12992||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9853||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||189||1681||0||344||14 |- |23||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11620||7146||508||0||108||512||0||616||55 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10182||8009||1231||40||4||0||4||333||36 |- |25||32||{{u|AlibekKS}}||8394||5815||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6512||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |28||33||{{u|TheNomadEditor}}||8232||5802||27||5||1868||204||0||172||52 |- |29||49||{{u|Daniyar}}||8001||3610||482||327||177||626||0||1642||348 |- |30||35||{{u|Nurtenge}}||7958||5421||980||137||628||59||24||532||198 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7489||5987||189||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6250||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||46||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||47||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5043||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |49||57||{{u|Madi Dos}}||4521||3083||214||63||55||50||0||637||122 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4458||3914||4||0||11||7||0||419||5 |- |51||48||{{u|Makenzis}}||3776||3719||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3390||51||0||0||27||0||223||21 |- |53||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |54||61||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |55||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |56||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |57||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |58||60||{{u|Нурасылл}}||3398||2999||193||0||18||0||0||50||8 |- |59||67||{{u|ShadZ01}}||3332||2643||364||119||106||0||0||4||0 |- |60||62||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||59||{{u|Qanattan}}||3147||3073||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1 |- |68||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |69||85||{{u|MuratbekErkebulan}}||2936||1896||318||0||91||55||0||445||4 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |77||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |78||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |80||90||{{u|Balaburgem}}||2470||1754||11||29||31||59||0||182||48 |- |81||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |82||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2 |- |83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |84||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |85||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |86||133||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |87||98||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |89||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |92||118||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |93||87||{{u|RaiymbekZh}}||2150||1834||8||0||20||0||0||82||86 |- |94||91||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |95||83||{{u|Unknown Alash}}||2009||1946||1||0||0||0||0||0||0 |- |96||88||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||93||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||131||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||89||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||96||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||92||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |103||97||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0 |- |104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |105||94||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |106||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1612||1340||1||0||107||1||0||5||0 |- |107||95||{{u|Gliwi}}||1556||1550||3||0||0||0||0||0||0 |- |108||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0 |- |109||105||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |111||119||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |112||134||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||113||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |120||138||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |121||146||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |122||114||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |124||126||{{u|IL68}}||1218||950||62||0||31||0||0||134||1 |- |125||117||{{u|Ziv}}||1180||1107||60||0||0||2||0||9||2 |- |126||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |127||227||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |128||125||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |129||122||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |130||206||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1102||925||2||0||0||80||0||35||3 |- |133||140||{{u|Wikuiser}}||1097||798||143||0||63||0||43||18||4 |- |134||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |135||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |136||197||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |137||162||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |138||137||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |139||121||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |140||135||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1024||877||16||0||0||0||0||5||0 |- |141||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |143||144||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |144||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||223||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |146||166||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |147||141||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |148||143||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |149||148||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |150||161||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |151||136||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |152||139||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |153||142||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |154||191||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |155||216||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |156||150||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||232||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |158||179||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |159||152||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |160||151||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||147||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |162||234||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |163||155||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |164||171||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |165||160||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |166||149||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |167||165||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |168||154||{{u|Mariko}}||734||688||0||0||0||0||0||0||0 |- |169||145||{{u|Mheidegger}}||734||760||7||2||0||0||0||6||3 |- |170||157||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |171||163||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |172||175||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |173||225||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |174||158||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |175||153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||701||692||0||1||0||0||0||6||1 |- |176||156||{{u|Εὐθυμένης}}||697||678||13||0||0||0||0||5||0 |- |177||164||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |178||212||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |179||199||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |180||168||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||231||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |182||176||{{u|Marksscheider}}||675||573||10||0||87||0||0||0||0 |- |183||159||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |184||204||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |185||167||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |186||222||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |187||195||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |188||192||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||174||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |190||177||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |191||169||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||178||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |193||219||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |194||180||{{u|Bauyr03}}||628||559||0||1||0||0||0||36||0 |- |195||193||{{u|Aseke16}}||624||532||25||0||7||1||0||17||12 |- |196||218||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |197||229||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |198||188||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |199||173||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |200||181||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |201||170||{{u|Tuttiorchestra687}}||600||599||0||0||0||0||0||3||2 |- |202||184||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||172||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |204||183||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||233||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |206||186||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |207||230||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |208||190||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |209||201||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||196||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||208||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |212||205||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |213||182||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||562||550||0||0||0||0||0||0||0 |- |214||207||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |215||200||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |216||189||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |217||194||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||202||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |219||224||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |220||210||{{u|Aldogarov}}||530||450||0||0||1||0||0||77||0 |- |221||211||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||198||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||185||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||220||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||221||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||187||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||209||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||215||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||228||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||226||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||203||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||217||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||214||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |234||213||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |235||235||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] rc72q54rcfx5enrpykal7uvxgmaefpw Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3651809 3651489 2026-09-07T11:00:48Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651809 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515619||380096||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145877||131252||957||0||13593||6||0||47||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||132946||127390||841||15||62||17||10||2859||1727 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119562||112796||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||113923||1||0||0||0||0||0||113922||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105849||88193||6297||0||10800||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||89338||89338||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79295||79280||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50441||50148||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43052||41962||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26610||22829||42||0||3648||2||0||67||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14751||13730||468||1||0||84||0||389||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13733||13236||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9115||9115||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||7979||5421||980||137||628||40||24||532||198 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4251||3315||0||0||935||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3245||3242||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||86||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||87||{{u|KiranBOT}}||170||168||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 04p5nif70pl5ph0su68ecju4lpy3ky3 Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3651512 3651221 2026-09-06T13:07:14Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651512 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107915||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1156||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7808||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7384||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3125||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2697||42||0||60||33||600||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2610||103||14||200||90||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2183||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |11||{{u|Орел Карл}}||1371||320||1||315||90||24||0||0||0 |- |12||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0 |- |13||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |24||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||96||1||49||25 |- |25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |26||{{u|Nurkhan}}||988||102||14||345||4||26||0||1||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||869||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||477||174||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |40||{{u|1nter pares}}||652||324||0||10||1132||3||0||0||4 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |44||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |45||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1630||168||18||7588||188||0||1||11 |- |46||{{u|Nurken}}||542||533||3||657||4961||32||15||3||4 |- |47||{{u|Casserium}}||538||187||72||76||333||50||0||7||0 |- |48||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |49||{{u|Sagzhan}}||533||92||2||23||212||30||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||426||37||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||388||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||197||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |90||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |106||{{u|KoishymanovaG}}||217||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|ShadZ01}}||213||23||0||34||82||66||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |112||{{u|Coffee86}}||204||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |131||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Daniyar}}||154||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||148||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |145||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |146||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |149||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |150||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |151||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |152||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |153||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |158||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |159||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |168||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||191||59||1||5||2 |- |178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8 |- |200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |207||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |214||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |218||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|MuratbekErkebulan}}||89||21||0||69||83||0||11||0||0 |- |238||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |239||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |240||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |242||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |243||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |247||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |251||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |252||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |255||{{u|Madi Dos}}||83||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |256||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |259||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |261||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |262||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |263||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |269||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |270||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |271||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |272||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |273||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||0||0||0||1 |- |278||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |279||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |280||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |281||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |282||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |284||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2977||521||93||0||38||4 |- |286||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||74||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |288||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |291||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |292||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |300||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |301||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |302||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |303||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |304||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |310||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |311||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |312||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |313||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |317||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |318||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |319||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |320||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |323||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |324||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |325||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |326||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |336||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |337||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |342||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |343||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |344||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |347||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |348||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72 |- |353||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |355||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |357||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |359||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |361||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |363||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |364||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |366||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |371||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |373||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |375||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |382||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Dostoevskykz}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Mheidegger}}||41||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |386||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |394||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |396||{{u|Yessentaikyzy}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |398||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |399||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |402||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |403||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |404||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |406||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |407||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |408||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |410||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |412||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |413||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |414||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |415||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||37||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |416||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |423||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |434||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |439||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |442||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |443||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |445||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |451||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |454||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |462||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |464||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |466||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |467||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |468||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |471||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |476||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |480||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |481||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |484||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |485||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |488||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Marksscheider}}||24||31||0||2||80||0||0||0||0 |- |490||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |491||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |492||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |494||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |495||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |496||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |497||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |498||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |502||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |505||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |507||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |509||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |510||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|Unknown Alash}}||22||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |512||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |513||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |520||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |522||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |531||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |532||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |534||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |544||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |547||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |548||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |549||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |554||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |561||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|PushkinVko}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |565||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |568||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |569||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |576||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |578||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |582||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |583||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |590||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |592||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |600||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |606||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |608||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |612||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |632||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |637||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |644||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |645||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |646||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |647||{{u|Амина Жанаковна}}||11||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |652||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |653||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |654||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |655||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |657||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|Aldogarov}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |666||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |670||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |671||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |677||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |682||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |688||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |689||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |691||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |692||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |710||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |716||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|Ayazhan10}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |720||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |725||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |745||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |746||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |748||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |750||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |753||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |758||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |770||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |782||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |784||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Жанар Чушекова}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |792||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |795||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |801||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |814||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0 |- |827||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |828||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |832||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |835||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |836||{{u|Gaukhar1980}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |838||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |839||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |845||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |846||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |847||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |851||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |856||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |859||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |860||{{u|Wikuiser}}||6||11||2||47||30||0||0||23||0 |- |861||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |867||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Вилюс М}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |881||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |885||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |890||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |894||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |900||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |908||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |916||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |918||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |930||{{u|Muzeologist}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |935||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |942||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |945||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |946||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |957||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |966||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |967||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |979||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |989||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |995||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |997||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1006||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1008||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1020||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1028||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1036||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Omarova. ayagul}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1041||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1050||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1057||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1065||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1069||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Зилола Садирханова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1094||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1095||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1097||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1098||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1101||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|19642206g}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1108||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1109||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1112||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1139||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1141||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1147||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1179||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1182||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1187||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1189||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1202||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1206||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1213||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1219||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1264||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Гулжайна Усен}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Садыкова Улболсын}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1294||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Құралай Мұратқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1304||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1314||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1318||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1364||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1408||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1435||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1437||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1438||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1450||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1451||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1453||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1465||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1467||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1470||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Janugyl}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1497||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1527||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1544||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1562||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1563||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1570||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1577||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Айткүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1697||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Тохтарқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1711||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1717||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1722||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||329||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] dibgb4qmqnq8ma6ma5k9aw5d7eeaxti Үлгі:Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті 10 675691 3651595 3500486 2026-09-06T20:34:22Z Kasymov 10777 3651595 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті |state = collapsed |сурет = |тақырып_стиль = background:{{түс|Қазақстан}}; |тақырып = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]тың министрлер кабинеті <small>(11 қаңтар 2022 — 5 ақпан 2024)</small> |бөлім_стиль = background:{{түс|Қазақстан}}; |бөлім1 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министрдің орынбасарлары]] |тізім1 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] (Премьер-Министрдің бірінші орынбасары; 11 қаңтар 2022) •<br>[[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (11 ақпан 2020 — 31 тамыз 2022) •<br>[[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (18 қаңтар 2021 — 29 наурыз 2023) •<br>[[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]] (11 қаңтар — 15 тамыз 2022) •<br>[[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]] (2 қыркүйек 2022) •<br>[[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (29 наурыз 2022) •<br>[[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]] (9 желтоқсан 2022 — 8 маусым 2023) •<br>[[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (4 қаңтар 2023) •<br>[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] (3 сәуір 2023) •<br>[[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (8 маусым 2023) |бөлім2 = [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппаратының басшысы]]<br>(2023 жылғы 4 қаңтарға дейін ''Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы'' деп аталған) |тізім2 = [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (26 наурыз 2019) |бөлім3 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] |тізім3 = [[Ербол Шырақбайұлы Қарашөкеев|Ербол Қарашөкеев]] (1 қыркүйек 2021 — 4 қыркүйек 2023) •<br> [[Айдарбек Сейпілұлы Сапаров|Айдарбек Сапаров]] (4 қыркүйек 2023) |бөлім4 = [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] |тізім4 = [[Қанат Сергейұлы Мусин|Қанат Мусин]] (11 қаңтар 2022 — 4 қаңтар 2023) •<br>[[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (4 қаңтар 2023) |бөлім5 = [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрі]] (2022 жылы 11 маусымда пайда болды) |тізім5 = [[Саясат Нұрбек]] (11 маусым 2022) |бөлім6 = [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау министрі]] |тізім6 = [[Ажар Ғиният|Ажар Ғиният]] (11 қаңтар 2022) |бөлім7 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] |тізім7 = [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]] (18 қаңтар 2021 – 7 сәуір 2022) •<br>[[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (11 сәуір 2022 — 2 қыркүйек 2023) •<br>[[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] (2 қыркүйек 2023) |бөлім8 = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] (2023 жылы 1 қыркүйекте пайда болды) |тізім8 = [[Марат Кәрімжанұлы Қарабаев|Марат Қарабаев]] (2 қыркүйек 2023) |бөлім9 = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] |тізім9 = [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]] (18 мамыр 2020) |бөлім10 = [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] |тізім10 = [[Мұрат Кәрібайұлы Бектанов|Мұрат Бектанов]] (31 тамыз 2021 — 19 қаңтар 2022) •<br>[[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] (19 қаңтар 2022) |бөлім11 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] (2023 жылы 1 қыркүйекте пайда болды) |тізім11 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2 қыркүйек 2023) |бөлім12 = [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]]<br>(2022 жылы 11 маусымда пайда болды) |тізім12 = [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]] (11 маусым 2022 — 4 қаңтар 2023) •<br>[[Ғани Бектайұлы Бейсембаев|Ғани Бейсембаев]] (4 қаңтар 2023) |бөлім13 = [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және құрылыс министрі]] (2023 жылы 1 қыркүйекте пайда болды) |тізім13 = [[Қанат Бисимбайұлы Шарлапаев|Қанат Шарлапаев]] (4 қыркүйек 2023) |бөлім14 = [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]] |тізім14 = [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]] (17 маусым 2019 — 15 тамыз 2022) •<br>[[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]] (2 қыркүйек 2022 – 2 қыркүйек 2023) •<br>[[Арман Абайұлы Шаққалиев|Арман Шаққалиев]] (2 қыркүйек 2023 жыл) |бөлім15 = [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] (2023 жылы 1 қыркүйекте пайда болды) |тізім15 = [[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов|Нұржан Нұржігітов]] (4 қыркүйек 2023) |бөлім16 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Сыртқы істер министрі]] |тізім16 = [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (18 қыркүйек 2019 — 29 наурыз 2023) •<br> [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] (3 сәуір 2023) |бөлім17 = [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] |тізім17 = [[Юрий Викторович Ильин|Юрий Ильин]] (11 қыркүйек 2020 — 10 маусым 2023) •<br>[[Сырым Дүйсенғазыұлы Шәріпханов|Сырым Шәріпханов]] (10 маусым 2023) |бөлім18 = [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және спорт министрі]] (2023 жылы 1 қыркүйекте пайда болды) |тізім18 = [[Ермек Боранбайұлы Маржықпаев|Ермек Маржықпаев]] (2 қыркүйек 2023) |бөлім19 = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] |тізім19 = [[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров|Әлібек Қуантыров]] (11 қаңтар 2022) |бөлім20 = [[Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі|Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі]] |тізім20 = [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (2 қыркүйек 2020) |бөлім21 = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]] |тізім21 = [[Ерлан Заманбекұлы Тұрғымбаев|Ерлан Тұрғымбаев]] (12 ақпан 2019 — 25 ақпан 2022) •<br>[[Марат Мұратұлы Ахметжанов|Марат Ахметжанов]] (25 ақпан 2022 — 2 қыркүйек 2023) •<br>[[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Саденов]] (2 қыркүйек 2023) |бөлім22 = [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] (2023 жылы 2 қаңтарда пайда болды) |тізім22 = [[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова|Зүлфия Сүлейменова]] (4 қаңтар — 2 қыркүйек 2023) •<br>[[Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев|Ерлан Нысанбаев]] (5 қыркүйек 2023) |бөлім23 = [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] |тізім23 = [[Болат Оралұлы Ақшолақов|Болат Ақшолақов]] (11 қаңтар 2022 — 4 сәуір 2023) •<br>[[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]] (4 сәуір 2023) |бөлім24 = [[Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі|Ақпарат және қоғамдық даму министрі]]<br> (2023 жылы 1 қыркүйекте таратылды) |тізім24 = [[Асқар Қуанышұлы Омаров|Асқар Омаров]] (11 қаңтар — 2 қыркүйек 2022) •<br>[[Дархан Қуандықұлы Қыдырәлі|Дархан Қыдырәлі]] (2 қыркүйек 2022 — 2 қыркүйек 2023) |бөлім25 = [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Білім және ғылым министрі]]<br>(2022 жылы 11 маусымда таратылды) |тізім25 = [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]] (13 маусым 2019 — 11 маусым 2022) |бөлім26 = [[Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі|Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрі]] (2023 жылы 1 қыркүйекте таратылды) |тізім26 = [[Қайырбек Айтбайұлы Өскенбаев|Қайырбек Өскенбаев]] (11 қаңтар 2022 — 4 қаңтар 2023) •<br>[[Марат Кәрімжанұлы Қарабаев|Марат Қарабаев]] (4 қаңтар 2023 - 2 қыркүйек 2023) |бөлім27 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі|Мәдениет және спорт министрі]] (2023 жылы 1 қыркүйекте таратылды) |тізім27 = [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (11 қаңтар 2022 — 4 қаңтар 2023) •<br>[[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] (4 қаңтар 2023 — 2 қыркүйек 2023) |бөлім28 = [[Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология, геология және табиғи ресурстар министрі]] (2023 жылы 2 қаңтарда таратылды) |тізім28 = [[Серікқали Аманғалиұлы Брекешев|Серікқали Брекешев]] (10 қыркүйек 2021 — 4 қаңтар 2023) }}<noinclude> * Алдыңғы үкімет:{{tl|Асқар Маминнің министрлер кабинеті}} * Келесі үкімет:{{tl|Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан саясаты|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан министрлері]] </noinclude> 7d2wldaij1n1u8gmzlqtkwda64mkfg8 Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев 0 676106 3651623 3650498 2026-09-06T23:23:22Z Casserium 68287 3651623 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Ғалымжан Қойшыбаев (38141) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Қойшыбаев, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министр]]дің орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет аппаратының басшысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 4 қаңтар 2023 жылдан бастап<br>(28 тамыз – 3 қыркүйек 2026 {{м.а.}}) | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]<br />[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]] | Ізашары = ''лауазым енгізілді, Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы ретінде өзі'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 26 наурыз 2019 | Басқаруын аяқтады_2 = 4 қаңтар 2023 | Президент_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Премьер_2 = [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]<br/>[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]] | Ізашары_2 = [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] | Ізбасары_2 = ''Кеңсе жойылды, Үкімет аппаратының басшысы ретінде өзі'' | Титулы_3 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрінің]] орынбасары | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg | Басқара бастады_3 = 4 наурыз 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 25 наурыз 2019 | Премьер_3 = [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]<br>[[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_3 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = [[Марат Зеникенұлы Сыздықов|Марат Сыздықов]] | Титулы_4 = [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Еуропа|Қазақстанның Финляндиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Flag of Finland.svg | Басқара бастады_4 = 11 маусым 2012 | Басқаруын аяқтады_4 = 4 наурыз 2016 | Президент_4 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] | Титулы_5 = [[Қазақстан елшілерінің тізімі#Еуропа|Қазақстанның Литвадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі]] | Ту_5 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_5 = Flag of Lithuania.svg | Басқара бастады_5 = 4 желтоқсан 2008 | Басқаруын аяқтады_5 = 11 маусым 2012 | Президент_5 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Ізашары_5 = [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Кабдрахманов]] | Ізбасары_5 = [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] | Туған күні = 12.04.1968 | Туған жері = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Дармен (1993)<br/>Дамелия (2001) | Партиясы = [[Аманат (партия)|Аманат]] | Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} {{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!!}} {{!}}{{Парасат ордені}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}{{!!}} {{!!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{!!}} {{!}}} }} '''Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев''' ([[12 сәуір]] [[1968 жыл|1968]], [[Қызылорда]]) — [[қазақстан]]дық мемлекеттік қайраткер, [[Дипломатия|дипломат]], 2023 жылдан бастап [[Қазақстан премьер-министрі|Премьер-Министрдің]] орынбасары — [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет аппараты]] басшысының қызметін атқаруда.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/879599|title=Токаев провёл кадровые перестановки в аппарате правительства Казахстана и ряде министерств|publisher=interfax|date=4 қаңтар 2023|access-date=4 қаңтар 2023|lang=ru}}</ref> [[Философия]] ғылымдарының кандидаты. Бұрын 2019–2023 жылдары Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы болған. == Өмірбаяны == 1968 жылы [[Қызылорда]] қаласында дүниеге келген. 1991 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]], 1994 жылы сол жоғары оқу орнының аспирантурасын тәмамдаған. Философия ғылымдарының кандидаты. Еңбек жолын 1995—2004 жылдары Қазақстанның Ресей Федерациясындағы Елшілігінің атташесі, үшінші хатшысы, бірінші хатшысы, кеңесшісі, Кеңесші-Уәкілі болып бастаған. 2004 жылы Қазақстанның [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]]ның жанындағы Өкілетті өкілі болған. 2004—2006 жылдары Президент Әкімшілігінің Сыртқы саясат орталығының Бас инспекторы болып қызмет еткен. 2006—2008 жылдары Сыртқы істер министрлігінің ерекше тапсырмалар жөніндегі Елшісі болды. 2008 жылы Қазақстанның [[Литва]]дағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-200812050235 Кадровые перестановки]</ref> 2009 жылы оған Қазақстанның [[Латвия]]дағы, [[Эстония]]дағы және [[Финляндия]]дағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқару жүктелді.<ref>[https://nomad.su/?a=19-200902130222 Кадровые перестановки]</ref> 2012—2016 жылдары Қазақстанның [[Финляндия]] мен [[Эстония]]дағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болды.<ref>[https://nomad.su/?a=19-201206130028 Кадровые перестановки]</ref>  2016—2019 жылдары Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметін атқарған. 2019 жылғы 26 наурызда Премьер-Министр Кеңсесінің басшысы болып тағайындалды. 2019 жылғы қыркүйекте, 2021 және 2022 жылдары лауазымына қайта тағайындалды.<ref>[https://baq.kz/persons_directory/oyshybaev-alymzhan-telman-ly/ Анықтама. Қойшыбаев Ғалымжан Телманұлы]</ref> 2023 жылғы 4 қаңтарда ол Премьер-Министрдің орынбасары және Үкімет Аппаратының басшысы болып тағайындалды. 2023 жылғы сәуірде, 2024 және 2026 жылдары лауазымына қайта тағайындалды. == Марапаттары == * [[Парасат ордені|Парасат]] ордені * [[Құрмет ордені|Құрмет]] ордені == Отбасы == Үйленген, 1993 жылы туған Дәрмен, 2001 жылы туған Дамелия атты балалары бар. Жұбайы Гүлмира Әбенқызы Қойшыбаева (қыз кезіндегі тегі Өмірәлиева) 1967 жылы туған.<ref>[https://yedilov.online/person/743 Койшыбаев Галымжан Тельманович]</ref> * Қайын ағасы [[Талғат Әбенұлы Өмірәлиев|Талғат Өмірәлиев]] (1961 жылы туған) — Алматы облысы бойынша Еңбек инспекциясы департаментінің басшысы. Сарқан (2001—2007), Талғар (2007—2012), Панфилов (2019—2022) аудандарының әкімі болған.<ref>[https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=34661723 Умралиев Талгат Абенович (персональная справка)]</ref> == Сілтемелер == * [https://primeminister.kz/kz/government/composition/koishybaev Премьер-Министр Кеңсесі Басшысы] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} {{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} {{Асқар Маминнің министрлер кабинеті}} [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстанның Финляндиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Эстониядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Латвиядағы елшілері]] [[Санат:Қазақстанның Литвадағы елшілері]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері]] fo5hsdg9x7vf9pvezml39ko2rdmpd41 Қатысушы талқылауы:Құдайберген Бердімұратұлы 3 676267 3651665 2979064 2026-09-07T04:51:12Z Kudaibergen2010 185409 /* Құдайберген Бекарыс */ жаңа бөлім 3651665 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Құдайберген Бердімұратұлы}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 22:56, 2022 ж. қаңтардың 26 (+06) == Құдайберген Бекарыс == {{Спортшы|Есімі=Құдайберген Бекарыс Қайратұлы|Шынайы есімі=Бекарыс Құдайберген|Суреті=|Сурет ені=|Сипаттамасы=|Толық аты-жөні=Құдайберген Бекарыс Қайратұлы|Азаматтығы={{KAZ}}|Мамандығы=Дзюдошы|Салмағы=50 кг|Туған күні=29.09.2010|Туған жері=[[Абай облысы]], [[Үржар ауданы]]|Бапкері=Тұрсынов Талғат Русланұлы|Марапаттары={{Алтын медаль|Еуропа кубогы (Анталья 2026)}} {{Алтын медаль|Еуропа кубогы (Ганджа 2026)}} {{Қола медаль|Әлем чемпионаты (кадеттер)}}}}'''Құдайберген Бекарыс Қайратұлы''' (29 қыркүйек 2010 жыл, Абай облысы, Үржар ауданы) — қазақстандық дзюдошы, 50 кг салмақ дәрежесінде кадеттер арасындағы Қазақстан чемпионы (2025) және Еуропа кубогының бірнеше дүркін жеңімпазы (2026). == Өмірбаяны == Бекарыс Құдайберген 2010 жылы Абай облысы, Үржар ауданында дүниеге келген. Үржардағы Бауыржан Момышұлы атындағы жалпы орта мектептің 9 «А» сыныбын үздік үлгідегі (қызыл) аттестатпен тамамдаған. Қазіргі таңда Астана қаласындағы мамандандырылған спорт интернатында білім алуда. == Спорттық жетістіктері == Алғашқы және қазіргі бапкері — Тұрсынов Талғат Русланұлы. * 2025 жыл — Кадеттер арасындағы Қазақстан чемпионы. * 2026 жыл (наурыз) — Еуропа кубогының жеңімпазы (Анталья, Түркия). * 2026 жыл (сәуір) — Еуропа кубогының жеңімпазы (Ганджа, Әзербайжан). * Кадеттер арасындағы Әлем чемпионатының қола жүлдегері. == Отбасы == Қазақы дәстүрмен атасының атына жазылған. * Әкесі: Кажитаев Қайрат Құдайбергенұлы * Анасы: Кажитаева Айгерім Темиргалиқызы [[Қатысушы:Kudaibergen2010|Kudaibergen2010]] ([[Қатысушы талқылауы:Kudaibergen2010|талқылау]]) 09:51, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05) dt1j6y7eywg69tk883cxxcfstnwrym1 3651667 3651665 2026-09-07T05:19:35Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Kudaibergen2010|Kudaibergen2010]] ([[User talk:Kudaibergen2010|т]]) өңдемелерінен [[User:New user message|New user message]] соңғы нұсқасына қайтарды 2979064 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Құдайберген Бердімұратұлы}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 22:56, 2022 ж. қаңтардың 26 (+06) 77b3qwfunvigs5py42meawru8qwj132 Аяған Шәжімбаев 0 677353 3651654 3649702 2026-09-07T04:36:27Z Акпарова Корлан 184969 3651654 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аяған Қуандықұлы Шәжімбаев''' — актёр, режиссёр, сценарист. [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Атығай шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf |уикитека = |жауапты = Серікбай Елемесов |басылым = |орны = Петропавл |баспасы = |жыл = 2010 |томы = |беттері = |барлық беті = 510 |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref> ==Өмір жолы== * 1952 жылы 25 қарашада Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы Қаратал ауылында дүниеге келген. * 1959 жылы Бірлік ауылында бастауыш сыныбын, кейін орта мектебін және 1970 жылы Петропавлдағы дарынды балаларға арналған №2 облыстық қазақ мектеп-интернатын (қазіргі Әбу Досмұханбетов) бітірген. * 1970 жылы «Ленинское знамя» (қазіргі Солтүстік Қазақстан) редакциясында жұмыс істеп, жаңа фильмдерге рецензия жаза бастады. * 1972-1974 жылдар аралығында Алматыда жұмыс істеді. М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының екі жылдық актерлік студиясында актер және режиссер қызметін атқарды. * 1974-1976 жылдары Қазақстан Республикасының халық суретшісі, еңбек сіңірген өнер қайраткері Р.Сейтметовтың шеберханасында оқыды. С.Сейфуллин атындағы Қазақ драма театрында актер болып, сахналық өнерін жетілдірген. * Қазақ киносының дамуына ықпал еткен "Алжир" (1989 ж.), "Жансебіл" (1991ж.) деректі фильмдерін түсірген. * "Қазақфильм" студиясында "Транссиберт Экспресс" (1977ж.), А. Мәмбетовтың "Көлеңке" (1981ж.), С. Пуинчиннің "Мадам Вонг", (1986 ж.), А. Қарсақбаевтың "Біздің Ғани" (1971ж.), Серік Нарымбетовтың "Арман Атамен" (1967ж.), Серік Ахметовтің (1982ж.), Серік Аметовтың "Күш дәмі" (1982ж.) жұмыс жасаған. * Қазіргі таңда, Солтүстік Қазақстан облысының Петропавл қаласы химия-биология бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебінде «Аяған Шәжімбаев» атындағы шаңырақ атауы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/33276/works/ [[Санат:Қазақстан режиссёрлері]] 94ptai1ro8zxbkw0sitm0hy4xhde1y8 3651657 3651654 2026-09-07T04:41:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Акпарова Корлан|Акпарова Корлан]] ([[User talk:Акпарова Корлан|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642359 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аяған Қуандықұлы Шәжімбаев''' — актёр, режиссёр, сценарист. [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Атығай шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf |уикитека = |жауапты = Серікбай елемесов |басылым = |орны = Петропавл |баспасы = |жыл = 2010 |томы = |беттері = |барлық беті = 510 |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref> ==Өмір жолы== * 1952 жылы 25 қарашада Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы Қаратал ауылында дүниеге келген. * 1959 жылы Бірлік ауылында бастауыш сыныбын, кейін орта мектебін және 1970 жылы Петропавлдағы дарынды балаларға арналған №2 облыстық қазақ мектеп-интернатын (қазіргі Әбу Досмұханбетов) бітірген. * 1970 жылы «Ленинское знамя» (қазіргі Солтүстік Қазақстан) редакциясында жұмыс істеп, жаңа фильмдерге рецензия жаза бастады. * 1972-1974 жылдар аралығында Алматыда жұмыс істеді. М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының екі жылдық актерлік студиясында актер және режиссер қызметін атқарды. * 1974-1976 жылдары Қазақстан Республикасының халық суретшісі, еңбек сіңірген өнер қайраткері Р. Сейтметовтың шеберханасында оқыды. С. Сейфуллин атындағы Қазақ драма театрында актер болып, сахналық өнерін жетілдірген. * Қазақ киносының дамуына ықпал еткен "Алжир" (1989), "Жансебіл" (1991) деректі фильмдерін түсірген. * "Қазақфильм" студиясында "Транссиберт Экспресс" (1977), А. Мәмбетовтың "Көлеңке" (1981), С. Пуинчиннің "Мадам Вонг", (1986), А. Қарсақбаевтың "Біздің Ғани" (1971), Серік Нарымбетовтың "Арман Атамен" (1967), Серік Ахметовтің (1982), Серік Аметовтың "Күш дәмі" (1982) жұмыс жасаған. * Қазіргі таңда, Солтүстік Қазақстан облысының Петропавл қаласы химия-биология бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебінде «Аяған Шәжімбаев» атындағы шаңырақ атауы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/33276/works/ [[Санат:Қазақстан режиссёрлері]] hav6qkptl9v7g93nehnog51rv7d5crt Футболдан құрлықаралық кубок 1974 0 679726 3651543 3651361 2026-09-06T16:03:18Z LCont5 150191 3651543 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1974 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Атлетико Мадрид]] | команда2 =[[Индепендьенте]] | команда1ел = {{ту|Испания}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =2 | команда2есеп = 1 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1973|1973]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1976|1976]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 16-шы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Испания}} [[Атлетико Мадрид]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1973/74]] турнирінің финалисі |- |{{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]]||[[Либертадорес кубогы 1974]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[12 наурыз]] [[1975 жыл|1975]] |time= |команда1=[[Индепендьенте]] {{ту|Аргентина}} |есеп= 1:0 |команда2={{ту|Испания}} [[Атлетико Мадрид]] |голдар1=[[Агустин Бальбуэна]] {{гол|34}} |голдар2= |стадион=«[[Либертадорес де Америка|Добле Висера]]», [[Авельянеда (Буэнос-Айрес)|Авельянеда]] |көрермендер=60&nbsp;000  |referee= {{ту|Нидерланд}} [[Чарльз Корвер]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_ind73h|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FF0000|title=Индепендьенте|pattern_sh=_ind72a}} |{{футбол формасы | pattern_la =_red_stripes | pattern_b =_atm74h | pattern_ra =_red_stripes | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000099 | socks = FFFFFF | title = Атлетико Мадрид }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Перес]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Лопес]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Коммиссо]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Гальван]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Франсиско Са]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Агустин Бальбуэна]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Альдо Родригес]] || || {{алаңнан|57}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Перу}} [[Перси Рохас]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Рикардо Бочини]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Даниэль Бертони]] || || {{алаңнан|83}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Аргентина}} [[Алехандро Семеневич]] || || {{алаңға|57}} |- |ж ||'''13'''||{{ту|Аргентина}} [[Луис Гириберт]] || || {{алаңға|83}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Испания}} [[Мигель Рейна]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Испания}} [[Франсиско Мело]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Аргентина}} [[Рамон Эредия]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Парагвай}} [[Доминго Бенегас]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Испания}} [[Хосе Капон]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Испания}} [[Эусебио Бехарано]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Испания}} [[Альберто Фернандес]] || || {{алаңнан|46}} |- |ж ||'''8'''||{{ту|Испания}} [[Аделардо Родригес Санчес|Аделардо]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Испания}} [[Хавьер Ирурета]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Испания}} [[Хосе Гарате]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Айяла]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Испания}} [[Геральдо Безерра]] || || {{алаңға|46}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Испания}} [[Луис Арагонес]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[10 сәуір]] [[1975 жыл|1975]] |time= |команда1= [[Атлетико Мадрид]] {{ту|Испания}} |есеп= 2:0 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |голдар1=[[Хавьер Ирурета]] {{гол|34}} <br/> [[Рубен Айяла]] {{гол|85}} |голдар2= |стадион=«[[Висенте Кальдерон (стадион)|Висенте Кальдерон]]», [[Мадрид]] |көрермендер=65&nbsp;000  |referee= {{ту Чили}} [[Карлос Роблес]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la =_red_stripes | pattern_b =_atm74h | pattern_ra =_red_stripes | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = 000099 | socks = ff0000 | title = Атлетико Мадрид |pattern_so=_whitetop}} |{{футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_ind73h|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FF0000|title=Индепендьенте|pattern_sh=_whitesides}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Испания}} [[Хосе Гомес]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Испания}} [[Франсиско Мело]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Аргентина}} [[Рамон Эредия]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Испания}} [[Франсиско Агилар]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Испания}} [[Хосе Капон]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Испания}} [[Эусебио Бехарано]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Испания}} [[Альберто Фернандес]] || || {{алаңнан|27}} |- |ж ||'''8'''||{{ту|Испания}} [[Аделардо Родригес Санчес|Аделардо]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''9'''||{{ту|Испания}} [[Хавьер Ирурета]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Испания}} [[Хосе Гарате]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Айяла]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''12'''||{{ту|Испания}} [[Игнасио Сальседо]] || || {{алаңға|27}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Испания}} [[Луис Арагонес]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Хосе Перес]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Лопес]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Коммиссо]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Гальван]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Освальдо Каррика]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Агустин Бальбуэна]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Уго Саггиорато]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Перу}} [[Перси Рохас]] || || {{алаңнан|62}} |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Рикардо Бочини]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Даниэль Бертони]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- ||ж ||'''12'''||{{ту|Аргентина}} [[Альдо Родригес]] || || {{алаңға|62}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойындары]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойындары]] [[Санат:1974 жылғы футбол]] 4v9y73u4sgh0mzd44ool5h94mwopdht Футболдан құрлықаралық кубок 1973 0 679727 3651544 3651360 2026-09-06T16:08:58Z LCont5 150191 3651544 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1973 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Ювентус]] | команда2 =[[Индепендьенте]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Аргентина}} | команда1есеп =0 | команда2есеп = 1 | детальдар = | дата =[[28 қараша]] [[1973 жыл|1973]] | стадион =«[[Олимпико (стадион, Рим)|Стадио Олимпико]]», [[Рим]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1972|1972]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1974|1974]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 14-ші жарысы == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Ювентус]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1972/73]] турнирінің финалисі |- |{{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]]||[[Либертадорес кубогы 1973]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[28 қараша]] [[1973 жыл|1973]] |time= 20:30 [[UTC+1]] |команда1= [[Ювентус]] {{ту|Италия}} |есеп= 0:1 |команда2= {{ту|Аргентина}} [[Индепендьенте]] |report=[https://web.archive.org/web/20131031045925/http://rsssf.com/tablesi/intconclub73.html Отчёт] |голдар1= |голдар2=[[Рикардо Бочини]] {{гол|80}} |стадион=«[[Олимпико (стадион, Рим)|Стадио Олимпико]]», [[Рим]] |көрермендер=22&nbsp;489 |referee={{ту Бельгии|20px}} [[Декур, Альфред|Альфред Декур]] }} {| width=92% |- |{{футбол формасы |pattern_la =_black stripes thin1 |pattern_b =_juve197274h |pattern_ra =_black stripes thin1 |pattern_so =_juve3 |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = ffffff |title = Ювентус }} |{{футбол формасы|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_ind73h|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=FF0000|socks=FF0000|title=Индепендьенте|pattern_sh=_whitesides}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Италия}} [[Дино Дзофф]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Италия}} [[Лучано Спинози]] || || {{алаңнан|74}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Италия}} [[Джанпьетро Маркетти]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Италия}} [[Клаудио Джентиле]] || || {{СҚ}} |- |қ ||'''5'''||{{ту|Италия}} [[Франческо Морини]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Италия}} [[Сандро Сальвадоре]] {{капитан спорт}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Италия}} [[Франко Каузио]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Италия}} [[Антонелло Куккуредду]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Италия}} [[Пьетро Анастази]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Италия}} [[Жозе Алтафини]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Роберто Беттега]] || || {{алаңнан|74}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Сильвио Лонгобукко]] || || {{алаңға|74}} |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Фернандо Виола]] || || {{алаңға|74}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Чехословакия}} [[Честмир Выцпалек]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Санторо]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''2'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Лопес]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикардо Павони]] || || {{СҚ}} |- |қ ||'''4'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Коммиссо]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Аргентина}} [[Мигель Раймондо]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Аргентина}} [[Франсиско Са]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Аргентина}} [[Агустин Бальбуэна]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Аргентина}} [[Рубен Гальван]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Аргентина}} [[Эдуардо Маглиони]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Аргентина}} [[Рикардо Бочини]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Аргентина}} [[Даниэль Бертони]] || || {{алаңнан|83}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- ||ж ||||{{ту|Аргентина}} [[Алехандро Семеневич]] || || {{алаңға|83}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Роберто Феррейро]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Индепендьенте ФК ойындары]] [[Санат:Ювентус ФК ойындары]] [[Санат:1973 жылғы футбол]] 78wkxziyddrpbgcgmx76uvkcyh40lhn Футболдан құрлықаралық кубок 1963 0 679742 3651550 3102349 2026-09-06T16:33:12Z LCont5 150191 3651550 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1963 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Милан (футбол клубы)|Милан]] | команда2 =[[Сантос (футбол клубы)|Сантос]] | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Бразилия}} | команда1есеп =6 | команда2есеп = 7 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1962|1962]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1964|1964]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' төртінші жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1962/63]] |- |{{ту|Бразилия}} [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]]||[[Либертадорес кубогы 1963]] |} == Матч == === Детальдар === === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[16 қазан]] [[1963 жыл|1963]] |time= |команда1= [[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{ту|Италия}} |есеп= 4:2 |команда2= {{ту|Бразилия}} [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]] |голдар1= [[Джованни Трапаттони]] {{гол|3}}<br> [[Амарилдо]] {{гол|15}}{{гол|67}}<br>[[Бруно Мора]] {{гол|82}} |голдар2= [[Пеле]] {{гол|55}}{{гол|84}} |стадион=«[[Джузеппе Меацца (стадион)|Сан-Сиро]]», [[Милан]] |көрермендер= 51&nbsp;917 |төреші= {{ту|Аустрия}} [[Альфред Хаберфелльнер]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la =_milan100o | pattern_b =_milan70sh | pattern_ra =_milan100o | pattern_sh = | pattern_so =_redtop | leftarm = FF0000 | body = FF0000 | rightarm = FF0000 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Милан }} |{{футбол формасы | pattern_la = | pattern_b =_collar | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Сантос }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[Джорджо Гецци]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Марио Давид]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Марио Требби]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Амброджо Пеладжалли]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Чезаре Мальдини]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джованни Трапаттони]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джованни Лодетти]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джанни Ривера]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Бруно Мора]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Жозе Алтафини]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Амарилдо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Луис Карнилья]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Бразилия}} [[Жилмар]] |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Антонио Лима дос Сантос|Лима]] |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Харольдо]] |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Рауль Кальве Доназер|Кальве]] |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Жеральдео]] |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Менгалвио]] |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Зито]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Родригес, Дорвал|Дорвал]] |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Коутиньо]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пеле]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пепе (футболшы, 1935)|Пепе]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Луис Алонсо Перес|Лула]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[14 қараша]] [[1963 жыл|1963]] |time= |команда1= [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]] {{ту|Бразилия}} |есеп= 4:2 |команда2= {{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]] |голдар1= [[Пепе (футболшы, 1935)|Пепе]] {{гол|50}} {{гол|68}} <br> [[Алмир Пернамбукиньо|Алмир]] {{гол|54}}<br> [[Антонио Лима дос Сантос|Лима]] {{гол|65}} |голдар2= [[Жозе Алтафини]] {{гол|12}} <br> [[Бруно Мора]] {{гол|17}} |стадион=«[[Маракана]]», [[Рио-де-Жанейро]] |көрермендер= 150&nbsp;000 |төреші= {{ту|Аргентина}} [[Хуан Броззи]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la = | pattern_b =_collar | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Сантос }} |{{футбол формасы | pattern_la =_milan100o | pattern_b =_milan70sh | pattern_ra =_milan100o | pattern_sh = | pattern_so =_redtop | leftarm = FF0000 | body = FF0000 | rightarm = FF0000 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Милан }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Бразилия}} [[Жилмар]] |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Исмаэл]] |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Мауро Рамос|Мауро]] |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Харольдо]] |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Далмо Гаспар|Далмо]] |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Антонио Лима дос Сантос|Лима]] |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Менгалвио]] |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} Дорвал |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Коутиньо]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Алмир Пернамбукиньо|Алмир]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пепе (футболшы, 1935)|Пепе]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Луис Алонсо Перес|Лула]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[Джорджо Гецци]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Марио Давид]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Марио Требби]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Амброджо Пеладжалли]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Чезаре Мальдини]] {{капитан спорт}} |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джованни Трапаттони]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джованни Лодетти]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джанни Ривера]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Бруно Мора]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Жозе Алтафини]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Амарилдо]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Луис Карнилья]] |} |} === 3 матч. Плей-офф === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[16 қараша]] [[1963 жыл|1963]] |time= |команда1= [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]] {{ту|Бразилия}} |есеп= 1:0 |команда2= {{ту|Италия}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]] |голдар1= [[Далмо Гаспар|Далмо]] {{гол|31|пен.}} |голдар2= |стадион=«[[Маракана]]», [[Рио-де-Жанейро]] |көрермендер=121&nbsp;000 |төреші= {{ту|Аргентина}} [[Хуан Броззи]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la = | pattern_b =_collar | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = FFFFFF | body = FFFFFF | rightarm = FFFFFF | shorts = FFFFFF | socks = FFFFFF | title = Сантос }} |{{футбол формасы | pattern_la =_milan100o | pattern_b =_milan70sh | pattern_ra =_milan100o | pattern_sh = | pattern_so =_redtop | leftarm = FF0000 | body = FF0000 | rightarm = FF0000 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Милан }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Бразилия}} [[Жилмар]] |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Исмаэл]] {{қуылды|0|44}} |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Мауро Рамос|Мауро]] |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Харольдо]] |- |қ ||||{{ту|Бразилия}} [[Далмо Гаспар|Далмо]] |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Антонио Лима дос Сантос|Лима]] |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Менгалвио]] |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Дорвал Родригес|Дорвал]] |- |ж ||||{{ту|Бразилия}} [[Коутиньо]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Алмир Пернамбукиньо|Алмир]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пепе (футболшы, 1935)|Пепе]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Луис Алонсо Перес|Лула]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[Луиджи Бальцарини]] || || {{алаңнан|40}} |- |қ ||||{{ту|Перу}} [[Виктор Бенитес]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Марио Требби]] |- |қ ||||{{ту|Италия}} [[Амброджо Пеладжалли]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Чезаре Мальдини]] {{капитан спорт}} {{қуылды|0|30}} |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джованни Трапаттони]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джованни Лодетти]] |- |ж ||||{{ту|Италия}} [[Джулиано Фортунато]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Бруно Мора]] |- |ш ||||{{ту|Италия}} [[Жозе Алтафини]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Амарилдо]] |- |colspan=3|'''Замены:''' |- |ққ ||||{{ту|Италия}} [[Дарио Барлуцци]] || || {{алаңға|40}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Аргентина}} [[Луис Карнилья]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub63.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:Сантос ФК ойындары]] [[Санат:1963 жылғы футбол]] szwndaeb1c2glwo3lu9w6upaf6j0vhf Футболдан құрлықаралық кубок 1962 0 679743 3651553 3102348 2026-09-06T16:39:58Z LCont5 150191 3651553 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1962 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =Сантос | команда2 =Бенфика | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Бразилия}} | команда1есеп =8 | команда2есеп = 4 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1961|1961]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1963|1963]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' үшінші жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Португалия}} [[Бенфика]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1961/62]] |- |{{ту|Бразилия}} [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]]||[[Либертадорес кубогы 1962]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[19 қыркүйек]] [[1962 жыл|1962]] |time = |команда1 = [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]] {{ту|Бразилия}} |есеп = 3:2 (1:0) |команда2 = {{ту|Португалия}} [[Бенфика]] |голдар1 = [[Пеле]] {{гол|31}}, {{гол|85}} <br> [[Коутиньо]] {{гол|64}} |голдар2 = [[Сантана, Жуакин|Сантана]] {{гол|58}}, {{гол|87}} |стадион = [[Маракана]], [[Рио-де-Жанейро]] |көрермендер =   |төреші = {{ту|Парагвай}} Р. Кабрера }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы |pattern_la = |pattern_b =_collar |pattern_ra = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Сантос |pattern_sh=_blacktop}} |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _collarwhite | pattern_ra = _whiteborder | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = DD0000 | title = Бенфика }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Бразилия}} [[Жилмар]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Антонио Лима дос Сантос|Лима]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Мауро Рамос]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Рауль Доназар Кальвет|Кальвет]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Гаспар Дальмо]] |- |ж || ||{{ту|Бразилия}} [[Менгалвио]] |- |ж || ||{{ту|Бразилия}} [[Зито]] '''(К)''' |- |ш || ||{{ту|Бразилия}} [[Дорвал Родригес|Дорвал]] |- |ш || ||{{ту|Бразилия}} [[Коутиньо]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пеле]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пепе (футболшы, 1935)|Жозе Масия]] |- |colspan=3|'''Замены:''' |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Луис Алонсо Перес|Лула]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Рита]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Анжело Гаспар Мартинс|Анжело]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Умберту Фернандес|Умберту]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Рауль Мартинс Мачадо|Рауль Мачадо]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Антониу Симойнш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Жуакин Сантана]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Эйсебио]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] '''(К)''' |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавем]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Чили}} [[Фернандо Риера]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[11 қазан]] [[1962 жыл|1962]] |time = |команда1 = {{ту|Португалия}} [[Бенфика]] |есеп= 2:5 (0:2) |команда2 = [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]] {{ту|Бразилия}} |голдар1 = [[Эйсебио]] {{гол|85}} <br> [[Жуакин Сантана]] {{гол|89}} |голдар2 = [[Пеле]] {{гол|15}}, {{гол|25}}, {{гол|64}} <br> [[Коутиньо]] {{гол|48}} <br> [[Пепе (футболшы, 1935)|Жозе Масия]] {{гол|77}} |стадион = [[Эштадиу да Луж|Эштадиу да Луш]], [[Лиссабон]] |көрермендер =  ~ 73 000 |төреші = {{ту|Франция}} [[Пьер Швинте]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _collarwhite | pattern_ra = _whiteborder | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = DD0000 | title = Бенфика }} |{{футбол формасы |pattern_la = |pattern_b = |pattern_ra = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Сантос |pattern_sh=_blacktop}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Хасинто]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Жермано Фигейредо]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Рауль Мартинс Мачадо|Рауль Мачадо]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Антониу Симойнш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Жуакин Сантана]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Эйсебио]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] '''(К)''' |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавем]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Чили}} [[Фернандо Риера]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Бразилия}} [[Жилмар]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Мартинс де Оливейра|Олаво]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Мауро Рамос|Мауро]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Рауль Доназар Кальвет|Кальвет]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Гаспар Дальмо]] |- |ж|| ||{{ту|Бразилия}} [[Антонио Лима дос Сантос]] |- |ж || ||{{ту|Бразилия}} [[Зито]] '''(К)''' |- |ш || ||{{ту|Бразилия}} [[Дорвал]] |- |ш || ||{{ту|Бразилия}} [[Коутиньо]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пеле]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пепе (футболшы, 1935)|Жозе Масия]] |- |colspan=3|'''Замены:''' |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Луис Алонсо Перес|Лула]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Бенфика ФК ойындары]] [[Санат:Сантос ФК ойындары]] [[Санат:1962 жылғы футбол]] t19so3jjzcghn5bcz64swziw1dtvhmj 3651569 3651553 2026-09-06T17:37:18Z LCont5 150191 3651569 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1962 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =Сантос | команда2 =Бенфика | команда1ел = {{ту|Италия}} | команда2ел ={{ту|Бразилия}} | команда1есеп =8 | команда2есеп = 4 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1961|1961]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1963|1963]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' үшінші жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Португалия}} [[Бенфика]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1961/62]] |- |{{ту|Бразилия}} [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]]||[[Либертадорес кубогы 1962]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[19 қыркүйек]] [[1962 жыл|1962]] |time = |команда1 = [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]] {{ту|Бразилия}} |есеп = 3:2 (1:0) |команда2 = {{ту|Португалия}} [[Бенфика]] |голдар1 = [[Пеле]] {{гол|31}}, {{гол|85}} <br> [[Коутиньо]] {{гол|64}} |голдар2 = [[Сантана, Жуакин|Сантана]] {{гол|58}}, {{гол|87}} |стадион = [[Маракана]], [[Рио-де-Жанейро]] |көрермендер =   |төреші = {{ту|Парагвай}} Р. Кабрера }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы |pattern_la = |pattern_b =_collar |pattern_ra = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Сантос |pattern_sh=_blacktop}} |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _benfica5465 | pattern_ra = _whiteborder | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = DD0000 | title = Бенфика }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Бразилия}} [[Жилмар]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Антонио Лима дос Сантос|Лима]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Мауро Рамос]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Рауль Доназар Кальвет|Кальвет]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Гаспар Дальмо]] |- |ж || ||{{ту|Бразилия}} [[Менгалвио]] |- |ж || ||{{ту|Бразилия}} [[Зито]] '''(К)''' |- |ш || ||{{ту|Бразилия}} [[Дорвал Родригес|Дорвал]] |- |ш || ||{{ту|Бразилия}} [[Коутиньо]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пеле]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пепе (футболшы, 1935)|Жозе Масия]] |- |colspan=3|'''Замены:''' |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Луис Алонсо Перес|Лула]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Рита]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Анжело Гаспар Мартинс|Анжело]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Умберту Фернандес|Умберту]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Рауль Мартинс Мачадо|Рауль Мачадо]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Антониу Симойнш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Жуакин Сантана]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Эйсебио]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] '''(К)''' |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавем]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Чили}} [[Фернандо Риера]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі = [[11 қазан]] [[1962 жыл|1962]] |time = |команда1 = {{ту|Португалия}} [[Бенфика]] |есеп= 2:5 (0:2) |команда2 = [[Сантос (футбол клубы)|Сантос]] {{ту|Бразилия}} |голдар1 = [[Эйсебио]] {{гол|85}} <br> [[Жуакин Сантана]] {{гол|89}} |голдар2 = [[Пеле]] {{гол|15}}, {{гол|25}}, {{гол|64}} <br> [[Коутиньо]] {{гол|48}} <br> [[Пепе (футболшы, 1935)|Жозе Масия]] {{гол|77}} |стадион = [[Эштадиу да Луж|Эштадиу да Луш]], [[Лиссабон]] |көрермендер =  ~ 73 000 |төреші = {{ту|Франция}} [[Пьер Швинте]] }} {| width=92% | |- |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _benfica5465 | pattern_ra = _whiteborder | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = DD0000 | title = Бенфика }} |{{футбол формасы |pattern_la = |pattern_b = |pattern_ra = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Сантос |pattern_sh=_blacktop}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Хасинто]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Жермано Фигейредо]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Рауль Мартинс Мачадо|Рауль Мачадо]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Антониу Симойнш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Жуакин Сантана]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Эйсебио]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] '''(К)''' |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавем]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Чили}} [[Фернандо Риера]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%;" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Бразилия}} [[Жилмар]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Мартинс де Оливейра|Олаво]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Мауро Рамос|Мауро]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Рауль Доназар Кальвет|Кальвет]] |- |қ || ||{{ту|Бразилия}} [[Гаспар Дальмо]] |- |ж|| ||{{ту|Бразилия}} [[Антонио Лима дос Сантос]] |- |ж || ||{{ту|Бразилия}} [[Зито]] '''(К)''' |- |ш || ||{{ту|Бразилия}} [[Дорвал]] |- |ш || ||{{ту|Бразилия}} [[Коутиньо]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пеле]] |- |ш ||||{{ту|Бразилия}} [[Пепе (футболшы, 1935)|Жозе Масия]] |- |colspan=3|'''Замены:''' |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Луис Алонсо Перес|Лула]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Бенфика ФК ойындары]] [[Санат:Сантос ФК ойындары]] [[Санат:1962 жылғы футбол]] 4dzbxrbfd2ce2ix6m55s14kw4kr6a9m Футболдан құрлықаралық кубок 1961 0 679745 3651573 3651355 2026-09-06T18:34:31Z LCont5 150191 3651573 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Бенфика]] | команда2 =[[Пеньяроль]] | команда1ел = {{ту|Португалия}} | команда2ел ={{ту|Уругвай}} | команда1есеп =2 | команда2есеп = 7 | детальдар = | дата = | стадион = | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1960|1960]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1962|1962]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' екінші жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Португалия}} [[Бенфика]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1960/61]] |- |{{ту|Уругвай}} [[Пеньяроль]]||[[Либертадорес кубогы 1961]] |} == Матч == === 1 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[4 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]] |time= |команда1= [[Бенфика]] {{ту|Португалия}} |есеп= 1:0 |команда2= {{ту|Уругвай}} [[Пеньяроль]] |report=[http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub61.html Отчёт] |голдар1= [[Мариу Колуна]] {{гол|60}} |голдар2= |стадион=«[[Эштадиу да Луж]]», [[Лиссабон]] |көрермендер= 40&nbsp;000 |төреші= {{ту|Швейцария}} [[Отмар Хубер]] }} {| width=92% |- |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _benfica6061 | pattern_ra = _whiteborder | pattern_so = | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = ffffff | title = Бенфика }} |{{футбол формасы|pattern_la=_peñarol5862h|pattern_b=_peñarol5862h|pattern_ra=_peñarol5862h|leftarm=FFDE00|body=FFDE00|rightarm=FFDE00|shorts=000000|socks=000000|title=Пеньяроль}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]] |- |қ ||||{{ту|Португалия}} [[Анжелу Гаспар Мартинш|Анжелу]] |- |қ ||||{{ту|Португалия}} [[Антониу Сарайва]] |- |қ ||||{{ту|Португалия}} [[Мариу Жуан]] |- |ж ||||{{ту|Португалия}} [[Жозе Нету]] |- |ж ||||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ж ||||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ж ||||{{ту|Португалия}} [[Жоакин Сантана]] |- |ш ||||{{ту|Португалия}} [[Жозе Агуаш]] {{капитан спорт}} |- |ш ||||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] |- |ш ||||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавен]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Майдана]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Эдгардо Гонсалес]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Мартинес]] {{капитан спорт}} |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вальтер Агерре]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нестор Гонсальвес]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Нубер Кано]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]] |- |ж ||||{{ту|Эквадор}} [[Альберто Спенсер]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Анхель Рубен Кабрера]] |- |ш ||||{{ту|Уругвай}} [[Хосе Сасия]] |- |ш ||||{{ту|Уругвай}} [[Эрнесто Ледесма]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Роберто Скароне]] |} |} === 2 матч === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[17 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]] |time= |команда1= [[Пеньяроль]] {{ту|Уругвай}} |есеп= 5:0 |команда2= {{ту|Португалия}} [[Бенфика]] |голдар1= [[Хосе Сасия]] {{гол|10|пен.}}<br>[[Хуан Хойя]] {{гол|18}}{{гол|28}}<br>[[Альберто Спенсер]] {{гол|42}}{{гол|58}} |голдар2= |стадион=«[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]]», [[Монтевидео]] |көрермендер= 56&nbsp;358 |төреші= {{ту|Аргентина}} [[Карлос Рэй Фино]] }} {| width=92% |- |{{футбол формасы|pattern_la=_peñarol5862h|pattern_b=_peñarol5862h|pattern_ra=_peñarol5862h|leftarm=FFDE00|body=FFDE00|rightarm=FFDE00|shorts=000000|socks=000000|title=Пеньяроль}} |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _benfica6061 | pattern_ra = _whiteborder | pattern_so = | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = DD0000 | title = Бенфика }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Майдана]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Мартинес]] {{капитан спорт}} |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нубер Кано]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Гонсалес, Эдгардо|Эдгардо Гонсалес]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Гонсальвес, Нестор|Нестор Гонсальвес]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Агерре, Вальтер|Вальтер Агерре]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Кубилья, Луис|Луис Кубилья]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Ледесма, Эрнесто|Эрнесто Ледесма]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Сасия, Хосе|Хосе Сасия]] |- |ш ||||{{ту|Эквадор}} [[Спенсер, Альберто|Альберто Спенсер]] |- |ш ||||{{ту|Перу}} [[Хойя, Хуан|Хуан Хойя]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Скароне, Роберто|Роберто Скароне]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Анжелу Гаспар Мартинш|Анжелу]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Антонио Сарайва]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Жуан]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Нету]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Жуакин Сантана]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Антониу да Сильва Мендеш]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] {{капитан спорт}} |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавен]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн]] |} |} === 3 матч. Плей-офф === {{матч туралы есептеме |мерзімі= [[19 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]] |time= |команда1= [[Пеньяроль]] {{ту|Уругвай}} |есеп= 2:1 |команда2= {{ту|Португалия}} [[Бенфика]] |report=[http://www.rsssf.com/tablesi/intconclub61.html Отчёт] |голдар1= [[Сасия, Хосе|Сасия]] {{гол|5}} {{гол|40|пен.}} |голдар2= [[Эйсебио]] {{гол|35}} |стадион=«[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]]», [[Монтевидео]] |көрермендер= 60&nbsp;241 |төреші= {{ту|Аргентина}} [[Хосе Луис Праддауде]] }} {| width=92% |- |{{футбол формасы |pattern_la =_penarol0910h |pattern_b =_penarol10h |pattern_ra =_penarol0910h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = 000000 |socks = FFDD00 | title = Пеньяроль }} |{{футбол формасы | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _benfica6061 | pattern_ra = _whiteborder | pattern_so = | leftarm = DD0000 | body = DD0000 | rightarm = DD0000 | shorts = FFFFFF | socks = DD0000 | title = Бенфика }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Майдана]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Вильям Мартинес]] {{капитан спорт}} |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нубер Кано]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Эдгардо Гонсалес]] |- |қ ||||{{ту|Уругвай}} [[Нестор Гонсальвес]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Вальтер Агерре]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Луис Кубилья]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Эрнесто Ледесма]] |- |ж ||||{{ту|Уругвай}} [[Хосе Сасия]] |- |ш ||||{{ту|Эквадор}} [[Альберто Спенсер]] |- |ш ||||{{ту|Перу}} [[Хуан Хойя]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Роберто Скароне]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ || ||{{ту|Португалия}} [[Алберту да Кошта Перейра]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Анжелу Гаспар Мартинш|Анжелу]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Умберту да Силва Фернандеш|Умберту]] |- |қ || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Нету]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Круш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Антониу Симойнш]] |- |ж || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Аугушту]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Мариу Колуна]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Жозе Агуаш]] {{капитан спорт}} |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Эйсебио]] |- |ш || ||{{ту|Португалия}} [[Домисиану Кавен]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Мажарстан}} [[Бела Гуттманн]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Бенфика ФК ойындары]] [[Санат:Пеньяроль ФК ойындары]] [[Санат:1961 жылғы футбол]] fw3wz4kvw31zj98jpnh2y2emaumzg9q Өзбекстан президенті 0 681234 3651768 3559037 2026-09-07T08:11:32Z Nurken 111493 /* Президенттер тізімі */ 3651768 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет|қызметі=Өзбекстан Республикасының Президенті|шынайы атауы={{Lang-uz|Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti}}|ел=Өзбекстан|эмблема=Flag of the President of Uzbekistan.svg|эмблема ені=300px|эмблеманың аты=Өзбекстан президентінің байрағы|қазіргі=[[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев]]|портреті=Shavkat Mirziyoyev official portrait (cropped 2).jpg|400px|резиденция=Көксарай (Ташкент)|тағайындалды=тікелей дауыс беру арқылы|өкілеттігінің мерзімі=5 жыл, қатарынан екі рет мерзімнен артық емес|пайда болды=[[24 наурыз]] [[1990 жыл]]ы|біріншісі=[[Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов]]|сайты={{URL|president.uz}}}} '''Өзбекстан Республикасының Президенті''' ([[Өзбек тілі|өз]]. ''Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti'') — [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасындағы]] мемлекеттік және атқарушы биліктің басшысы. Өзбекстандағы президенттік лауазым 1990 жылы 24 наурызда құрылды. Өзбекстан Республикасы Конституциясының 90-бабына сәйкес Өзбекстан Республикасының Президенті лауазымына 35 жасқа толған, мемлекеттік тілді еркін меңгерген, тікелей сайлауға дейін кемінде 10 жыл Өзбекстан аумағында тұрақты тұратын Өзбекстан Республикасының азаматы сайлана алады. Өзбекстан Республикасы Президентін сайлау жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде елдің 18 жасқа толған азаматтарының жасырын дауыс беруі арқылы өткізіледі. Өзбекстан Республикасының Президенті 5 жыл мерзімге сайланады. Президентті сайлау тәртібі"Өзбекстан Республикасының Президентін сайлау туралы" заңда (1991 жылғы 18 қарашада) және оның жаңа редакцияда қабылданған тиісті баптарында (2004 жылғы 3 желтоқсанда) белгіленген. == Тарихы == Өзбекстандағы президент лауазымы 1990 жылы наурызда, ел әлі де Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы деп аталатын КСРО құрамына кірген кезде пайда болды. 1990 жылғы 24 наурызда Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің сессиясында халық депутаттары болып тарихта тұңғыш рет Өзбек КСР Президенті – Ислам Абдуғаниұлы Каримов сайланды. 1990 жылғы 24 наурыздан 1992 жылғы 13 қаңтарға дейін Өзбекстан Республикасы Президентінің орынбасары Өзбекстанның вице-президенті болды. Өзбек КСР КСРО одақтас республикаларының алғашқысы президент және вице-президент лауазымдарын құрды. 1991 жылы 31 Тамызда Өзбекстанның тәуелсіздігі туралы жарияланғаннан кейін бұл лауазым "Өзбекстан Республикасының Президенті"деп аталды. == Кандидаттарды сайлау тәртібі == Өзбекстан Республикасының Президенттігіне кандидаттар ұсыну құқығына Саяси партиялар мен тікелей азаматтар ие. Сайлау құқығы бар азамат немесе азаматтар тобы Өзбекстан Республикасының Президенттігіне кандидат ретінде ұсыну үшін кемінде 300 сайлаушы болатын бастамашыл сайлаушылар тобын құруға тиіс. Президенттікке кандидаттарды ұсыну сайлауға 65 күн қалғанда басталып, сайлауға 45 күн қалғанда аяқталады. Кандидаттарды ұсынуды саяси партиялардың жоғары органдары, сондай-ақ сайлаушылардың бастамашыл тобының жиналысы жүзеге асырады. Президент сайлауына 2 кандидат қатысқан кезде дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың салыстырмалы көпшілік даусын алған кандидат сайланды деп есептеледі. Өзбекстан Республикасы Президентінің сайлауына 2-ден астам кандидат қатысқан жағдайда, егер кандидаттардың бірде-бірі дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың жартысынан астам дауысын ала алмаса, сайлаушылардың ең көп дауысын алған 2 кандидаттың қатысуымен қайта дауыс беру өткізіледі. Өзбекстан Республикасының Президентін сайлау қорытындылары туралы ақпаратты Орталық сайлау комиссиясы сайлаудан кейін 10 күннен кешіктірмей жариялайды. Сайланған президент Өзбекстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы Өзбекстан Республикасының Президентін сайлау нәтижелерін ресми жариялаған күннен бастап 2 айдан кешіктірмей (Олий Мәжіліс) отырысында ант берген сәттен бастап қызметке кіріседі. == Президенттер тізімі == {| class="wikitable" style="text-align:center" width="100%" !№ !Мерзімі !Президент !Суреті ! colspan="2" |Президенттік мерзімнің уақыты ! colspan="2" |Партиясы |- ! rowspan="5"|1 | [[Өзбекстандағы президент сайлауы (1990)|1]] | rowspan="5" |[[Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов]] | rowspan="5" |[[Сурет:Islam Karimov (2009-09-11).jpg|ортаға|сүрмесіз|110px]] | [[24 наурыз]] [[1990 жыл|1990]]<ref>{{Cite web|title=Коммунистік партия мен Кеңес Одағы тарихының анықтамалығы 1898 - 1991 жж|url=http://www.knowbysight.info/1_UZBEK/03465.asp|lang=ru}}</ref> | [[29 желтоқсан]] [[1991 жыл|1991]] | style="background:#CC0000"| | [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] |- | [[Өзбекстандағы президент сайлауы (1991)|2]] | [[29 желтоқсан]] [[1991 жыл|1991]] | [[9 қаңтар]] [[2000 жыл|2000]] | style="background:#8D3589"| | [[Өзбекстан Халық Демократиялық партиясы|ӨХДП]] |- | [[Өзбекстандағы президент сайлауы (2000)|3]] | [[9 қаңтар]] [[2000 жыл|2000]] | [[22 желтоқсан]] [[2007 жыл|2007]] | style="background:#8D3589"| | [[Өзбекстан Халық Демократиялық партиясы|ӨХДП]] |- | [[Өзбекстандағы президент сайлауы (2007)|4]] | [[22 желтоқсан]] [[2007 жыл|2007]] | [[10 сәуір]] [[2015 жыл|2015]] | style="background:#009EE3"| | [[Өзбекстан Либерал-демократиялық партиясы|ӨзЛиДеП]] |- | [[Өзбекстандағы президент сайлауы (2015)|5]] | [[10 сәуір]] [[2015 жыл|2015]] | [[2 қыркүйек]] [[2016 жыл|2016]] | style="background:#009EE3"| | [[Өзбекстан Либерал-демократиялық партиясы|ӨзЛиДеП]] |- ! colspan="2"| {{м.а.}} | bgcolor="FFE6E6"| [[Нығметолла Толқынұлы Юлдашев|Нығметолла Юлдашев]] | bgcolor="FFE6E6"| [[Сурет:Nigmatilla_Yuldashev.jpg|сүрмесіз|110px]] | bgcolor="FFE6E6"| [[2 қыркүйек]] [[2016 жыл|2016]] | bgcolor="FFE6E6"| [[8 қыркүйек]] [[2016 жыл|2016]] | style="background:#005AA0"| | bgcolor="FFE6E6"| [[Өзбекстан «Ұлттық жаңғыру» демократиялық партиясы|ӨҰЖДП]] |- ! rowspan="3" |2 | {{м.а.}} | rowspan="3" |[[Шавкат Миромонұлы Мирзиёев]] | rowspan="3" |[[Сурет:Shavkat Mirziyoyev (2023-05-08).jpg|ортаға|сүрмесіз|110px]] | [[8 қыркүйек]] [[2016 жыл|2016]] | [[14 желтоқсан]] [[2016 жыл|2016]] | style="background:#009EE3"| | [[Өзбекстан Либерал-демократиялық партиясы|ӨзЛиДеП]] |- | [[Өзбекстандағы президент сайлауы (2016)|1]] | [[14 желтоқсан]] [[2016 жыл|2016]] | [[14 желтоқсан]] [[2021 жыл|2021]] | rowspan="2" style="background:#009EE3"| | [[Өзбекстан Либерал-демократиялық партиясы|ӨзЛиДеП]] |- | [[Өзбекстандағы президент сайлауы (2021)|2]] | [[24 қазан]] [[2021 жыл|2021]] | '''[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргі]]''' |} == Өкілеттіктер == Өзбекстан Республикасының Президенті Конституцияға сәйкес кең және әр түрлі өкілеттіктерге ие. Бұл өкілеттіктер мемлекет өмірінің барлық салаларына таралады және ел экономикасы мен жалпы қоғамның дамуына үлкен әсер етеді<ref>{{Cite web|title=Конституцияда белгіленген өкілеттіктер|url=https://lex.uz/docs/20596|lang=uz}}</ref>. Өзбекстан Республикасының Президенті: 1) азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, Өзбекстан Республикасының Конституциясы мен заңдарын сақтаудың кепілі болып табылады; 2) Өзбекстан Республикасының егемендігін, қауіпсіздігі мен аумақтық тұтастығын қорғау, ұлттық-мемлекеттік құрылым мәселелері бойынша шешімдерді іске асыру жөнінде қажетті шаралар қабылдайды; 3) мемлекетішілік және халықаралық қатынастарда Өзбекстан Республикасының атынан өкілдік етеді; 4) Өзбекстан Республикасының келіссөздерін жүргізеді және шарттары мен келісімдеріне қол қояды, Республика жасасқан шарттардың, келісімдердің және ол қабылдаған міндеттемелердің сақталуын қамтамасыз етеді; 5) сенім грамоталары мен оның жанында аккредиттелген дипломатиялық және өзге де өкілдердің шақыру қағаздарын қабылдайды; 6) Өзбекстан Республикасының Олий Мажлис Сенатына Өзбекстан Республикасының шет елдердегі дипломатиялық және өзге де өкілдерін тағайындауға кандидатураларды ұсынады; 7) елдің ішкі және сыртқы саясатын іске асырудың маңызды мәселелері бойынша Өзбекстан Республикасының Олий Мажлисіне жүгінуге құқылы; 8) республиканың жоғары билік және басқару органдарының үйлесімді жұмысын қамтамасыз етеді; Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетінің ұсынуы бойынша министрліктерді, мемлекеттік комитеттерді және басқа да мемлекеттік басқару органдарын құрады және таратады, кейіннен осы мәселелер бойынша Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисінің палаталарының бекітуіне жарлықтар енгізеді;; 9) Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисінің Сенатына Сенат Төрағасы қызметіне сайлау үшін кандидатура ұсынады; 10) Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисі палаталарының қарауына және бекітуіне Өзбекстан Республикасы премьер-Министрінің кандидатурасын ұсынады және оны орнынан түскен, Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисі палаталары Премьер-министрге қатысты сенімсіздік вотумын қабылдаған жағдайда не заңда көзделген өзге де жағдайларда қызметтен босатады;; 11) Өзбекстан Республикасы Премьер-Министрінің ұсынуы бойынша Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетінің мүшелерін бекітеді және қызметтен босатады; 12) Өзбекстан Республикасының Бас Прокурорын және Есеп палатасының Төрағасын қызметке тағайындайды және қызметтен босатады, содан кейін бұл мәселелерді Өзбекстан Республикасы Олий Мажлис Сенатының бекітуіне енгізеді;; 13) Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисінің Сенатына Конституциялық Соттың Төрағасы мен судьялары, Жоғарғы Соттың Төрағасы мен судьялары, Жоғарғы шаруашылық сотының төрағасы мен судьялары, Өзбекстан Республикасы Орталық банкінің Басқарма Төрағасы, Өзбекстан Республикасының табиғатты қорғау жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы лауазымдарына кандидатураларды ұсынады; 14) облыстық, ауданаралық, аудандық, қалалық, әскери және шаруашылық соттарының судьяларын қызметке тағайындайды және қызметтен босатады; алдыңғы редакцияны қараңыз. 15) Өзбекстан Республикасы премьер-Министрінің ұсынуымен заңға сәйкес облыстардың хокимдерін және Ташкент қаласының хокимін қызметке тағайындайды және қызметтен босатады. Конституцияны, заңдарды бұзған немесе олардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін әрекеттер жасаған аудандар мен қалалардың хокимовтарын президент өз шешімімен қызметінен босатуға құқылы; 16) республиканың мемлекеттік басқару органдары мен хокимияттар қабылдаған актілер заңнама нормаларына сәйкес келмеген жағдайда оларды тоқтата тұрады, олардың күшін жояды; Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетінің отырыстарында төрағалық етуге құқылы;; 17) Өзбекстан Республикасының заңдарына қол қояды және жариялайды; заңға өзінің қарсылығын қоса бере отырып, оны қайтадан талқылау және дауыс беру үшін Өзбекстан Республикасының Олий Мажлисіне қайтаруға құқылы;; 18) Өзбекстан Республикасына шабуыл жасалған немесе агрессиядан өзара қорғаныс жөніндегі шарттық міндеттемелерді орындау қажет болған жағдайда, соғыстың жай-күйін жариялайды және қабылданған шешімді үш күн мерзімде Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисінің палаталарына бекітуге енгізеді;; 19) Төтенше жағдайлар (нақты сыртқы қатер, жаппай тәртіпсіздіктер, ірі апаттар, дүлей зілзалалар, эпидемиялар) туындаған жағдайда азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында Өзбекстан Республикасының бүкіл аумағында немесе оның жекелеген жерлерінде төтенше жағдай енгізеді және қабылданған шешімді үш күн мерзімде Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисінің палаталарын бекітуге енгізеді. Төтенше жағдайды енгізу шарттары мен тәртібі Заңмен белгіленеді; 20) Өзбекстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады, Қарулы Күштердің жоғары қолбасшыларын тағайындайды және қызметінен босатады, жоғары әскери атақтар береді; 21) Өзбекстан Республикасының ордендерімен, медальдарымен және медальдарымен марапаттайды, Өзбекстан Республикасының біліктілік және құрметті атақтарын береді; 22) Өзбекстан Республикасының азаматтығы және саяси баспана беру мәселелерін шешеді; 23) Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисінің Сенатына Өзбекстан Республикасының соттары соттаған адамдарға рақымшылық жасау және кешірім жасау туралы құжаттарды қабылдау туралы ұсыныстар енгізеді;; 24) Ұлттық қауіпсіздік қызметінің Төрағасын қызметке тағайындайды және қызметтен босатады, кейіннен осы мәселелер бойынша Өзбекстан Республикасы Олий Мажлис Сенатының бекітуіне жарлықтар енгізеді;; 25) осы Конституцияда және Өзбекстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады. Президенттің өз өкілеттіктерін орындауды мемлекеттік органдарға немесе лауазымды адамдарға беруге құқығы жоқ. Президенттің жеке басына қол сұғылмайды және "Өзбекстан Республикасы Президенті қызметінің негізгі кепілдіктері туралы" заңмен қорғалады (2003 жылғы 25 сәуірдегі). Президенттің заңды қызметіне кедергі жасауға, сондай-ақ оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғуға жол берілмейді және мұндай әрекеттер тиісті заңдарға сәйкес жауаптылыққа әкеп соғуы мүмкін. Бұл ереже отставкаға кететін президентке қатысты да өз күшін сақтайды. Президенттің еңбегіне ақы төлеу заңдарда белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады. Өзбекстан Республикасы Президентінің денсаулық жағдайы бойынша өз міндеттерін орындай алмайтындығы расталған жағдайда, Өзбекстан Республикасы Олий Мажлис палаталарының бірлескен шешімімен құрылған мемлекеттік медициналық комиссияның қорытындысымен палаталардың бірлескен төтенше отырысында 10 күн мерзімде депутаттар, сенаторлар арасынан Өзбекстан Республикасы Президентінің міндетін уақытша атқарушы 3 айға дейінгі мерзімге сайланады. Бұл жағдайда 3 ай мерзімде Өзбекстан Республикасы Президентінің бүкілхалықтық сайлауы өткізілуге тиіс. Өзбекстан Республикасы Президентінің Мемлекеттік құрылыс саласындағы тәжірибесін тиімді пайдалану мақсатында өкілеттіктерінің тоқтатылуына байланысты отставкаға кеткен президент Сенаттың өмір бойы мүшесі қызметін атқарады деп көзделеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан президенттері]] [[Санат:Президенттер тізімі]] 6dn7vupb5b4yzw3mztzn2wcn9n6qj4e Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары 0 694803 3651620 3520155 2026-09-06T23:14:55Z Casserium 68287 3651620 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kazakhstan Majilis 2021 (with Amanat).svg|thumb|right|'''VII сайланымның құрамы:'''{{legend|#55B4A0|Аманат: 76 депутат}}{{legend|#053381|Ақ Жол ДП: 12 депутат}}{{legend|#EE0D39|ҚКХП: 10 депутат}}{{legend|#FFFFFF|ҚХА: 9 депутат}}]] Жетінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының тізімі.<ref>[https://www.parlam.kz/la/mazhilis/history/convocation/7 Жетінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының тізімі]</ref><ref>[https://egemen.kz/article/333106-prezidenttinh-parlament-madgilisi-dgane-maslikhat-deputattarynynh-kezekten-tys-s Президенттің Парламент Мәжілісі және мәслихат депутаттарының кезектен тыс сайлауын өткізуге қатысты мәлімдемесі]</ref> == Депутаттар тізімі == {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! Сайланған округі ! Аты-жөні ! colspan="2" |Партиясы (2021) ! colspan="2" |Фракциясы ! Депутаттығы ! Дереккөз |- | rowspan="109" |Партиялық тізім |- |{{sort|Абақанов|[[Елдос Нұрболұлы Абақанов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | <ref>[https://nomad.su/?a=3-202101150036 Постановление ЦИК РК от 14 января 2021 года №62/396]</ref> |- |{{sort|Абасов|[[Қайнар Бегалыұлы Абасов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Авершин|[[Константин Викторович Авершин]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2022— |<ref name="averwin">[https://nomad.su/?a=19-202203310032 29 марта 2022 года состоялось заседание Центральной избирательной комиссии Республики Казахстан]</ref> |- |{{sort|Адамбаев|[[Сырым Жұматайұлы Адамбаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Адамбеков|[[Тілектес Серікбайұлы Адамбеков]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Ақышев|[[Самат Сағынбайұлы Ақышев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Ахметбеков|[[Жамбыл Әужанұлы Ахметбеков]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2012— | |- |{{sort|Ахметов|[[Мәди Абылайұлы Ахметов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Әбдіғалиұлы|[[Берік Әбдіғалиұлы]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021—2022 |<ref name="berik">[https://nomad.su/?a=19-202206150034 14 июня 2022 года состоялось заседание Центральной избирательной комиссии Республики Казахстан]</ref> |- |{{sort|Әбсеметова|[[Әлия Маратқызы Әбсеметова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Әбілдаев|[[Азамат Рахатұлы Әбілдаев]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2012—2016, 2021—2023 |<ref>[https://nomad.su/?a=3-202301200031 Постановление ЦИК РК от 19 января 2023 года №15/666]</ref> |- |{{sort|Әлтай|[[Аманжол Дүйсенбайұлы Әлтай]]}} | style="background-color:#55B4A0" | | [[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2022— |<ref>[https://nomad.su/?a=19-202203040036 Кадровые перестановки]</ref> |- |{{sort|Әлімбаев|[[Данияр Кенғазыұлы Әлімбаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Әміреев|[[Ғалым Махмұтбайұлы Әміреев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— |- |{{sort|Әшімжанов|[[Жанарбек Садықанқұлы Әшімжанов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Барлыбаев|[[Ерлан Хайланұлы Барлыбаев]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2016— | |- |{{sort|Бейсенбаев|[[Елнұр Сабыржанұлы Бейсенбаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021—2023 |<ref>[https://nomad.su/?a=3-202301110036 Состоялось заседание Центральной избирательной комиссии Республики Казахстан]</ref> |- |{{sort|Бекжанов|[[Берік Айдарбекұлы Бекжанов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2007—2012, 2021— | |- |{{sort|Бердалин|[[Аманғали Бисенбайұлы Бердалин]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Бижанова|[[Гүлнар Қадіржанқызы Бижанова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Бойчин|[[Анатолий Васильевич Бойчин]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Дүйсенбинов|[[Берік Сәлімжанұлы Дүйсенбинов]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2016— | |- |{{sort|Елеуов|[[Ғалымжан Алмасбекұлы Елеуов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Елюбаев|[[Мәди Сағынтайұлы Елюбаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Ержан|[[Құдайберген Төлепұлы Ержан]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Ерман|[[Мұхтар Тілдәбекұлы Ерман]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016—2022 |<ref name="averwin" /> |- |{{sort|Ертаев|[[Сырым Махамбетұлы Ертаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Ерубаев|[[Серік Сәрсенұлы Ерубаев]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2021— | |- |{{sort|Еспаева|[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2016— | |- |{{sort|Жамалов|[[Аманжан Мәкәрімұлы Жамалов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2007—2012, 2016— | |- |{{sort|Жаңбыршин|[[Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Жулин|[[Юрий Викторович Жулин]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Жұмабаева|[[Айгүл Қызырқызы Жұмабаева]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2021— | |- |{{sort|Закиева|[[Динара Болатқызы Закиева]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Имашева|[[Снежанна Валерьевна Имашева]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Иса|[[Қазыбек Жарылқасынұлы Иса]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2021— | |- |{{sort|Казанцев|[[Павел Олегович Казанцев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Камасова|[[Зарина Айдарханқызы Камасова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Кесебаева|[[Балаим Туғанбайқызы Кесебаева]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Ким|[[Вера Александровна Ким]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Колода|[[Дмитрий Владимирович Колода]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Кучинская|[[Юлия Владимировна Кучинская]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Қаменов|[[Файзолла Қаменұлы Қаменов]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2021—2022 |<ref name="kamenov">[https://nomad.su/?a=3-202203090028 Состоялось заседание Центральной избирательной комиссии Республики Казахстан]</ref> |- |{{sort|Қаратаев|[[Фахриддин Әбдінабиұлы Қаратаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Қоңыров|[[Айқын Ойратұлы Қоңыров]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2012— | |- |{{sort|Қожахметов|[[Арман Төлешұлы Қожахметов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2012— | |- |{{sort|Қошанов|[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2022— |<ref name="kowanov">[https://nomad.su/?a=19-202202020039 Кадровые перестановки]</ref> |- |{{sort|Құлахметов|[[Ғазиз Зейнел-Ғабиденұлы Құлахметов]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2021— | |- |{{sort|Құлшар|[[Мәлік Иманқұлұлы Құлшар]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Құсайынов|[[Марат Әпсеметұлы Құсайынов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Құспан|[[Айгүл Сайфоллақызы Құспан]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Лёгкий|[[Дмитрий Максимович Легкий|Дмитрий Максимович Лёгкий]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2022— |<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211010032 Центризбирком зарегистрировал депутата Мажилиса Парламента РК Легкого Д.М.]</ref> |- |{{sort|Линник|[[Андрей Григорьевич Линник]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2021—2022 |<ref>[https://nomad.su/?a=3-202207120036 Постановление ЦИК РК от 7 июля 2022 года №51/517]</ref> |- |{{sort|Магеррамов|[[Магеррам Мамедович Магеррамов]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2016—2021, 2022— |<ref name="zulfia">[https://nomad.su/?a=3-202203110034 Состоялось заседание Центральной избирательной комиссии Республики Казахстан]</ref> |- |{{sort|Милютин|[[Александр Александрович Милютин]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |1999—2016, 2021— | |- |{{sort|Мусин|[[Қанат Сергейұлы Мусин]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016—2021 |<ref>[https://nomad.su/?a=3-202106150034 Постановление ЦИК от 14 июня 2021 года №3/405]</ref> |- |{{sort|Мұсабаев|[[Самат Базарбайұлы Мұсабаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Мыңбай|[[Дархан Қамзабекұлы Мыңбай]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2018— | |- |{{sort|Назарбаева|[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2004—2007, 2012—2015, 2021—2022 |<ref name="dariga">[https://nomad.su/?a=19-202202280031 25 февраля 2022 года состоялось заседание Центральной избирательной комиссии Республики Казахстан]</ref> |- |{{sort|Нақпаев|[[Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Нұғыманова|[[Гаухар Көкенқызы Нұғыманова]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2022— |<ref name="zulfia" /> |- |{{sort|Елеуов|[[Қанат Ілияұлы Нұр]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Нұрбек|[[Саясат Нұрбек]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2022 |<ref name="dariga" /><ref name="berik" /> |- |{{sort|Имашева|[[Айгүл Қабдешқызы Нұркина]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2012— | |- |{{sort|Нұрманбетова|[[Жәмилә Нүсіпжанқызы Нұрманбетова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Нұрымова|[[Гүлдара Алданышқызы Нұрымова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Нығматулин|[[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2012—2014, 2016—2022 |<ref name="kowanov" /> |- |{{sort|Ожаев|[[Нұрлыбек Жұмахметұлы Ожаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— |<ref>[https://nomad.su/?a=19-202106240032 Постановление ЦИК РК от 23 июня 2021 года №5/409]</ref> |- |{{sort|Омарбекова|[[Жанат Әнуарбекқызы Омарбекова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— |- |{{sort|Оспанов|[[Берік Серікұлы Оспанов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Өмірғали|[[Ерлік Қайдарұлы Өмірғали]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2021— | |- |{{sort|Павловец|[[Лариса Павловна Павловец]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Панченко|[[Игорь Иванович Панченко]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Паяев|[[Айбек Мінайымбекұлы Паяев]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2021—2022 |<ref>[https://nomad.su/?a=3-202210260033 25 октября 2022 года состоялось заседание Центральной избирательной комиссии Республики Казахстан]</ref> |- |{{sort|Перуашев|[[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2012— | |- |{{sort|Платонов|[[Артур Станиславович Платонов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Раззақ|[[Нәзилә Раззақбайқызы Раззақ]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Рамазанова|[[Ләззат Керімқұлқызы Рамазанова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Раманқұлов|[[Мақсат Базаралыұлы Раманқұлов]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2021— | |- |{{sort|Рау|[[Альберт Павлович Рау]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2017— | |- |{{sort|Рахымжанов|[[Әмірхан Мұратбекұлы Рахымжанов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2014—2015, 2021— | |- |{{sort|Решетников|[[Сергей Николаевич Решетников]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2021—2022 |<ref name="kamenov" /> |- |{{sort|Саиров|[[Ерлан Бияхметұлы Саиров]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Сапарова|[[Әлия Сүйіндікқызы Сапарова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Сарым|[[Айдос Әміроллаұлы Сарым]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Сартбаев|[[Бауыржан Мейрамбекұлы Сартбаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Сатыбаев|[[Фуат Сайдахметұлы Сатыбаев]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2022— |<ref>[https://nomad.su/?a=3-202211090034 Центризбирком зарегистрировал депутата Мажилиса Парламента РК Сатыбаева Ф.С.]</ref> |- |{{sort|Сембинов|[[Азат Талғатұлы Сембинов]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2021 |<ref>[https://nomad.su/?a=3-202109010031 Постановление ЦИК РК]</ref> |- |{{sort|Симонов|[[Сергей Анатольевич Симонов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Сқақова|[[Айжан Амангелдіқызы Сқақова]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2021— | |- |{{sort|Смағұл|[[Бақытбек Смағұл]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2012— | |- |{{sort|Смайлов|[[Ерлан Валерийұлы Смайлов]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2021— | |- |{{sort|Смирнова|[[Ирина Владимировна Смирнова]]}} | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] | style="background-color:#EE0D39" | |[[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] |2016— | |- |{{sort|Смышляева|[[Екатерина Васильевна Смышляева]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Сүлейменова Жұлдыз|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Сүлейменова Зүлфия|[[Зүлфия Болатқызы Сүлейменова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021—2022 |<ref name="zulfia" /> |- |{{sort|Тайжанов|[[Ерлік Серікбайұлы Тайжанов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Ташқараев|[[Ғани Әбдіғаниұлы Ташқараев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Тәжмағамбетова|[[Мақпал Мазаққызы Тәжмағамбетова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Телпекбаева|[[Жанна Тілеубекқызы Телпекбаева]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Торғаев|[[Бекқали Нұрғалиұлы Торғаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Төлепберген|[[Мейрамбек Мылтықбайұлы Төлепберген]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Тұрғанов|[[Дүйсенбай Нұрбайұлы Тұрғанов]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Тілеухан|[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2004—2011, 2016—2021 |<ref>[https://nomad.su/?a=19-202112310033 Постановление ЦИК РК от 28 декабря 2021 года №20/435]</ref> |- |{{sort|Унжакова|[[Ирина Сергеевна Унжакова]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- |{{sort|Үйсімбаев|[[Асқарбек Съезбекұлы Үйсімбаев]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2021— | |- |{{sort|Хамзин|[[Ғани Булатұлы Хамзин]]}} | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | style="background-color:#053381" | |[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2021— |<ref>[https://nomad.su/?a=19-202109150027 Постановление ЦИК РК от 14 сентября 2021 года №11/423]</ref> |- |{{sort|Шиповских|[[Геннадий Геннадиевич Шиповских]]}} | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] |2016— | |- | rowspan="11" |[[Қазақстан халқы ассамблеясы|ҚХА]] тізімі |- |{{sort|Абдрахманов|[[Сауытбек Абдрахманұлы Абдрахманов]]}} (қазақ) | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | || фракциясыз |2016— | |- |{{sort|Амирханян|[[Аветик Рубенович Амирханян]]}} (армян) | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | || фракциясыз |2021— | |- |{{sort|Бұларов|[[Ілияс Жүсіпұлы Бұларов]]}} (қазақ) | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | || фракциясыз |2021— | |- |{{sort|Дементьева|[[Наталья Григорьевна Дементьева]]}} (орыс) | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | || фракциясыз |2021— | |- |{{sort|Кузиев|[[Зәкіржан Пірмұхамедұлы Кузиев]]}} (ұйғыр) | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | || фракциясыз |2022— |<ref>[https://nomad.su/?a=3-202205030029 Центризбирком установил итоги выборов депутата Мажилиса Парламента, избираемого Ассамблеи народа Казахстана, вместо выбывшего, состоявшихся 28 апреля 2022 года]</ref> |- |{{sort|Ли|[[Юрий Виссарионович Ли]]}} (корей) | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | || фракциясыз |2021— | |- |{{sort|Набиев|[[Вакиль Гусейнович Набиев]]}} (күрд) | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | || фракциясыз |2021— | |- |{{sort|Осин|[[Шамиль Абзалетдинович Осин]]}} (татар) | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | || фракциясыз |2021— | |- |{{sort|Тохтасунов|[[Владимир Имтахунович Тохтасунов]]}} (ұйғыр) | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | || фракциясыз |2021—2022 |<ref>[https://nomad.su/?a=3-202203180027 Центризбирком назначил выборы депутата Мажилиса Парламента, избираемого Ассамблеей народа Казахстана, вместо выбывшего на 28 апреля 2022 года]</ref> |- |{{sort|Хамедов|[[Абилфас Муслимович Хамедов]]}} (әзірбайжан) | style="background-color:#55B4A0" | |[[Аманат (партия)|Аманат]] | || фракциясыз |2021— | |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]] k461of3f80c2myvnfzerquztqz7atcu Эстония өнер мұражайы 0 701231 3651767 3554640 2026-09-07T08:11:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651767 wikitext text/x-wiki {{Мұражай |атауы = Эстония өнер мұражайы |sort = |шынайы атауы = Eesti Kunstimuuseum |сурет = Kadrioru loss ja aed.jpg |сурет ені =250 |сурет атауы = Кадриорг сарайы |lat_dir =N |lat_deg =59 |lat_min =26 |lat_sec = 11 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =47 |lon_sec = 47 |region = |CoordScale = |құрылған уақыты = 1919 |орналасқан жері = [[Эстония]], [[Таллинн]] |түрі = |келушілер саны = |директоры = |аялдама = |ашылу уақыты = 17 қараша 1919 |сайты = https://kunstimuuseum.ekm.ee/ |Commons = Художественный музей Эстонии }} '''Эстония өнер мұражайы''' ({{lang-et|Eesti Kunstimuuseum}}) — [[Таллин]]нде орналасқан төрт бөлімнен тұратын [[Эстония]]дағы ең үлкен өнер [[мұражай]]ы.<ref>Эстонский художественный музей https://24wiki.ru/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9{{Deadlink|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тарихы == Эстония өнер мұражайы 1919 жылы құрылғанмен мұражай өзінің тұрақты тұрғылықты жерін 1921 жылы ғана алды. Оған - 18 ғасырдағы сәулет ескерткіші, Кадриорг сарайы берілгенмен 1929 жылы мұражай ғимараттан шығарылды. Ғимаратты Эстония президентінің резиденциясына айналдыру үшін қайта жаңғыртылып, қайта салыну жоспарланған болатын. 1929 жылдан бастап Эстония өнер мұражайы бірнеше уақытша мекендерін өзгертуге мәжбүр болды. 1946 жылы Кадриорг сарайы күтпеген жерден мұражайға пайдалануға қайтарылды. 1950 жылдардан бастап Өнер мұражайы өзінің қалыпты қызметінің кезеңіне енді, көрмелер мен экспозициялардан басқа қызметкерлер қорды толықтырумен айналысты, өйткені мұражайдың өз қоймасы болуы және көрме кеңістігін кеңейту мүмкіндігі болды. 1970 жылдардың аяғында өнер мұражайының алғашқы филиалдары ашылды. 1991 жылы Эстония Республикасының Жоғарғы Кеңесі Кадриорг сарайының техникалық жағдайы нашарлап бара жатқандықтан, Эстония өнер мұражайы үшін жаңа ғимараттың құрылысын бастау туралы шешім қабылдады. Қалпына келтіру жұмыстары 9 жылға жуық уақытқа созылды. 1993 жылдың сәуірінен 2005 жылдың қазан айына дейін өнер мұражайы Таллиннде Тоомпеа көшесінде орналасқан Рыцарлық ғимаратында орналасты. 1995 жылдан бастап мұражайдың филиалдары көрме қызметімен қатар танымдық жұмыстармен де белсенді айналты. Мұнда түрлі сабақтар өткізіліп, оқушылар мен студенттер үшін көркем студиялар ашылды. 1996 жылы бұрынғы Роттерман тұз қоймасының тарихи ғимаратында көрме залы ашылды. 2000 жылы Кадриорг сарайында қалпына келтіру жұмыстары аяқталып, ол Эстония өнер мұражайының филиалы ретінде келушілерге есігін айқара ашты. 1994 жылы Мәдениет министрлігі мұражай ғимаратының жобасына конкурс өткізіп, оны фин сәулетшісі Пекка Вапавуори жеңіп алды. Құрылыстың 2003 жылы басталып, үш жылға созылды. Жаңа мұражайдың салтанатты ашылуы 2006 жылы өтті. Ақырында, Эстония өнер мұражайы өзінің өмір сүргеніне жүз жылға жуық уақыт өткеннен кейін өз ғимаратын тапты, ол мұражай қажеттіліктері үшін ең заманауи талаптарға сай арнайы жабдықталған.<ref>Эстонский художественный музей https://wmuseum.ru/drugie/455-estonskiy-hudozhestvennyy-muzey.html</ref> == Мұражай экспозициясы == Бүгінгі таңда Эстония өнер мұражайы мен оның филиалдарының коллекциясында 55 мыңнан астам өнер туындылары бар. Нигулисте мұражайы келушілер Ежелгі өнер коллекциясымен танысады, Орта ғасырлар мен барокко кезеңіндегі шіркеу өнерінің үлгілерін, қолөнер шеберханалары мен гильдияларының күміс қазыналарын т.б.көруге болады. Адамсон-Эрик мұражайы Эстониядағы алуан суретшілердің шығармашылық мұрасын ұсынады. Кадриорг сарайында XVI-XX ғасырлар аралығын қамтитын еуропалық және ресейлік өнердің бірегей топтамасын көруге болады. Ең қызықты экспонаттардың қатарында Илья Репиннің «Солдат хикаясы», Иван Крамскойдың «Мүлкі бар адам», Константин Коровиннің «Поэмасы», Валентин Серовтың «Ауыл ауласы» туындылары бар. Куму мұражайы келушілерге XVIII ғасырдан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі эстон өнерінің кең тұрақты көрмесін ұсынады. Өнер мұражайы экспозициясы бес қабатты алып жатыр. Мұнда XVIII ғасырдан бастап Эстония өнер қайраткерлерінің шығармаларын да, жақында жасалған жұмыстарды да көруге болады, өнер мұражайы ұлттық галереяның қызметін атқарады. Қабаттар бойынша өнер мұражайы келесідей бөлінеді: # аудитория және кафе; # үлкен зал, кітап дүкені, кітапхана, кәдесыйлар дүкені; # XVIII ғасырдан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін эстон өнерінің классиктері; # Кеңестік кезеңдегі эстон өнері (1945 - 1991); # заманауи өнер галереясы және уақытша көрмелер. Мұражай экспозициясында Йохан Кёлердің жұмыстары ерекше орын алады, оның картиналарына арналған үлкен бөлме бар. Сондай-ақ шеберлер Яан Корт, Амандус Адамсон, Аугуст Вайзенберг және басқа да жасаған көптеген мүсіндердің үлгілері бар.<ref>Эстонский художественный музей Источник: https://tepler.ru/estonia/tallin/estonskiy-hudozhestvennyy-muzey.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230524165752/https://tepler.ru/estonia/tallin/estonskiy-hudozhestvennyy-muzey.html |date=2023-05-24 }} https://tepler.ru/estonia/tallin/estonskiy-hudozhestvennyy-muzey.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230524165752/https://tepler.ru/estonia/tallin/estonskiy-hudozhestvennyy-muzey.html |date=2023-05-24 }}</ref><ref>KUMU — художественный музей Эстонии https://triptoestonia.com/tallinn/kumu/</ref><ref>Художественный музей Эстонии https://culture-staging-2.fabit.ru/objects/2651/khudozhestvennyi-muzei-estonii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230524170956/https://culture-staging-2.fabit.ru/objects/2651/khudozhestvennyi-muzei-estonii |date=2023-05-24 }}</ref> == Бөлімшелері == 1970-1980 жылдардың аяғында Эстония өнер мұражайының алғашқы филиалдары ашылды. 2008 жылға қарай мұражай бес бөлімшеден тұрды. 2008 жылдың 31 наурызында жиырма төрт жылдық жұмыстан кейін Эстония өнер мұражайының Кристян Рауд үй-мұражайының филиалы жабылды. Қазіргі уақытта Эстония өнер мұражайы төрт бөлімшеден тұрады: *Кадриорг өнер мұражайы және Миккель мұражайы (Кадриорг сарайында және Миккель үйінде орналасқан) *Адамсон-Эрик мұражайы *Куму өнер мұражайы (Эстония өнер мұражайының бас ғимараты) *Нигулист мұражай-концерт залы<ref>Эстонский художественный музей https://ru.advisor.travel/poi/Estonskiy-hudozhestvennyy-muzey-7559</ref> == Галерея == {| class="wikitable" |+ Эстония өнер мұражайы |- ! Куму мұражайы !! Кадриорг сарайы !! Нигулисте мұражайы !! Эрик-Адамсон мұражайы !! Миккель мұражайы |- | [[Сурет:Õhuvaade Kumule ja Kadrioru pargile.png |орта|300px|]] || [[Сурет:Kadrioru loss ja aed.jpg |орта|200px|]] || [[Сурет:Tallinna Niguliste kirik.jpg |орта|250px|]] || [[Сурет:Adamson-Ericu majamuuseum, Lühike jalg 3, 8. august 2011.jpg |орта|130px|]] || [[Сурет:A. Weizenbergi 28, Kadrioru lossi köögihoone.jpg |орта|220px|]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Эстония өнер мұражайлары]] [[Санат:Таллинн мұражайлары]] lhayu7snu3nbkgj1fxjffdjst3l2ue7 Ягала сарқырамасы 0 701266 3651786 3642646 2026-09-07T09:49:59Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651786 wikitext text/x-wiki {{Сарқырама |Атауы = Ягала |Төл атауы = et/Jägala juga |Сурет = Jägala juga.jpg |Сурет тақырыбы = |Өзен = Ягала |Биіктігі = 8 |Ені = 50 |Су шығыны = |Координаттары = 59.4498/25.1785 |CoordScale = |Ел = Эстония |Аймақ = Харьюмаа |Аудан = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Водопад Ягала }} '''Ягала сарқырамасы''' ({{lang-et|Jägala juga}}) — [[Эстония]]дағы өзі аттас өзендегі [[сарқырама]], [[Таллинн]]ен шығысқа қарай 25 шақырым жерде. Кооги ауылының жанында (Харьюмаа уезі) орналасқан.<ref>Водопад Ягала https://www.tourister.ru/world/europe/estonia/city/koogi/waterfall/24100 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230923144401/https://www.tourister.ru/world/europe/estonia/city/koogi/waterfall/24100 |date=2023-09-23 }}</ref> == Сипаттама == Сарқыраманың биіктігі шамамен 8 метр, ені 50 метр. Бұл елдегі ең үлкен сарқырамалардың бірі. Сарқыраманың астында оның бүкіл ені бойынша жүруге болатын жиек бар, сондықтан сарқыраманы жазда да, қыста да көруге болады. Сарқырама тереңдігі шамамен 12-14 метр, ұзындығы 300 метр болатын алқапты құрайды. Жыл сайын аңғар өзеннің қайнар көзіне қарай ұлғаяды, бұл табиғи процесс. Жыл сайын сарқыраманың шеттері 3 сантиметрге бұзылады.<ref>ВОДОПАД ЯГАЛА (JÄGALA JUGA) https://rutraveller.ru/place/8715</ref><ref>Что из себя представляет водопад Ягала https://www.sputnik8.com/ru/tallinn/sights/vodopad-yagala/info</ref> == Төңірегі == Сарқырама [[Фин шығанағы]]нан төрт шақырым жерде орналасқан, онда Ягала өзені ағып жатыр. Дәл осы жерде, сарқырамасының жанында, XIII ғасырда Эстониядағы алғашқы су диірмені салынған. Ягала сарқырамасынан аз ғана қашықтықта атақты «Сталкер» (режиссері А.А.Тарковский) фильмінің түсірілімі өткен су электр станциясы бар. "Сталкерден басқа мұнда "Мәңгіліктің соңы" фантастикалық фильмі де түсірілген. Қазір су электр станциясы қалпына келтіріліп, қайтадан жұмыс істейді. Өзеннің төменгі ағысында, сарқырамадан біршама қашықтықта [[шоңғалдар]] кездеседі, одан да алыс, өзеннің оң жағалауында Эстониядағы ең ірі қалалардың бірі болып табылатын және шамамен 3,5 гектар аумақты алып жатқан ежелгі эстов – Йыэсуу қалашығы орналасқан. Сарқырамадан сағаға дейін Эстониядағы [[албырт]] мен форельге толы ең бай балық аулау орындары бар.<ref>Водопад Ягала, Эстония: фото, местоположение, описание https://1ku.ru/puteshestviya-i-otdyx/8733-vodopad-yagala-estoniya-foto-mestopolozhenie-opisanie/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525165336/https://1ku.ru/puteshestviya-i-otdyx/8733-vodopad-yagala-estoniya-foto-mestopolozhenie-opisanie/ |date=2023-05-25 }}</ref><ref>Водопад Ягала Источник: https://tepler.ru/estonia/tallin/vodopad-yagala.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525180424/https://tepler.ru/estonia/tallin/vodopad-yagala.html |date=2023-05-25 }}</ref><ref>Водопад Ягала (Jägala juga) http://www.vodopads.ru/blog/vodopad_jagala_jagala_juga/2012-10-31-46</ref><ref>Балтийская Ниагара – янтарный водопад Ягала https://set-travel.com/ru/europe/843-baltijskaya-niagara-yantarnyj-vodopad-yagala</ref> == Ерекшелігі == Төмен қарай ағып жатқан ағынның суы тез жүреді. Олар әктас жыныстарын белсенді түрде эрозияға ұшыратады. Осыған байланысты өзен арнасы біртіндеп бастапқы бағытқа қарай жылжып, ұзындығы 300 метрге жуық аңғар жасайды. Сонымен қатар, Ягала сарқырамасының ені аз өзгерген және бір белгіде қалуда – 50 метр. Батпақтар суға қоңыр реңк береді. Бірақ бұл су қоймасындағы су нашар дегенді білдірмейді. Жазда өзен біршама таяздайды, сондықтан сарқыраманың көлемі тарылады. Көктемде, өзен еріген қар мен жаңбыр суына толып сол кезде сарқырама екі есе кең және молырақ болады. Қыста, керісінше, судың барлығы дерлік қатып, салбырап тұрған мұз айдындарын құрайды. Сарқыраманың үстіндегі өзеннің тереңдігі өте таяз, жазда туристер оны тобықтан кешіп өтеді. Бұл жер бір кездері "ат соқпағы" деген атаумен өткел ретінде пайдаланылған. Қатты әктас қабаттарының астында саз жұмсақ құмтас бар, ол жоғарғы қабатқа қарағанда едәуір тез бұзылып, су ағындарымен жасырылған үңгірді құрайды. 1959 жылдан бастап Ягала сарқырамасы Эстонияның қорғалатын табиғи орны болып табылады.<ref>Водопад Ягала, Эстония: фото, местоположение, описание https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/410327/vodopad-yagala-estoniya-foto-mestopolojenie-opisanie {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525170322/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/410327/vodopad-yagala-estoniya-foto-mestopolojenie-opisanie |date=2023-05-25 }}</ref><ref>Водопад Ягала http://towntravel.ru/estoniya/vodopad-yagala.html</ref><ref>Водопад Ягала https://discoveric.ru/mesta/estoniya/tallin/vodopad-yagala</ref><ref>Водопад Ягала — место, которое нужно посетить любителям природы Источник: https://waterfal.ru/vodopad-yagala {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525181036/https://waterfal.ru/vodopad-yagala/ |date=2023-05-25 }}</ref> == Галерея == {| class="wikitable" |+ Ягала сарқырамасы |- | [[Сурет:Jägala juga 22-03-2013.JPG |орта|210px|]] || [[Сурет:Jagala waterfall - panoramio.jpg |орта|210px|]] || [[Сурет:Jägala juga talvel.jpg |орта|200px|]] ||[[Сурет:Jägala juga, Jõelähtme, Estonia, 2012-08-12, DD 36.JPG |орта|250px|]] || [[Сурет:Jägala juga, Jõelähtme, Estonia, 2012-08-12, DD 06.JPG |орта|210px|]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Эстония сарқырамалары]] [[Санат:Эстония географиясы]] llilpvfdoh0jhk6sm463e7nwe0n5bnz Хасонке 0 716701 3651610 3637571 2026-09-06T22:07:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651610 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Хасонке |төл атауы = хассонка, касонка |сурет = KhassonkeChef.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 200 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Мали}} |саны1 = 150 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Гамбия}} |саны2 = 20 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Сенегал}} |саны3 = 10 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[хасонке/ксасонгаксанго тілі]], [[мандин тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Хасонке''' — (''хассонка'', ''касонка'' - «хассо халқы»), [[Мали]]дің оңтүстік-батысындағы және Бамако қаласындағы Манден тобының халқы. Халқы 200 мың адам. (2016, бағалау). 10 мың адам [[Сенегал]]да, 20 мың адам [[Гамбия]]ның шығысында тұрады, 20 мыңға жуық Хасонке [[Франция]]ға және Батыс Еуропаның басқа елдеріне қоныс аударды.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4730793?ysclid=lofdigi877777707766</ref> == Тілі == [[Хасонке/ксасонгаксанго тілі]]нде, бамбара тіліне ұқсас [[мандин тілі]]нде сөйлейді.<ref>Народ хассонке - Khassonké people https://ru.wikibrief.org/wiki/Khassonk%C3%A9_people {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101093131/https://ru.wikibrief.org/wiki/Khassonk%C3%A9_people |date=2023-11-01 }}</ref> == Діні == Негізгі діні ұстанымы [[суннизм]], бірақ табиғат культін ұстану да тән.<ref>Хасонке https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%d0%a5%d0%b0%d1%81%d0%be%d0%bd%d0%ba%d0%b5 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101093407/https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B5 |date=2023-11-01 }}</ref> == Тарихы == Хасонке фульбе халқының кейбір топтарының отырықшы өмір салтына көшуі, сондай-ақ олардың 12 ғасырда мандинго және сонинке халықтарының басқа топтарымен араласуы нәтижесінде қалыптасты. Хасонке халқының қалыптасуында ерте саяси формация, Хассо «патшалығы» (XVIII-XIX ғғ.) маңызды рөл атқарды.<ref>Хасонке https://hmong.ru/ru/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B5#google_vignette {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101093747/https://hmong.ru/ru/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B5#google_vignette |date=2023-11-01 }}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – тропиктік [[егіншілік]] (құрғақ күріш, фонио, жүгері, тары және т.б.). Фульбе малшыларымен дәстүрлі алмасу дамыды.<ref>Народы и культуры Хасонке https://travel-journal.ru/ethno/49/1421/{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұрмыс салты == Әлеуметтік ұйымның негізі - патритаралды, вирилокалды үлкен отбасы. Көп әйел алу жиі кездеседі. Әлеуметтік құрылым "джаму" туыстық жүйесімен байланысты жалпы эпигамиялық топтарды және аумақтық — коммуналдық және потестарлық (көсемдік, әскери ұйым) топтарды біріктіреді, жасырын одақтар бар. Тұрғын үйлер тік бұрышты және дөңгелек пішінді, саманнан жасалған. Ерлер қысқа көйлек пен шалбар киеді, әйелдер жамбастарын шүберекпен орайды. Негізгі тағамдары - көкөніс және ет соустары қосылған ұннан жасалған ''кускус''.<ref>народы мира / Хасонке http://www.etnolog.ru/people.php?id=HASO</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Мали халықтары]] [[Санат:Гамбия халықтары]] [[Санат:Сенегал халықтары]] d6i6u4t7gecjcewmp1ocr5nnbcp24ke Чамба (халық) 0 717097 3651618 3377581 2026-09-06T22:58:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651618 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Чамба |төл атауы = цамба, джамба, самабу, сама, динга, леко |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 800 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Нигерия}} |саны1 = 400 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Камерун}} |саны2 = 200 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Чад}} |саны3 = 200 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[чамба-леко тілі]], [[сунтай тілі]] |діні = [[ислам]], дәстүрлі нанымдар |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Чамба''' (''цамба'', ''джамба'', ''самабу'', ''сама'', ''динга'', ''леко'')<ref>Чамба (народ) https://posts24.ru/%D0%A7%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0_(%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — [[Нигерия]]ның солтүстік-шығысындағы маңызды этникалық топ. Чамбалар қазіргі Нигерия мен [[Камерун]] арасында орналасқан. Туыстас топтар - мумуйе, фулани, джукун және кутеп.<ref>Chamba people https://ru.wikibrief.org/wiki/Chamba_people {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231104063652/https://ru.wikibrief.org/wiki/Chamba_people |date=2023-11-04 }}</ref> Нигерияда 400 мыңдай, Камерунда 200 мыңдай, [[Чад]] Республикасында 200 мыңнан астам чамбалар тұрады.<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/149417/%D0%A7%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0?ysclid=lojn7px9qi937163194</ref> == Тілі == Чамба халқы [[чамба-леко тілі|чамба-леко]] немесе [[сунтай тілі|сунтай]] тілдерінде сөйлейді.<ref>Материал из свободной энциклопедии https://infor24.ru/%D0%A7%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0_(%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Діні == Діні – [[ислам]], кейбірі дәстүрлі нанымдарды (табиғат күштеріне табыну және ата-бабалар культі) ұстанады.<ref>ИСТОРИЧЕСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ https://interpretive.ru/termin/chamba.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Кәсібі == Негізгі дәстүрлі кәсібі – мал шаруашылығы. Қолөнерден - қыш және қоржын тоқу дамыған.<ref>Народы и культуры Чамба https://travel-journal.ru/ethno/51/1451/{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тұрмыс салты == Әлеуметтік ұйымның негізін үлкен отбасылық қауымдастықтар мен патрилаиериалды экзогамиялық топтар құрайды. Неке қию вирилокальды, [[әмеңгерлік]], [[сорорат]]тық болып табылады және сатып алынған неке қолданылады. Тұрғын үйлері дөңгелек пішінді, қабырғалары саманнан жасалған, шатыры конус тәрізді. Қабырғалары көбінесе сызбалармен және оюлармен безендірілген. Дәстүрлі киімдері - ерлерде жамбасты жауып тұратын белдік белдік, әйелдер үшін талшықтан немесе моншақтан жасалған алжапқыш. Негізгі тағамдары – сүт және сүт өнімдері. Негізгі фольклорлық жанрлар – әндер, мақал-мәтелдер, ертегілер.<ref>народы мира / Чамба http://www.etnolog.ru/people.php?id=CHMB</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Нигерия халықтары]] [[Санат:Камерун халықтары]] [[Санат:Чад халықтары]] 3255eshjc92t7yybd2tt2bkg93qyl65 I Фатих Герей 0 717144 3651518 3471303 2026-09-06T13:55:39Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651518 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = I Фатих Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|I Fetih Geray}},<br />''١ فتح كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 19-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1596 жыл|1596]] | Ізашары = [[II Ғазы Герей]] | Ізбасары = [[II Ғазы Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1557 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1597 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Дәулет Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''I Фатих Герей''' ({{lang-crh|I Fetih Geray}}; 1557—1597) — 1596 жылы бірнеше ай ғана болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Дәулет Герей|I Дәулет Герейдің]] ұлы. [[II Ғазы Герей|II Ғазы Герейдің]] інісі. == Өмірбаяны == Фатих Герей әкесі Қырым ханы [[I Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] көптеген әскери жорықтарына қатысты. Ағасы [[II Ғазы Герей|II Ғазы Герейдің]] билігі кезінде Фатих Герей қалғай қызметін атқарды (1588-1596). 1591 жылдың жазында қалғай-сұлтан Фатих Герей ағасы, Қырым ханы Ғазы Герейдің Ресей мемлекетіне қарсы сәтсіз жорығына қатысты. Мәскеу түбіндегі Котлы ауылы маңындағы шайқаста орыс полктары Қырым татар ордасын талқандады. Келесі 1592 жылы қалғай Фатих Герей мен нұреддин Бақыт Герей оңтүстік орыс иеліктеріне қарсы жаңа жорық жасап, [[Рязань]], [[Кашира]] және [[Тула]] аймақтарын ойрандады. 1596 жылы қалғай Фатих Герей Қырым ханы Ғазы Герейдің Мажарстанға қарсы жорығына қатысты. Алайда Ғазы Герей ханның өзі Қырым ордасының негізгі күштерімен Валахияға тоқтап, қалғай Фатих Герейді жиырма мыңдық әскермен Мажарстандағы түрік әскеріне қосылуға жіберді. Қырым қалғайы Фатих Герей [[Егер]] бекінісін басып алуға қатысты, содан кейін қазан айының соңында Аустрияның қалың әскерімен жалпы шайқаста ерекше көзге түсті. Аустриялықтар күтпеген жерден түрік тұрағына шабуыл жасап, тіпті сұлтанның шатырын қоршап алды. Ең шешуші сәтте Фатих Герей басқарған Қырым әскерлері алға басып келе жатқан император әскерінің тылына соққы беріп, түріктерді толық жеңілістен құтқарды. Сол 1596 жылы II Ғазымен жауласып жүрген [[Осман империясы|Осман империясының]] бас уәзірі Қожа Синан паша Османлы сұлтаны [[III Мехмет|III Мехметті]] Фатих Герейді Қырым тағына көтеруге көндірді. Фатих Герейдің өзі алғашында хан тағынан бас тартты, бірақ бас уәзірдің үкіміне сүйене отырып, хандық титулды қабылдауға келісті. Сұлтанның бұйрығымен бұрынғы [[II Ғазы Герей|Ғазы Герей]] хан Қырымнан [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] беттеді. Жаңа Қырым ханы Фатих Герей ағасы II Ғазы Герейдің тұсында нұреддин атағын алған інісі, 1579 жылы қайтыс болған қалғай Әділ Герейдің ұлы Бақыт Герейді қалғай лауазымына тағайындады. Қырым ханы [[II Сағадат Герей|II Сағадат Герейдің]] үлкен ұлы Дәулет Герей нұреддин болды. Алайда көп ұзамай бас уәзір Қожа Синан паша қызметінен босатылып, сұлтан II Ғазы Герейді хан дәрежесіне қайтарды. Ғазы Герей Кефеге келіп, хан тағына өзінің заңды құқықтарын жариялады. Сұлтанның оны хан етіп тағайындау туралы жарлығы бар Фатих Герей де Кефеге келіп, билікті беруден бас тартты. Бақталас ағайындар шариғат сотына жүгінді. Жоғарғы Кефе қазысы Әбдірахман эфенди Фатих Герейді қолдады, бірақ үлкен беделге ие болған Қырым бас мүфтиі Азақи эфенди Ғазы Герейдің пайдасына шешім қабылдады. Сұлтан III Мехмет Фатих Герейге [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] келуді бұйырды. Алайда I Фатих Герей [[Солтүстік Кавказ|Солтүстік Кавказға]] қашып кетеді. Ағасы [[Шақай Мүбарак Герей|Шақай Мүбарак Герейдің]] жесірімен үйленген Фатих Герей қайын атасы Шеркес әміршісінің сарайында пана табады. 1597 жылдың жазында Фатих Герей Қырым ханы Ғазы Герейге қарсы қарулы көтеріліс ұйымдастырмақ болып, Қырымға басып кіріп, [[Бақшасарай|Бақшасарайды]] алуға әрекеттенеді. Ниетінің орындалмауынан кейін Фатих Герей Кефеге қашып, бүлікшіл жоспарларынан бас тартуға келісімін берді. Фатих Герей ханның қонысына келгенде, оны «ескі жаңа» билеушінің үнсіз келісімімен мансұр мырзалары өлтірді. Оның бүкіл отбасы Фатих Гереймен бірге қайтыс болды. Қырым ханы II Ғазы Герей өз билігін нығайту үшін көп ұзамай інісі Фатих Герейдің барлық жақтастарын: Бақыт Герей қалғай мен Дәулет Герей нұреддинді өлтірді. == Дереккөздер == * Олекса Гайворонский «Созвездие Гераев». Симферополь, 2003. * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1, [[Киев]]-[[Бақшасарай]], 2007 ж. ISBN 978-966-96917-1-2, ст. 332—337 {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] 9ls8140zutn18rxytw4j9n6qydwkkty Қатысушы:1nter pares/зертхана 2 725520 3651641 3651287 2026-09-07T03:59:23Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3651641 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Джеймс Даймон]], [[Стивен Сквери]], [[Генри Уэллс]], [[Уильям Фарго]] * [[Төлем картасы]], [[Бөлшек банк]], [[Too big to fail]], [[Қаржылық қызметтер]], [[Баламалы қаржылық қызметтер]], [[Қаржылық талдаушы]], [[Қаржылық талдау]], [[Қаржылық есептілік]], [[Қаржылық коэффициент]], [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]], [[IFRS 16]] * [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]], [[АҚШ Қаржы министрлігі]], [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]] * [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]], [[Lehman Brothers банкроттығы]], [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] * [[American Express]], [[Citigroup]], [[Wells Fargo]], [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]], [[Agricultural Bank of China]], [[China Construction Bank]], [[Bank of China]], [[BNP Paribas]], [[Crédit Agricole]], [[Postal Savings Bank of China]], [[Mitsubishi UFJ Financial Group]], [[Banco Santander]], [[Bank of Communications]], [[Barclays]], [[Sumitomo Mitsui Financial Group]], [[Société Générale]], [[Mizuho Financial Group]], [[China Merchants Bank]], [[Groupe BPCE]], [[Royal Bank of Canada]], [[Deutsche Bank]], [[Industrial Bank]], [[Toronto-Dominion Bank]], [[Japan Post Bank]], [[China CITIC Bank]], [[Crédit Mutuel]], [[Shanghai Pudong Development Bank]], [[Lloyds Banking Group]], [[ING Group]], [[Intesa Sanpaolo]], [[China Minsheng Bank]], [[Scotiabank]], [[Bank of Montreal]], [[China Everbright Bank]], [[UniCredit]], [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]], [[NatWest Group]], [[Commonwealth Bank of Australia]], [[Standard Chartered]], [[State Bank of India]], [[Сбербанк]], [[Australia and New Zealand Banking Group]], [[La Banque postale]], [[Ping An Bank]], [[Canadian Imperial Bank of Commerce]], [[CaixaBank]], [[DZ Bank]], [[Nordea]], [[Rabobank]], [[Westpac]], [[National Australia Bank]], [[DBS Bank]], [[Commerzbank]], [[U.S. Bancorp]], [[Bank of Jiangsu]], [[Bank of Beijing]], [[Huaxia Bank]], [[Capital One]], [[PNC Financial Services]], [[Danske Bank]], [[Itaú Unibanco]], [[KB Financial Group]], [[Truist Financial]], [[Shinhan Financial Group]], [[Norinchukin Bank]], [[OCBC Bank]], [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]], [[Bank of Ningbo]], [[Erste Group]], [[China Guangfa Bank]], [[HDFC Bank]], [[ABN AMRO]], [[Nationwide Building Society]], [[China Zheshang Bank]], [[Resona Holdings]], [[Charles Schwab Corporation]], [[Bank of Shanghai]], [[BNY]], [[KBC Group]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 at17579lq6j170xb4j8scy8fx1wofyx Үлгі:Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті 10 728358 3651594 3650485 2026-09-06T20:34:02Z Kasymov 10777 3651594 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Бірінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті |state = collapsed |сурет = |тақырып_стиль = background:{{түс|Қазақстан}}; |тақырып = [[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]тің [[Бірінші Олжас Бектенов үкіметі|министрлер кабинеті]] <small>(6 ақпан 2024 — 28 тамыз 2026)</small> |бөлім_стиль = background:{{түс|Қазақстан}}; |бөлім1 = [[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Премьер-Министрдің орынбасарлары]] |тізім1 = [[Роман Васильевич Скляр|Роман Скляр]] (Премьер-Министрдің бірінші орынбасары; 11 қаңтар 2022 — 5 мамыр 2026) <br>[[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]] (2 қыркүйек 2022) <br>[[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (4 қаңтар 2023) <br>[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] (3 сәуір 2023 — 26 қыркүйек 2025) <br>[[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]] (8 маусым 2023 — 14 ақпан 2025) <br>[[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (6 ақпан 2024 — 21 желтоқсан 2024)<br>[[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]] (31 наурыз 2024)<br>[[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (14 ақпан 2025 — 26 қыркүйек 2025)<br>[[Жаслан Хасенұлы Мәдиев|Жаслан Мәдиев]] (29 қыркүйек 2025)<br>[[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (1 желтоқсан 2025 — 31 тамыз 2026) <br>[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]] (Премьер-Министрдің бірінші орынбасары; 6 мамыр 2026) |бөлім2 = [[Қазақстан Республикасы Үкіметінің Аппараты|Үкімет Аппаратының басшысы]] |тізім2 = [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (4 қаңтар 2023) |бөлім3 = [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері|Сыртқы істер министрі]] |тізім3 = {{hlist | [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]] (3 сәуір 2023 — 26 қыркүйек 2025) | [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (26 қыркүйек 2025 — 28 тамыз 2026) | [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2 қыркүйек 2026) }} |бөлім4 = [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрі]] |тізім4 = {{hlist | [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов|Руслан Жақсылықов]] (19 қаңтар 2022 — 8 маусым 2025) | [[Дәурен Жұматайұлы Қосанов|Дәурен Қосанов]] (8 маусым 2025) }} |бөлім5 = [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрі]] |тізім5 = [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов|Ержан Сәденов]] (2 қыркүйек 2023) |бөлім6 = [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Ауыл шаруашылығы министрі]] |тізім6 = [[Айдарбек Сейпілұлы Сапаров|Айдарбек Сапаров]] (4 қыркүйек 2023) |бөлім7 = [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі|Әділет министрі]] |тізім7 = {{hlist | [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (4 қаңтар 2023 — 9 қаңтар 2025) | [[Ерлан Жақсылықұлы Сәрсембаев|Ерлан Сәрсембаев]] (9 қаңтар 2025) }} |бөлім8 = [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі|Ғылым және жоғары білім министрі]] |тізім8 = [[Саясат Нұрбек]] (11 сәуір 2022) |бөлім9 = [[Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі|Денсаулық сақтау министрі]] |тізім9 = [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]] (6 ақпан 2024) |бөлім10 = [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі]] |тізім10 = {{hlist| [[Светлана Қабыкенқызы Жақыпова|Светлана Жақыпова]] (2 қыркүйек 2023 — 27 қаңтар 2026) | [[Асқарбек Маратұлы Ертаев|Асқарбек Ертаев]] (27 қаңтар 2026) }} |бөлім11 = [[Қазақстан Республикасы Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі|Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі]] <br/>(2025 жылы 18 қыркүйекте құрылды) |тізім11 = [[Жаслан Хасенұлы Мәдиев|Жаслан Мәдиев]] (29 қыркүйек 2025) |бөлім12 = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі|Көлік министрі]] |тізім12 = [[Марат Кәрімжанұлы Қарабаев|Марат Қарабаев]] (2 қыркүйек 2023 — 8 маусым 2025) • [[Нұрлан Ермекұлы Сауранбаев|Нұрлан Сауранбаев]] (30 маусым 2025) |бөлім13 = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрі]] |тізім13 = [[Мәди Төкешұлы Такиев|Мәди Такиев]] (6 ақпан 2024) |бөлім14 = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрі]] |тізім14 = [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]] (2 қыркүйек 2023 — 31 тамыз 2026) |бөлім15 = [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі|Оқу-ағарту министрі]] |тізім15 = {{hlist | [[Ғани Бектайұлы Бейсембаев|Ғани Бейсембаев]] (4 қаңтар 2023 — 29 қыркүйек 2025) | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова|Жұлдыз Сүлейменова]] (29 қыркүйек 2025) }} |бөлім16 = [[Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі|Өнеркәсіп және құрылыс министрі]] |тізім16 = {{hlist | [[Қанат Бисимбайұлы Шарлапаев|Қанат Шарлапаев]] (4 қыркүйек 2023 — 28 ақпан 2025) | [[Ерсайын Қайырғазыұлы Нағаспаев|Ерсайын Нағаспаев]] (28 ақпан 2025) }} |бөлім17 = [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]] |тізім17 = [[Арман Абайұлы Шаққалиев|Арман Шаққалиев]] (2 қыркүйек 2023) |бөлім18 = [[Қазақстан Республикасы Су ресурстары және ирригация министрлігі|Су ресурстары және ирригация министрі]] |тізім18 = [[Нұржан Молдиярұлы Нұржігітов|Нұржан Нұржігітов]] (4 қыркүйек 2023) |бөлім19 = [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі|Төтенше жағдайлар министрі]] |тізім19 = [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] (6 ақпан 2024) |бөлім20 = [[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі|Туризм және спорт министрі]] |тізім20 = {{hlist | [[Ермек Боранбайұлы Маржықпаев|Ермек Маржықпаев]] (2 қыркүйек 2023 — 31 тамыз 2024) | [[Ербол Қуантайұлы Мырзабосынов|Ербол Мырзабосынов]] (2 қыркүйек 2024) }} |бөлім21 = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі|Ұлттық экономика министрі]] |тізім21 = {{hlist | [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]] (6 ақпан 2024 — 21 желтоқсан 2024) | [[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]] (21 желтоқсан 2024) }} |бөлім22 = [[Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі|Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрі]] <br/>(2025 жылы 18 қыркүйекте таратылды) |тізім22 = {{hlist | [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (2 қыркүйек 2020 — 30 сәуір 2024) | [[Жаслан Хасенұлы Мәдиев|Жаслан Мәдиев]] (6 мамыр 2024 — 18 қыркүйек 2025) }} |бөлім23 = [[Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі|Экология және табиғи ресурстар министрі]] |тізім23 = [[Ерлан Нұрәліұлы Нысанбаев|Ерлан Нысанбаев]] (5 қыркүйек 2023) |бөлім24 = [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Энергетика министрі]] |тізім24 = {{hlist | [[Алмасадам Майданұлы Сәтқалиев|Алмасадам Сәтқалиев]] (4 сәуір 2023 — 18 наурыз 2025) | [[Ерлан Құдайбергенұлы Ақкенженов|Ерлан Ақкенженов]] (19 наурыз 2025) }} }}<noinclude> * Алдыңғы үкімет: {{tl|Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}} * Келесі үкімет: {{tl|Екінші Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}} [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан саясаты|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан министрлері]] </noinclude> 1qytn7qwjh0doyayypnr8eqowu8dfqu Елена Вахтанговна Дзамашвили 0 736092 3651693 3643543 2026-09-07T06:14:44Z Орын Толғанай 183532 3651693 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант|Атауы={{Lang-ka|ელენე ძამაშვილი}}|Туған күні=16.02.1942|Туған жері=Тбилиси, Грузин КСР, КСРО|Қайтыс болған күні=21.07.2020|Қайтыс болған жері=Каир, Египет|Мемлекет={{Байрақ|КСРО}}<br>{{Байрақ|Грузия}}|Сурет=Photo_by_Alexander_Dzamashvili.jpg|Мамандығы=Пианист және педагог|Аспабы=Фортепиано|Жанры=Классикалық музыка|Сурет тақырыбы=Елена Дзамашвили 1990 жылы|Марапаттары=Грузин КСР еңбек сіңірген әртісі (1990)}}'''Елена Вахтанговна Дзамашвили''' ( {{Lang-ka|ელენე ძამაშვილი}}, 16 ақпан 1942, Тбилиси — 21 шілде 2020, Каир) — грузин кеңестік пианисі,педагог, Грузин КСР-нің еңбек сіңірген әртісі (1990), Каир консерваториясының профессоры. == Өмірбаяны == [[Сурет:Elena_Dzamashvili_2.jpg|нобай|280x280 нүкте]] Тарихшы Вахтанг Дзамашвили мен пианист Нино Дзамашвилидің отбасында дүниеге келген. 1961 жылы 2-ші музыка мектебін бітіріп, Люсия Исаянның сыныбында оқыды. Сол жылы ол [[Тбилиси]] мемлекеттік консерваториясына Татьяна Голдфарбтың сыныбына оқуға түсіп, одан кейін оқытушы [[Амиреджиба, Тенгиз|Тенгиз Әміреджибте]] оқуын жалғастырды. 1971 жылдан 1990 жылға дейін вокалдық ансамбль сыныбында концертмейстер, оқытушы болып жұмыс істеді. Ол симфониялық оркестрмен және теледидар және радио комитетімен серіктесіп жұмыс істеді. Каир консерваториясының шақыруымен 1991 жылы қыркүйекте Египетке көшті<ref><nowiki>http://www.rcmagazine.ge/index.php?option=com_content&view=article&id=1239&Itemid=&ed=41</nowiki></ref>. Дзамашвили консерваторияда пианист болып жұмыс істеді; Каир опера театрының таланттарды дамыту орталығында; Каир Америка университетінің музыка факультетінде вокал, фортепиано және ішекті аспаптар бөлімдерінің студенттеріне фортепиано және камералық музыкадан сабақ берді. Елена жыл сайын жеке концерттер ұйымдастырды, сонымен қатар жергілікті және шақырылған музыканттармен бірге өнер көрсетті. Ол консерватория деканы, скрипкашы Хасан Шарарамен шығармашылық [[дуэт]] жасап, Каир фортепианолық квартетіне қатысты. Елена Дзамашвили 2020 жылы 21 шілдеде Каирде қайтыс болды. Ол қаланың Мар Гиргис ауданындағы грек православие зиратында, Әулие Георгий шіркеуінің жанында жерленген. == Сілтемелер == * [http://old.1tv.ge/ge/videos/view/187952.html Елена Дзамашвили 2017 жылы Грузияның қоғамдық радиосына берген сұхбаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017074804/http://old.1tv.ge/ge/videos/view/187952.html |date=2019-10-17 }}{{Ref-ka}} * [http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00009357 ლეკა ძამაშვილი] * [http://english.ahram.org.eg/News/125728.aspx Елена Дзамашвили: Мен он рет дүниеге келсем, әр жолы мен пианист боламын] == Дереккөздер == [[Санат:2020 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:21 шілдеде қайтыс болғандар]] [[Санат:Тбилисиде туғандар]] [[Санат:1942 жылы туғандар]] [[Санат:16 ақпанда туғандар]] [[Санат:Pages with unreviewed translations]] hblq4qp4g36eedg0c1hl9bwaa2ygp52 Ғұрыптық тіл 0 737423 3651713 3319366 2026-09-07T07:00:29Z Орын Толғанай 183532 3651713 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ғұрыптық тіл''' – бұл ерекше салаларда ғана қолданылатын культтық тіл. Мысалы, котолик шіркеуіндегі латын тілі, провославян дініндегі шіркеулік славян тілі, хиндизмдегі санскрит тілі, буддизмдегі поли тілі, мұсылман дініндегі араб тілі т.б.<ref>Абасилов А. Әлеуметтік лингвистика сөздігі. – Алматы, 2016.- 71 бет.</ref> Тілдерді белгілі бір типтерге бөлуде шетелдік ғалымдар зерттеулеріне назар аударсақ, А.Мартине тілдің мынадай үш сатыдан тұратын пирамида түріндегі қызметтік сипаттамасын ұсынады: # диалекілер мен жергілікті жерлерге тән тілдер; # тар көлемде таралған тілдер; # аралық-тілдер. Ал У.Стюарт тілдердің мынадай типологиясын көрсетеді: # нормаланбаған ана тілі; # нормаланған, бірақ қазіргі кезде қолданылмайтын тіл; # аралас тіл (пиджиндер тәрізді); # жасанды және маргиналды тілдер. Ч.Фергюссон тілдерді мынадай үлгіде топтастырып көрсетеді. # негізгі тіл; # екінші дәрежелі тіл; # арнаулы тіл. <ref>Швейцер А.Д., Никольский Л.Б. Введение в социолингвистику – Москва: Наука, 1976. – С. 87-88, 100; Никольский Л.Б. Аталған еңбек. 39-40-б.; Швейцер А.Д. Вопросы социологии в современной американской лингвистике. –Ленинград: Наука, 1971. –С. 74-80. </ref> Қазақстандағы халық тілдерін сөйлеушісінің саны мен атқарып келе жатқан қоғамдық қызметінің көлеміне қарай шартты түрде үш топқа бөлуге болады: # қоғамдық қызметінің ауқымы кең тілдер; # қоғамдық қызметінің ауқымы тар тілдер; # қоғамдық қызметі нашар дамыған тілдер. Алғашқы топқа [[қазақ]], орыс тілдері жатады. Өзге тілдердің ішіндегі қоғамдық қызметі көлемдіректері – ұйғыр, дүнген, корей, өзбек, тәжік, украин т.б. тілдері. <ref>Хасанұлы. Б «Ана тілі – ата мұра» Алматы, 1992</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fizrlx30inx3ruxi8b537lprlv4gmi9 3651715 3651713 2026-09-07T07:00:55Z Орын Толғанай 183532 3651715 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ғұрыптық тіл''' – бұл ерекше салаларда ғана қолданылатын культтық тіл. Мысалы, котолик шіркеуіндегі латын тілі, провославян дініндегі шіркеулік славян тілі, хиндизмдегі санскрит тілі, буддизмдегі поли тілі, [[мұсылман]] дініндегі араб тілі т.б.<ref>Абасилов А. Әлеуметтік лингвистика сөздігі. – Алматы, 2016.- 71 бет.</ref> Тілдерді белгілі бір типтерге бөлуде шетелдік ғалымдар зерттеулеріне назар аударсақ, А.Мартине тілдің мынадай үш сатыдан тұратын пирамида түріндегі қызметтік сипаттамасын ұсынады: # диалекілер мен жергілікті жерлерге тән тілдер; # тар көлемде таралған тілдер; # аралық-тілдер. Ал У.Стюарт тілдердің мынадай типологиясын көрсетеді: # нормаланбаған ана тілі; # нормаланған, бірақ қазіргі кезде қолданылмайтын тіл; # аралас тіл (пиджиндер тәрізді); # жасанды және маргиналды тілдер. Ч.Фергюссон тілдерді мынадай үлгіде топтастырып көрсетеді. # негізгі тіл; # екінші дәрежелі тіл; # арнаулы тіл. <ref>Швейцер А.Д., Никольский Л.Б. Введение в социолингвистику – Москва: Наука, 1976. – С. 87-88, 100; Никольский Л.Б. Аталған еңбек. 39-40-б.; Швейцер А.Д. Вопросы социологии в современной американской лингвистике. –Ленинград: Наука, 1971. –С. 74-80. </ref> Қазақстандағы халық тілдерін сөйлеушісінің саны мен атқарып келе жатқан қоғамдық қызметінің көлеміне қарай шартты түрде үш топқа бөлуге болады: # қоғамдық қызметінің ауқымы кең тілдер; # қоғамдық қызметінің ауқымы тар тілдер; # қоғамдық қызметі нашар дамыған тілдер. Алғашқы топқа [[қазақ]], орыс тілдері жатады. Өзге тілдердің ішіндегі қоғамдық қызметі көлемдіректері – ұйғыр, дүнген, корей, өзбек, тәжік, украин т.б. тілдері. <ref>Хасанұлы. Б «Ана тілі – ата мұра» Алматы, 1992</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7jwf9nurducxgc24aey5jrkfhj7qxq4 Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев 0 738253 3651570 3650775 2026-09-06T17:37:27Z Nurken 111493 3651570 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев | Шынайы есімі = | Суреті = Марат Сұлтанғазиев 2026-09-04 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Сұлтанғазиев, 2026 жыл | Титулы = [[Алматы облысы]]ның 10-әкімі | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Алматы облысы герб.png | Реті = | Басқара бастады = 11 маусым 2022 | Басқаруын аяқтады = 4 қыркүйек 2026 | Ізашары = [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]] | Ізбасары = [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов|Шыңғыс Әрінов]] | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің]] төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Мемлекеттік кірістер комитеті лого.png | Басқара бастады_2 = 18 қазан 2018 | Басқаруын аяқтады_2 = 13 мамыр 2021 | Ізашары_2 = [[Ардақ Мырзабайұлы Теңгебаев|Ардақ Теңгебаев]] | Ізбасары_2 = [[Әли Сапарғалиұлы Алтынбаев|Әли Алтынбаев]] | Премьер_2 = [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]<br>[[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Туған күні = 24.2.1976 | Туған жері = [[Қаратұрық (ауыл)|Қаратұрық]], {{туғанжері|Шелек ауданы|Шелек ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті]] (1997)<br/>[[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]] (2001)<br/>[[Нархоз университеті|Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті]] (2010) | Ғылыми дәрежесі = саяси ғылымдар докторы | Мамандығы = экономист-финансист, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} }} }} '''Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев''' ([[24 ақпан]] [[1976 жыл]], [[Қаратұрық (ауыл)|Қаратұрық]], [[Алматы облысы]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер және экономист, 2022 жылғы 11 маусымнан 2026 жылғы 4 қыркүйекке дейінгі [[Алматы облысы]]ның әкімі<ref name="bosa-alm">{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-eleusizuly-sultangaziev-almaty-oblysynyn-akimi-lauazymynan-bosatyldy-484933 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев Алматы облысының әкімі лауазымынан босатылды |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-04 |accessdate=2026-09-04}}</ref> және 2018 жылдан 2021 жылға дейінгі [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің]] төрағасы. == Білімі == Марат Сұлтанғазиев 1997 жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті]]н, 2001 жылы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясы]]н және 2010 жылы [[Нархоз университеті|Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті]]н бітірді. Қазір Сұлтанғазиев — [[саясаттану]] ғылымдарының докторы, экономист-финансист және заңгер. == Еңбек жолы == 1997 жылғы шілдеден бастап Сұлтанғазиев [[салық]] органында маман, салық инспекторы, аға салық инспекторы, жетекші салық инспекторы, бас салық инспекторы, бөлім бастығы, [[Алматы]] қаласы бойынша Салық комитетінің Басқарма бастығы лауазымдарында қызметін бастады. 2002 жылғы тамыздан 2006 жылғы шілдеге дейін ол Алматы қаласы [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]] бойынша Салық комитетінің Аудит бөлімінің бастығы болса, бұдан кейін, 2007 жылғы ақпанға дейін ол Алматы қаласы бойынша Салық комитетінің Салық апелляциясы, түсіндіру және құқықтық қамтамасыз ету басқармасының бастығы еді. 2007 жылғы ақпан мен 2008 жылғы шілде аралығында Сұлтанғазиев Алматы қаласы бойынша Салық комитетінің Салық аудиті басқармасының бастығы бола тұрды да, бұдан кейін, 2010 жылғы желтоқсанға дейін Алматы қаласы бойынша Салық департаменті бастығының орынбасары болды. 2010 жылғы желтоқсаннан 2011 жылғы қазанға дейін [[Астана]]да [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қаржы министрлігі]]нің Салық және кеден саясаты талдау және болжамдау департаментінің директоры болған ол одан кейін, 2012 жылғы қарашаға дейін Қаржы министрлігінің Салық және кеден заңнамалары мәселелерін үйлестіру, кірістерді талдау және болжамдау департаментінің директоры 2012 жылғы қарашадан 2013 жылғы шілдеге дейін ол [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|Президент Әкімшілігі]]нің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі болса, 2013 жылғы шілдеден 2014 жылғы қарашаға дейін ол Президент Әкімшілігінің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі («А» корпусы) болды. 2014 жылғы қараша мен 2017 жылғы маусым аралығында [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті|Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті]] [[Алматы]] қаласы бойынша Мемлекеттік кірістер департаментінің басшысы болған ол одан кейін 2018 жылғы қазанға дейін Астанада Президент әкімшілігінің Әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі еді. Сұлтанғазиев 2018 жылғы қазаннан 2021 жылғы мамырға дейін [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Мемлекеттік кірістер комитеті]]нің төрағасы қызметін атқарды. 2021 жылғы мамырдан 2022 жылғы қаңтарға дейін ол [[Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі|Қазақстан Қаржы вице-министрі]] бола тұрды да, 2022 жылғы қаңтардан маусымға дейін бірінші вице-министрі болған.<ref>{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/about/structure/people/309 |title= Сұлтанғазиев Марат Елеусізұлы |lang= kk |publisher= [[Алматы облысы]]ның ресми сайты |accessdate= 2025-01-05}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20241202071848/https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl/about/structure/people/309 |date= 2024-12-02}}</ref> 2022 жылғы 11 маусымда [[Алматы облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Алматы облысы|әкімі]] болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url= https://baq.kz/persons_directory/s-ltan-aziev-marat-eleusiz-ly/ |title= АНЫҚТАМА Сұлтанғазиев Марат Елеусізұлы |lang= kk |work= baq.kz |accessdate= 2025-01-05}}</ref> 2026 жылғы 4 қыркүйекте ол әкімдіктен босатылды.<ref name="bosa-alm" /> == Отбасы == Жұбайы — Қарагөз Сұлтанғазиева (1977 ж. туған). Әкесі Елеусіз Сұлтанғазиев (1947 ж. туған) — [[Шелек ауданы]]ның бұрынғы әкімі, [[Үлкен Алматы каналы]]ның бұрынғы директоры.<ref>[https://zhasalash.kz/news/akeden-ote-tugan-agadan-asa-tugan-sultangaziev-24750/ Әкеден өте туған, ағадан аса туған Сұлтанғазиев]</ref> Анасы Гүлбахар Мансурова (1947 ж. туған) — «Баттал» шаруа қожалығының иесі.<ref>[https://www.czhr.kz/post/%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%83%D0%B4%D0%B0-%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B3%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B-%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BC-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D1%81%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 «Откуда деньги на часы»: аким Алматинской области Марат Султангазиев]</ref> Әпкесі Светлана Сұлтанғазиева (1973 ж. туған) — дәрігер, медицина ғылымдарының кандидаты, 2022 жылдан бастап [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]нің проректоры болып қызмет атқарады.<ref>[https://kaznmu.edu.kz/ru/%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ Правление НАО «КазНМУ им. С.Д. Асфендиярова]</ref> Ағасы Қуат Сұлтанғазиев (1975 ж. туған) — мамандығы бойынша зооинженер және есепші, [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]нің проректоры болып қызмет атқарады.<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1662145890 СУЛТАНГАЗИЕВ Куат Елеусизович]</ref><ref>[https://www.kaznaru.edu.kz/ru/university/structure Организационная структура]</ref> 2022 жылғы ақпан айында [[Еңбекшіқазақ ауданы]]ның әкімі болып тағайындалып, сол жылы 11 маусымда өз еркімен қызметінен кетті.<ref>[https://ru.sputnik.kz/20220611/brat-novogo-akima-almatinskoy-oblasti-sultangazieva-osvobozhden-ot--25469567.html Брат нового акима Алматинской области Султангазиева освобожден от должности]</ref> Інісі Қанат Сұлтанғазиев (1978 ж. туған) — қаржы саласының маманы, кәсіпкер, «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының бұрынғы басқарушы директоры.<ref>[https://centrasia.org/person2.php?st=1539926547 СУЛТАНГАЗИЕВ Канат Елеусизович]</ref><ref>[https://kase.kz/files/emitters/KZIK/kzikaf_2.pdf Список аффилированных лиц акционерного общества «Ипотечная организации «Казахстанская ипотечная компания»]</ref> == Марапаттары == * [[Құрмет ордені]] (2019)<ref>{{Cite web|url= https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=30152418 |title= ПАРАГРАФ. Султангазиев Марат Елеусизович |lang= ru |work= online.zakon.kz |accessdate= 2025-01-05}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Сұлтанғазиев, Марат Елеусізұлы}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан саясаттанушылары]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Саясаттану ғылымының докторлары]] [[Санат:Алматы облысының әкімдері]] b49m25uo80jpug99f1c32qjbyf6uqo1 Дәния Мәдиқызы Еспаева 0 744986 3651586 3651381 2026-09-06T19:28:12Z Casserium 68287 /* */ 3651586 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Дәния Мадиқызы Еспаева | Суреті = Dania Espaeva (cropped, 29-03-2023).jpg | Атауы = Еспаева, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 28 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = ''лауазымы құрылды'' | Ізбасары = | Бірігіп басқарушы1 = {{ublist |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] |[[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] }} | тақырыпша1 = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төраға]] | мәтін1 = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | тақырыпша2_2 = Партиялық тізімі | мәтін2_2 = [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | Ізашары_2 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы | Ту_3 = Ақ Жол партиясының логотипі.png | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = 13 маусым 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]] | Ізбасары_3 = |Титулы_4=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]] төрағасының орынбасары |Ту_4=Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg |Ту2_4=Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_4=29 наурыз 2023 | Басқаруын аяқтады_4 = 1 шілде 2026 |Ізашары_4=[[Балайым Туғанбайқызы Кесебаева|Балайым Кесебаева]] |Ізбасары_4=лауазым жойылды |Бірігіп басқарушы1_4=[[Альберт Павлович Рау|Альберт Рау]] |тақырыпша1_4=[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төраға]] |мәтін1_4=[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] |Титулы_5=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI]], [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|VII]] және [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланымдарының депутаты]] |Ту_5=Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg |Ту2_5=Flag of Kazakhstan.svg |Басқара бастады_5=24 наурыз 2016 | Басқаруын аяқтады_5 = 30 маусым 2026 |тақырыпша1_5=[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|Төраға]] |мәтін1_5=[[Бақтықожа Салахатдинұлы Ізмұхамбетов|Бақтықожа Ізмұхамбетов]]<br> [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]<br>[[Ерлан Жақанұлы Қошанов|Ерлан Қошанов]] |Білімі=1) [[Банк ісі академиясы|Алматы есеп және несие колледжі]] <br>2) [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]] |Партиясы=[[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол]] |Қызметі= |Азаматтығы={{Байрақ|КСРО}}→ <br> {{Байрақ|Қазақстан}} |Туған жері=[[Жайсаң (Ақтөбе облысы)|Жайсаң]], {{туғанжері|Мәртөк ауданы|Мәртөк ауданында}}, [[Ақтөбе облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Туған күні=5.3.1961 |Марапаттары={{Қатар |{{Парасат ордені}} |{{Құрмет ордені}}}} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}}}} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}}}}} '''Дәния Мәдиқызы Еспаева''' ([[5 наурыз]] [[1961 жыл|1961]], [[Жайсаң (Ақтөбе облысы)|Жайсаң]], [[Мәртөк ауданы]], [[Ақтөбе облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, экономист, 2026 жылдан бастап [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы және [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] төрағасының орынбасары, партия атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылым]] депутаты. 2016–2026 жылдары [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және 2023–2026 жылдары Мәжіліс төрағасының орынбасары болған. == Өмірбаяны == 1961 жылы 5 наурызда [[Ақтөбе облысы]], [[Мәртөк ауданы]], [[Жайсаң ауылдық округі|Жайсаң ауылдық округінде]] дүниеге келді. [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Табын|Табын руының]] [[Жетіру|Жетіру тайпасынан]] шыққан. === Білімі === 1982 жылы [[Банк ісі академиясы|Алматы есеп және несие колледжін]] және 1993 жылы [[Нархоз университеті|Қазақ мемлекеттік басқару академиясын]] “экономист” мамандығы бойынша тәмамдады. === Мансабы === Еңбек жолын 1982 жылы [[КСРО Мемлекеттік банкі|КСРО Мемлекеттік банкінің]] Ақтөбе облыстық басқармасының несиелеу бөлімінің экономисі қызметінен бастап, бұл қызметте 1986 жылға дейін болды. 1987 жылы аға экономисі болып тағайындалды. Әрі қарай 1988—1991 жылдары [[Промстройбанк]] облыстық басқармасының ақша айналымы бөлімінің аға экономисі болды. 1992 жылы «Тұран» бірлескен кәсіпорны Ақтөбе филиалының бас есепшісі; 1992—1995 — «Тұран» бірлескен кәсіпорны Ақтөбе филиалы директорының орынбасары; 1995—1997 жылдары [[БТА Банкі|Alem Bank Kazakhstan]] Ақтөбе облыстық департаментінің несиелеу бөлімінің басшысы, бас маманы, басшының орынбасары қызметтерінде болды. 1998—2005 — [[БТА Банкі]] директорының корпоративтік бизнес жөніндегі орынбасары; 2006—2014 — [[БТА Банкі]] Ақтөбе филиалының директоры; 2008—2016 — Ақтөбе облыстық мәслихатының депутаты, отбасы және әйелдер істері жөніндегі комиссияның мүшесі; 2014—2016 — [[Қазкоммерцбанк|Казкоммерцбанк]] Ақтөбе филиалының директоры; 2016 жылы 5 ақпанда [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістің]] Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі атанды. 2021 жылы [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты және 2022 жылы “Жаңа Қазақстан” депутаттық тобының мүшесі атанып, өкілеттілігі 2023 жылдың 28 наурызына дейін созылды. 2023 жылғы 28 наурызда тағы да [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясынан]] [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] депутаты, ал келесі күні [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің төрағалары|төрағасының]] орынбасары атанды. 2026 жылғы 13 маусымда [[Ақ жол (партия)|«Ақ жол» Демократиялық партиясының]] төрағасы болып сайланды.<ref>[https://stan.kz/daniia-espaeva-aq-zol-partiiasynyn-zana-toraiymy-boldy-435782/ Дәния Еспаева "Ақ жол" партиясының жаңа төрайымы болды]</ref> 2026 жылы тамызда «Ақ жол» партиясы атынан [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаты болып сайланды. 28 тамыз күні Құрылтай төрағасының орынбасары болып сайланды.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltayda-toraganyin-ush-oryinbasaryi-saylandyi-380121/ Құрылтайда төрағаның үш орынбасары сайланды]</ref> == Президенттікке үміткерлігі == 2019 жылы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] отставкасынан кейін [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол демократиялық партиясының]] 6 мүшесі президентікке үміткерлікке үміт білдіретіні жария болды. [[Ақ жол демократиялық партиясы|Партия]] төрағасы [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашевтың]] ұсынысымен жасырын сайлау арқылы 6 мүшенің ішінен 1 адам үміткерлікке сайланды, ол — Еспаева болды. Дауыс беру нәтижесі бойынша [[Ақ жол демократиялық партиясы|партия]] съезіне қатысқан 170 делегат Еспаеваның кандидатурасын қолдаса, 15-і қарсы болып, ақырында 24 сәуірде кандидатурасы ұсынылды.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/prezidenttikke-mitker-daniya-espaeva-resmi-t-rde-tirkeldi_19720/|title=Президенттікке үміткер Дания Еспаева ресми түрде тіркелді|date=2019-05-04|lang=kk|work=baq.kz|accessdate=2024-02-08}}</ref> 25 сәуірде [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясына]] құжаттарын тапсырды.<ref>{{Cite web|url=https://ult.kz/post/daniya-espaeva-ortalyk-saylau-komissiyasyna-kuzhatyn-tapsyrdy|title=ДАНИЯ ЕСПАЕВА ОРТАЛЫҚ САЙЛАУ КОМИССИЯСЫНА ҚҰЖАТЫН ТАПСЫРДЫ|date=2019-04-25|lang=kk|work=ult.kz|accessdate=2024-02-08}}</ref> 26 сәуірде Еспаева қазақ тілінен міндетті емтиханды сәтті тапсырып<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/amp/20190426/daniia-espaeva-emtihan-9971258.html|title=Кандидат Еспаева қазақ тілінен емтихан тапсырған соң көзіне жас алды|date=2019-04-26|lang=kk|work=sputnik.kz|accessdate=2024-02-08}}</ref>, келесі күні [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]] Еспаеваның кандидатурасы сайлау талаптарына толық сәйкес келетінін хабарлады.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/daniya-espaeva-sootvetstvuet-trebovaniyam-vybornogo-zakonodatel-stva-cik-rk_a3521359|title=Дания Еспаева соответствует требованиям выборного законодательства - ЦИК РК|date=2019-04-27|lang=ru|work=www.inform.kz|accessdate=2024-02-08}}</ref> [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 2019 жылғы 10 маусымда жариялаған нәтижесі бойынша Еспаеваға 465 714 адам дауыс беріп, ол 5,05 % жинады.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=5292&v=mobile|title=2019 жылғы 9 маусымда болған Қазақстан Республикасы Президентінің кезектен тыс сайлауының қорытындылары туралы хабар|date=2019-06-09|lang=kk|work=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]|accessdate=2024-02-08}}</ref> == Қоғамдық көзқарасы == Еспаева өз еңбек жолында [[Сексизм|сексизммен]] күресті. Мысалы, 2019 жылғы 24 сәуірде [[Ақ жол демократиялық партиясы|Ақ жол партиясының]] XV съезінде жасырын дауыс беру кезінде өзінің сайлауалды үгітінде кәсіпкер әйелдердің құқықтарын қорғауға және мемлекеттік қызметкерлер арасындағы сыбайлас жемқорлықты жойып, үлкен сыбайлас жемқорлық дауларына ерлердің үнемі араласатынын айтты.{{start citation}} Пленумда кейбір ер-азаматтарымыздың аузынан қазақта әйел озық емес, әйел өз орнын білу керек деген сөз естілді. Бұл маған шынымен де әсер етті. Қазақстан халқының 52 пайызын әйелдер құрайды. Негізгі мәселе неде? Ана мен көп балалы отбасы мәселесі. Ал мен әйел, ана ретінде бұл мәселені жан-жақты түсініп, нақты, дұрыс шешімдер таба аламын деп ойлаймын. {{end citation|қайнары=}}<ref>{{Cite web|url=https://ru.sputnik.kz/20190424/daniya-yespayeva-kandidat-akzhol-9943259.html|title=Женщина-депутат вступила в президентскую гонку от партии "Ак жол"|date=2019-04-24|lang=ru|work=ru.sputnik.kz|accessdate=2024-02-08}}</ref> == Жеке өмірі == Ажырасқан, екі баласы және екі немересі бар.<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/espaeva-daniia-madievna|title=«АҚ ЖОЛ» ПАРТИЯСЫНЫҢ ДЕПУТАТЫ|lang=kk|work=[[Ақ жол демократиялық партиясы]]|accessdate=2024-02-08}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Еспаева, Дәния Мәдиқызы}} [[Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері]] [[Санат:Қазақстан экономистері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]] g4hyt74wv9b75xkqumw82ov9h7l2fmq Ханкенді 0 747703 3651609 3595920 2026-09-06T21:57:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651609 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Ханкенді |сурет = StepanakertCollage.jpg |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 48|lat_sec = 55 |lon_dir = E|lon_deg = 46|lon_min = 45|lon_sec = 7 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 58300 |санақ жылы = 2020 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = +994 26 22 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ханкенді''' ({{lang-az|Xankəndi}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. 1991 (де-факто 2023) жылға дейін '''Степанакерт''' аталған. == Географиялық сипаттамасы == Ол Кіші Кавказдың Қарабақ жотасының шығысындағы Қарқаршай өзенінің аңғарында орналасқан. Теңіз деңгейінен 850 метр биіктікте, таулармен қоршалған.<ref>{{citeweb|url=https://bigkarta.ru/armenia-stepanakert.htm?ysclid=mkianiynvk460191736|title=Степанакерт (Ханкенди)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-17|lang=}}</ref><br /> Таулы аймақта орналасқандықтан, оның климаты континенталды болып саналады. Жаз ыстық және құрғақ, ал қыс салқын және қарлы болады. Жаз айларында температура 25-30 градус Цельсийге дейін көтеріледі. Күн көп шығады, жауын-шашын аз. Қыс айларында температура -5-тен 5 градус Цельсийге дейін төмендейді. Қар жиі жауады, кейде қарлы борандар болады. == Тарихы == Қала V ғасырдың соңында Вараракн армян қонысы ретінде пайда болды. Өз тарихында Вараракн Кавказ Албаниясының (VIII ғасырдың басына дейін), Хачен армян князьдіктерінің (XVI ғасырға дейін) және Варанданың (XVIII ғасырға дейін) құрамына кірді. 1822 жылы Қарабақ Ресейге қосылғанға дейін бұл құрылымдар көршілес қуатты державаларға: Араб халифаты, Армян патшалығы, Селжүк империясы, Моңғол және Түрік хандықтары және Иран әулеттеріне тәуелді болды. XVIII ғасырдың ортасында Вараракн 1822 жылы Ресей таратқан Қарабақ хандығының құрамына кірді. Императорлық билік қаланы Елизаветполь губернаторлығына қосып, атауын Ханкеди (әзірбайжан тілінде «хан ауылы») деп өзгертті. Кеңес билігі кезінде (1923 жылы) Ханкеди армян революционері Степан Шаумянның құрметіне Степанакерт деп өзгертілді. Сонымен бірге қоныс қалаға және Таулы Қарабақ автономиялық облысының әкімшілік орталығына айналды. 1988-1994 жылдар Степанакерттен Әзербайжан халқының қуылуы, СҚР жариялануы және танылмаған республика мен Әзербайжан арасындағы әскери қақтығыспен есте қалды. 1990-жылдардағы [[Қарабақ жанжалы|Қарабақ соғысы]] кезінде Степанакерт қиындықтар мен қауіп-қатерлерге ұшырады. [[Армения]] мен Әзербайжан арасындағы талас ұзақ жылдарға созылды. 1991 жылдан 2023 жылға дейін өздігінен жарияланған мемлекет, халықаралық деңгейде мойындалмаған Арцах немесе '''[[Таулы Қарабақ Республикасы|Таулы-Қарабах Республикасының]]''' орталығы болған. 2023 жылы түпкілікті Әзербайжан қарамағында қалды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2327-Stepanakert.html|title=Азия. Азербайджан. Нагорный Карабах|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-17|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://findgid.ru/azerbaidzan/xankendi/|title=Экскурсии в Ханкенди|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-17|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қарабақ қақтығысы кезінде зардап шеккен қала қалпына келтіріліп, инфрақұрылымдары қалыптастырылуда. Әзірбайжан-Өзбекстан бірлескен тігін фабрикасы «Businesstex JV» 2024 жылдың қараша айында ашылды. Қаланың бас жоспарын "Chapman Taylor" компаниясы әзірлеуде. 2024 жылдың 24 қыркүйегінде «Ханкенді» футбол клубы құрылды. Команда 2024/25 маусымында аймақтық лигада ойнай бастады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * http://imyerevan.com/ru/society/view/206 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225063127/https://imyerevan.com/ru/society/view/206/ |date=2024-12-25 }} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] oww3axpp71jx2so2up5xl0cbhjrwakw Қадырберді қорымы 0 749810 3651742 3647412 2026-09-07T07:36:15Z Орын Толғанай 183532 3651742 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қадырберді қорымы''' — XIX ғ.,(тарихи-архитектуралық) Маңғыстау облысы, Қарақия ауданы, [[Сенек]] ауылынан шығысқа қарай 87 шақырым жерде орналасқан. «Қазқайтажаңғырту» институты экспедициясы (1989 ж.) зерттеген. Қорымда кесене және 3 сағанатам орналасқан. Мұнда Nº1 кесене оңтүстікке бағытталып, қорым ортасында орналасқан. Ескерткіш іргетассыз, онша биік емес. Екі сатылы төменгі қаланды үстіне орналасқан, бір бөлмелі. Жоспарда тікбұрышты күмбезді келген. Кесененің қабырғалары үш қабатты қалындықпен салынған. Ішкі қабаттары тақта тастармен қапталған. Негізгі беткі бөлігі биіктетілгенімен, С қабырғаларының бұрыш ұштары биік болуымен ерекшеленеді. О беткі бөлігі және жазықтықтары ритмикалы ұшатас және  күрекшелермен бедерленген. Жоспарда келемдері: 4,22×3,24 м, биіктігі 3,6 м, материалы — құмтас . Ал Nº1 сағанатам қорымның орталық бөлігінде орналасқан. Оңтүстікке бағыттала салынған. Жоспарда тікбұрышты мемориалды қоршаудан іргетассыз 2 сатылы төменгі қаландыдан салынған. Қабырғалары үш қабатты конструкцияны құрайды. Шойтастан қаланған қаландылар, бет қабаты кесілген жалпақ тастардан тұрады. Жалпақ тастар арнайы ұқыпты айдаумен қаланған. Сағанатам ішіндегі қойтастан тұрып, параллелепипед пішінінде келген. Материалы — әкті құмтас, жоспардағы көлемдері: 4,68×3,41 м, биіктігі 2,35 м. Төменгі қаландылары эрозияға ұшыраған. Nº3 сағанатам алдыңғы Nº2 сағанатаммен аналогиялық жағдайда, бір сатылы төменгі қаландыдан құралады. Жоспардағы көлемдері: 4,28×2,89м, биіктігі 1,82 м. Фриздегі жазуына қарағанда сағанатам 1865 жылы салынған. Жел эрозиясына байланысты сағанатамның төменгі  бөлігі отырып қалған. О бөлігінде полихромды бояумен бедерленген жазба сақталған. Nº4 сағанатам көлемдері 4,56×3,57 м, биіктігі 2,15 м. Есік қуысы П тәрізді жиектелген. Ескерткіштің бұрыштары үш, төрт бұрышталған шаршы текшедегі бағандар қимасымен сипатталады. Материалы — құмтас.<ref>Маңғыстау МТМҚ ММ 2009 ж. мұрағат материалдары.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1uph1auh9xld8uv8s2vag4v0jt92fgx Сафа Герей (нұреддин) 0 750644 3651530 3651025 2026-09-06T14:27:53Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651530 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Сафа Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Safa Geray}},<br />''صفا گرای'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин (лауазым)|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1637 жыл|1637]] | Басқаруын аяқтады = [[1640 жыл|1640]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = Сағадат Герей | Ізбасары = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1640 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Тоқтамыс Герей менен Сафа Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Сафа Герей''' ({{lang-crh|Safa Geray}}; [[1640 жыл|1640]] қай.) — Қырым нұреддині (1637-1640), Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] (1608-1610) ұлы. == Өмірбаяны == 1610 жылы әкесі [[I Саламат Герей|І Саламат Герей]] хан қайтыс болғаннан кейін Сафа Герей аға-бауырларымен бірге Қырымды тастап, түрік иелігінде өмір сүрді. 1620 жылдары Сафа Герей бірнеше ағайындарымен бірге [[Осман империясы|Топқапыдан]] Қырымға келіп, [[Жәнібек Герей]] ханның сарайында тұрады. 1632 жылы маусымда Сафа Герейдің үлкен ағасы, қалғай [[Азамат Герей]] Жәнібек Герей ханның бұйрығымен өлтірілді. Содан кейін хан нөкерлеріне ағайынды [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]] мен Сафа Герейді өлтіруді бұйырды. Дивеев уәли-мырзаның ескертуімен Мүбарак пен Сафа түріктердің [[Орқапы]] мен Кефе бекіністеріне қашып кетеді. Осыдан соң Мүбарак пен Сафа Осман иелігіне кетуге мәжбүр болды. 1637 жылдың жазында Осман сұлтаны [[IV Мұрат]] жаңа Қырым ханы етіп Сафа Герейдің ағасы [[I Баһадүр Герей|I Баһадүр Герейді]] тағайындады. I Баһадыр хан тағына бекіп, інілері [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] мен Сафа Герейді қалғай және нұреддин етіп тағайындайды. Сол 1637 жылдың қыркүйегінде I Баһадүр Герей хан [[Ресей патшалығы|Ресей патшалығына]] үлкен жортуыл ұйымдастырды. Қырым әскерінің қолбасшысы болып нұреддин Сафа Герей тағайындалды. Сафа Герай басқарған 40 мың адамдық қырым татарларының әскері [[Үзім соқпағы|Үзім соқпағындағы]] Яблонов маңында салынған оңтүстік шекара сызығы арқылы шайқаспен бұзып кірді. Қырымдар мен ноғайлар Ливенский, Орловский, Карачевский, Болховский, Кромский, Новосильский уездері мен Комарицкий болысын ойрандады. 2281 адам тұтқынға алынды. 1639 жылдың көктемінде I Баһадүр Герей ханның бұйрығымен Сафа Герей әскерін бастап көтерілісші Мансұр билер әулетінің Қырым ұлыстарын талқандап, олардың барлық өкілдерін қырды. 1640 жылы нұреддин Сафа Герей Украинаның оң жағалауына қарсы Қырымның ірі жорығына қатысып, сол кезде қайтыс болды<ref>Гайворонский Олекса. Повелители двух материков, Киев-Бахчисарай, том 2, 2009 г. ISBN 9789662260038</ref>. Сафа Герейдің артында екі ұлы қалды: Тоқтамыс Герей (1682 қай.) — қалғай (1678-1682) және [[Сафа Герей (Қырым ханы)|Сафа Герей]] (1637-1703), нұреддин (1671-1678), қалғай (1682-1683) және Қырым ханы (1691-1661). == Әдебиет == * ''Новосельский А. А.'' Борьба Московского государства с татарами в 17 веке. — {{М.}}—{{Л.}}: Издательство Академии наук СССР, 1948. * ''Гайворонский Олекса''. Повелители двух материков. — Т. 2. — Киев—Бахчисарай, 2009. — ISBN 9789662260038 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] 108vkrx4y8mg1haj98ge8ajyjii7m0q Қазақстанның облыстық мәслихаттарының төрағалары 0 753239 3651646 3650977 2026-09-07T04:05:03Z Casserium 68287 /* Абай облысы */ 3651646 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада 1994 жылдан бастап сайланған Қазақстанның облыстық [[Мәслихат#Мәслихат төрағасы|мәслихат төрағаларының]] тізімі көрсетілген. Төраға депутаттар арасынан сайланады және тұрақты негізде жұмыс істейді. 2021 жылы екі лауазым біріктірілгенге дейін мәслихаттың тұрақты хатшысы мен әр сессия сайын ауысып отыратын сессия төрағасы қызмет атқарды. 2023 жылдан бастап хатшы лауазымы төраға деп аталатын болды. == Қызметтегі мәслихат төрағалары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Аты-жөні !! Сайланған өңірі !! Төрағалық еткен шақырылым !! Төрағалыққа сайланған уақыты !! Сайланған партиясы !! Алдыңғы атқарған, қазір атқаратын қызметі !! Мәслихатқа сайланған партиялар |- | 1 || Табиғат Зейнұлқабден <br>{{small|(1974 туған)}} || Астана қаласы || VIII || 27 қаңтар 2025 || {{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]] || «Астана су арнасы» коммуналдық кәсіпорнының бас директоры (2016—2025) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] (3) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} [[Байтақ (партия)|Байтақ]] (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17) |- | 2 || Мейіржан Отыншиев <br>{{small|(1987 туған)}} || Алматы қаласы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Алматы қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2021—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]] (3) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (3) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (2) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (21) |- | 3 || Мұрат Жолдықожаев<br>{{small|(1987 туған)}} || Шымкент қаласы || VIII || 17 шілде 2026 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Шымкент қалалық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2024—2026)<br> {{Color box|purple|border=darkgray}} «Әділет» партиясы Шымкент қалалық филиалының төрағасы (2026 бастап) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (11) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]] (2) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 4 || Шалқар Байбеков <br>{{small|(1967 туған)}} || Абай облысы || VIII || 13 желтоқсан 2024 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a|Бір мандаттық сайлау округінен сайланған «Әділет» партиясының мүшесі}} || Абай облысы әкімінің орынбасары (2022—2024) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 5 || Бейбіт Жүсіпов <br>{{small|(1961 туған)}} || Ақмола облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақмола облыстық білім басқармасының басшысы (2020—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 6 || Гүлқасима Сүйінтаева <br>{{small|(1964 туған)}} || Ақтөбе облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақтөбе облысы әкімінің орынбасары (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17) |- | 7 || Қуат Байғожаев <br>{{small|(1962 туған)}} || Алматы облысы || VIII || 29 наурыз 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (16) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (3) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (19) |- | 8 || – || Атырау облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 9 || Мұрат Мұқаев <br>{{small|(1969 туған)}} || Батыс Қазақстан облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Батыс Қазақстан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2019—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 10 || Әбдәлі Нұралиев <br>{{small|(1959 туған)}} || Жамбыл облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Қазақстан Парламенті Сенатының депутаты (2017—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18) |- | 11 || Гүлнәр Тойлыбаева <br>{{small|(1967 туған)}} || Жетісу облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2021—2022) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 12 || Нұркен Кобжанов <br>{{small|(1967 туған)}} || Қарағанды облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Бұқар жырау ауданының әкімі (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18) |- | 13 || Сайлаубек Ещанов <br>{{small|(1958 туған)}} || Қостанай облысы || V, VI, VII, VIII || 20 қаңтар 2012 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || «Сосновый бор» санаторийінің бас директоры (2001—2012) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 14 || Мұрат Тілеуімбетов <br>{{small|(1963 туған)}} || Қызылорда облысы || VIII || 26 сәуір 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Жаңақорған ауданының әкімі (2022—2024) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 15 || Жаңбырбай Матаев <br>{{small|(1963 туған)}} || Маңғыстау облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|Бір мандаттық сайлау округінен «Ақ жол» партиясының мүшесі ретінде сайланған, қазір «Әділет» партиясының мүшесі}} || {{Color box|#0A408A|border=darkgray}} «Ақ жол» партиясы Маңғыстау облыстық филиалының төрағасы (2013—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 16 || Илья Теренченко <br>{{small|(1983 туған)}} || Павлодар облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Павлодар облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2019—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 17 || [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] <br>{{small|(1954 туған)}} || Солтүстік Қазақстан облысы || VI, VII, VIII|| 25 наурыз 2016 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары (2014—2016) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 18 || Нұралы Әбішев <br>{{small|(1967 туған)}} || Түркістан облысы |VIII|| 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || «Бөрте Милка» ЖШС директоры (2012—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (4) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (4) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (23) |- | 19 || Бауыржан Шыңғысов <br>{{small|(1964 туған)}} || Ұлытау облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС жанындағы «Аманат» партиясы Қарағанды филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2014—2022), «Аманат» партиясы Ұлытау облыстық филиалының төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (8) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (13) |- | 20 || Денис Рыпаков <br>{{small|(1980 туған)}} || Шығыс Қазақстан облысы || VII, VIII || 14 қаңтар 2021 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Шығыс Қазақстан облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы (2019—2021) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |} == [[Астана қаласының мәслихаты|Астана қаласы]] == # Александр Сергеевич Миронов (1994 — 1999) # Александр Иванович Демидов (1999 — 2002) # Вера Григорьевна Лукьянец (2002 — 2003) # [[Владимир Николаевич Редкокашин]] (2003 — 2011) # [[Сансызбай Сейітжанұлы Есілов|Сансызбай Есілов]] (2012 — 2016) # [[Жанат Ғазизұлы Нұрпейісов|Жанат Нұрпейісов]] (2016 — 2020)<ref>[https://maslihat01.kz/source/uploads/npa-1105/2019_kniga.pdf Маслихат города Нур-Султан]</ref> # [[Ерлан Ермекұлы Каналимов]] (2021 — 2025) # [[Табиғат Зейнұлқабден]] (27 қаңтар 2025 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/astana-maslihatinin-toragasi-saylandi-1888d0/ |title= Астана мәслихатының төрағасы сайланды}}</ref> == [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қаласы]] == # [[Жұмабек Сүлейменұлы Төрегелдинов|Жұмабек Төрегелдинов]] (1994 — 2002) # [[Төлеубек Төлеуұлы Мұқашев|Төлеубек Мұқашев]] (2002 — 2014) # Қалдыбай Омарұлы Қазанбаев (2014 — 2021) # Станислав Владимирович Канкуров (2021 — 2023)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-almaty/press/article/details/136715?lang=kk Алматы қаласы І-VII шақырылым Мәслихатының хатшылары]</ref> # Мейіржан Батырбекұлы Отыншиев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/almatyi-maslihatyinyin-toragasyi-saylandyi-349442/ Алматы мәслихатының төрағасы сайланды]</ref> == [[Шымкент қаласы мәслихаты|Шымкент қаласы]] == # Кудратулла Юнусович Халметов (1994 — 2007)? # Нұриддин Мүсірұлы Жарболов (2007 — 2009)? # Жангелді Меңлібайұлы Махашов (2009 — 2011) # [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] (2011 — 2018)<ref>[https://otyrar.kz/2014/04/kazaxstanskim-maslixatam-ispolnilos-20-let/?amp=1 Казахстанским маслихатам исполнилось 20 лет]</ref> # [[Ғани Әбдіғаниұлы Ташқараев]] (2018 — 2021) # Бахадыр Мәдәлиұлы Нарымбетов (2021 — 2026)<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=34040668#sub_id=0 Избран Секретарь Шымкентского городского маслихата]</ref> # Мұрат Жаңабайұлы Жолдықожаев (17 шілде 2026 бастап)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> == [[Абай облыстық мәслихаты|Абай облысы]] == # Қуаныш Сұлтанұлы Сүлейменов (2022 — 2024) # Шалқар Заманбекұлы Байбеков (2024 – 2026)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/shalkar-baybekov-abay-oblisi-maslihatinin-toragasi-bolip-saylandi-c38385/ Шалқар Байбеков Абай облысы мәслихатының төрағасы болып сайланды]</ref> == [[Ақмола облыстық мәслихаты|Ақмола облысы]] == # Амангелді Хамзаұлы Сыздықов (1994 — 1999) # Марат Советұлы Қойшыбаев (1999 — 2003) # [[Аманжол Жазыұлы Жазин|Аманжол Жазин]] (2003 — 2007) # Саят Есенжолұлы Қамзебаев (2007 — 2008) # [[Өмірсерік Мұсабаев]] (2009 — 2012) # Нина Сергеевна Дьячек (2012 — 2015) # Дулат Нұрахметұлы Нұрмолдин (2015 — 2019) # Әлібек Бекболатұлы Баймағамбетов (2019 — 2020) # Әсен Дулатұлы Жақсылықов (м.а., 2020 — 2021) # Мұрат Сағаұлы Балпан (2021 — 2022) # [[Талғат Тұрлыбекұлы Жүнісов|Талғат Жүнісов]] (2022 — 2023)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslikhat-aqmola/press/article/details/88511?lang=ru Cписки секретарей и депутатов Акмолинского областного маслихата I-VII созывов]</ref> # [[Бейбіт Айтымұлы Жүсіпов]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/beybit-zhusupov-izbran-predsedatelem-akmolinskogo-oblastnogo-maslihata_a4051492 Бейбит Жусупов избран председателем Акмолинского областного маслихата]</ref> == Ақтөбе облысы == # Балихан Жүсіпұлы Жоламанов (1994 — 1999) # Бақытгүл Қазиханқызы Айымқұлова (1999 — 2003) # [[Қасымжан Байсадақов]] (2003 — 2004) # Амангелді Қабашұлы Есіркепов (2004 — 2009) # Балғали Құрманғалиұлы Ордабаев (2009 — 2012) # [[Сәния Мұсақызы Қалдығұлова]] (2012 — 2021)<ref>[https://avestnik.kz/maslihatam-25-2/ Маслихатам — 25]</ref> # [[Амангелді Шайхоллаұлы Нұғманов|Амангелді Нұғманов]] (2021 — 2023) # [[Гүлқасима Рамазанқызы Сүйінтаева]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/gulkasima-suentaeva-izbrana-predsedatelem-maslihata-aktyubinskoy-oblasti_a4051474 Гулкасима Суентаева избрана председателем маслихата Актюбинской области]</ref> == Алматы облысы == # Ахет Сейітқазыұлы Бақтыбаев (1994—1999) # [[Қуаныш Құрмашұлы Құрмашев]] (1999—2001) # Едіге Исатұлы Жүнісбеков (2002 — 2003) # Ардақ Маутханұлы Сыдық (2003 — 2012) # Серікжан Іслямұлы Бескемпіров (2012) # [[Ермек Әбілмәжінұлы Келемсейіт|Ермек Келемсейіт]] (2012 — 2016) # Серік Мейірханұлы Мұқанов (2016 — 2017) # [[Сұлтан Мырзабекұлы Дүйсембинов]] (2017 — 2020)<ref>[https://7-su.kz/janalyqtar/kultobe/rmetke-blend-47768/ ҚҰРМЕТКЕ БӨЛЕНДІ]</ref> # [[Жанболат Әкебайұлы Жөргенбаев]] (2021 — 2022) # Дәулет Жамалбекұлы Жарасбаев (2022 — 2023) # [[Талғат Ескендірұлы Байеділов]] (2023 — 2024) # Қуат Сұлтанұлы Байғожаев (29 наурыз 2024 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/almati-oblisinin-maslihatina-zhana-toraga-saylandi-94ea17/ Алматы облысының мәслихатына жаңа төраға сайланды]</ref> == Атырау облысы == # [[Нұржиян Абдолқызы Абдолова|Нұржиян Абдолова]] (1994 — 1998) # [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (1999 — 2000) # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] (2000 — 2003) # [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] (2003 — 2005) # Жұмажан Далабайқызы Доспаева (2005 — 2007) # [[Жалғас Матешұлы Дүйсенғалиев]] (2007 — 2011) # [[Сағындық Есенғалиұлы Лұқпанов]] (2012 — 2017) # Өмірзақ Зиноллаұлы Зинуллин (2017 — 2021) # [[Әлібек Ибатуллаұлы Нәутиев]] (2021 — 2023) # [[Мұса Қарашаұлы Хайруллиев]] (2023 – 2026)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/musa-hayrulliev-atyrau-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-boldy_a4051410/ Мұса Хайруллиев Атырау облыстық мәслихатының төрағасы болды]</ref> == Батыс Қазақстан облысы == # Кенжебай Әлжанұлы Нығмет (1994 — 1999) # Ғалинұр Ғалымқызы Шамшаева (1999 — 2002) # [[Табылғали Сатқалиұлы Сапаров|Табылғали Сапаров]] (2003 — 2007) # [[Мәлік Иманқұлұлы Құлшар]] (2007 — 2021) # Бибігүл Тишанқызы Қонысбаева (2021 — 2023) # Мұрат Рахметұлы Мұқаев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/murat-mukaev-izbran-predsedatelem-zapadno-kazahstanskogo-oblastnogo-maslihata_a4051381 Мурат Мукаев избран председателем Западно-Казахстанского областного маслихата]</ref> == Жамбыл облысы == # [[Щорс Кубатаевич Шарафутдинов]] (1994 — 2003) # [[Әбдінұр Әбілдаұлы Асылбеков|Әбдінұр Әсілбеков]] (2003 — 2012) # [[Бағлан Жиенәліұлы Қарашолақов|Бағлан Қарашолақов]] (2012 — 2021)<ref>[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31532533 Служить народу]</ref> # Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков (2021 — 2023) # [[Әбдәлі Тоқбергенұлы Нұралиев]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/abdaly-nuraliev-izbran-predsedatelem-zhambylskogo-oblastnogo-maslihata_a4051461 Абдалы Нуралиев избран председателем Жамбылского областного маслихата]</ref> == Жетісу облысы == # [[Гүлнәр Қожағұлқызы Тойлыбаева]] (8 маусым 2022 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/zhetisu-oblystyk-maslihatynyn-hatshysy-saylandy_a3942327/ Жетісу облыстық мәслихатының хатшысы сайланды]</ref> == Қарағанды облысы == # Серік Кәрібайұлы Ағыбаев (1994 — 1997) # [[Сұлтан Қапарұлы Досмағамбетов]] (1997 — 1999) # [[Қасымбек Медиев]] (1999 — 2007) # Бейсембай Қуанышұлы Жұмабеков (2007 — 2013) # [[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Нұрлан Дулатбеков]] (2013 — 2016) # [[Рысқали Қалиақбарұлы Әбдікеров|Рысқали Әбдікеров]] (2016 — 2017) # [[Серік Балғатайулы Өтешов|Серік Өтешов]] (2017 — 2023)<ref>[http://karoblmaslih.crealog.kz/ru/from-the-history-of-creation-of-the-karaganda-oblast-maslikhat Из истории создания Карагандинского областного маслихата]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # [[Нұркен Сайфиддинұлы Кобжанов]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/karagandy-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-bolyp-nurken-kobzhanov-saylandy_a4051346/ Қарағанды облыстық мәслихатының төрағасы болып Нұркен Кобжанов сайланды]</ref> == Қостанай облысы == # Вера Григорьевна Семёнова (1994 — 1999) # Владимир Алексеевич Мягков (1999 — 2006) # [[Теміржан Төлеубаев]] (2006 — 2007) # Ғани Тоқтамысұлы Сағиев (2007 — 2010) # [[Сәкен Мәкенұлы Төкенов]] (2010 — 2012) # Сайлаубек Ергазыұлы Ещанов (20 қаңтар 2012 бастап)<ref>[https://top-news.kz/v-jetom-godu-ispolnjaetsja-30-let-so-dnja-obrazovanija-maslihatov-v-kazahstane/ В этом году исполняется 30 лет со дня образования маслихатов в Казахстане]</ref> == Қызылорда облысы == # Бақытбек Ермақашұлы Ермақашов (1994 — 1999) # [[Алмагүл Божанова]] (1999 — 2007) # Нұрлан Баязитұлы Құдайбергенов (2007 — 2012) # [[Бекмырза Қайыпұлы Еламанов|Бекмырза Еламанов]] (2012 — 2014) # [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]] (2014 — 2015) # [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов]] (2016 — 2019) # [[Қылышбай Алдабергенұлы Бисенов|Қылышбай Бисенов]] (2019 — 2021) # [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов]] (2021 — 2024) # Мұрат Жолкелдіұлы Тілеуімбетов (26 сәуір 2024 бастап)<ref>[https://kyzylorda-news.kz/sayasat/oblystykh-maeslihattyng-zhanga-toeraghasy-khyzmetine-murat-tleumbetov-sajlady-26-04-2024 Облыстық мәслихаттың жаңа төрағасы қызметіне Мұрат Тілеуімбетов сайланды]</ref> == Маңғыстау облысы == # [[Тергеу Айдарханов]] (1994 — 1999) # [[Бақтыбай Ақбердіұлы Шелпеков|Бақтыбай Шелпеков]] (1999 — 2011) # Бекмұрат Қыдырбайұлы Жүсіпов (2011 — 2017) # [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] (2017 — 2019) # Нұри Лазарұлы Тумышев (2019 — 2023) # Жаңбырбай Жәнібекұлы Матаев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/zhanbyrbay-mataev-izbran-predsedatelem-maslihata-mangistauskoy-oblasti_a4051501 Жанбырбай Матаев избран председателем маслихата Мангистауской области]</ref> == Павлодар облысы == # Анатолий Тимофеевич Наумчик (1994 — ?) # Ринат Мифтахович Ғафуров (2002 — 2012) # [[Манап Шарапиденұлы Көбенов|Манап Көбенов]] (2012 — 2014) # Владимир Александрович Берковский (2014 — 2018) # Бақыт Мақанқызы Бексейітова (2018 — 2021) # [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2021 — 2023) # Илья Сергеевич Теренченко (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/il-ya-terenchenko-izbran-predsedatelem-maslihata-pavlodarskoy-oblasti_a4051493 Илья Теренченко избран председателем маслихата Павлодарской области]</ref> == Солтүстік Қазақстан облысы == # Ерембек Жәмшітұлы Әубәкіров (1994 — 2007) # Сапарбек Құнанбайұлы Құнанбаев (2007 — 2008) # Қайырлы Едіресұлы Едіресов (2008 — 2016) # [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] (25 наурыз 2016 бастап)<ref>[https://online.zakon.kz/m/app/document/?doc_id=37397072&pos=0%3B0%23pos%3D0%3B0 В СКО избран новый секретарь областного маслихата]</ref> == Торғай облысы == # Ысқақов, Сұлтанбек Ысқақұлы (1994-1997) == Түркістан облысы == # [[Қуанышбек Құлбайұлы Бөлтаев|Қуанышбек Бөлтаев]] (1994 — 1995) # Сәкімбек Шайықұлы Қалғынбай (1995 — 1999) # [[Орынбай Рахманбердиев]] (1999 — 2002) # Сапарбек Мұсаханұлы Сахов (2002 — 2003) # [[Шалатай Мырзахметұлы Мырзахметов]] (2003 — 2007) # Әбілқасым Үсіпбайұлы Досболов (2007 — 2012) # [[Құдайберген Төлепұлы Ержан]] (2012 — 2016) # Қамытбек Нұржанұлы Айтөреев (2016) # [[Қайрат Рахымұлы Балабиев]] (2016 — 2023)<ref>[https://yujanka.kz/yubilejnyj-god-obnadezhivayushhie-rezultaty/ ЮБИЛЕЙНЫЙ ГОД, ОБНАДЕЖИВАЮЩИЕ РЕЗУЛЬТАТЫ]</ref> # [[Нұралы Әлмаханұлы Әбішев]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/turkistan-oblystyk-maslihatynyn-toragalygyna-nuraly-abishev-saylandy_a4051457/ Түркістан облыстық мәслихатының төрағалығына Нұралы Әбішев сайланды]</ref> == Ұлытау облысы == # [[Бауыржан Қабденұлы Шыңғысов]] (8 маусым 2022 бастап)<ref>[https://orda.kz/izbrany-sekretari-maslihata-v-novoobrazovavshihsja-oblastjah/ Избраны секретари маслихата в новообразованных областях]</ref> == Шығыс Қазақстан облысы == # Павел Сергеевич Елисов (1994 — 1997) # Василий Иванович Ахаев (1997 — 2012) # [[Григорий Васильевич Пинчук|Григорий Пинчук]] (2012 — 2015) # Владимир Михайлович Головатюк (2015 — 2021)<ref>[https://yk.kz/news/politika/v-vko-otmetili-zaslugi-deputatov-oblastnogo-maslixata-390749.html В ВКО отметили заслуги депутатов областного маслихата]</ref> # Денис Рыпаков (14 қаңтар 2021 жылдан бастап)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/about/structure/people/21704?lang=ru Рыпаков Денис Сергеевич]</ref> == Таратылған облыстардың мәслихат төрағалары == === Семей облысы === # Хапас Уақасұлы Дәуітов (1994 — 1997)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/press/article/details/52325 Даутов Хапас Уакасович]</ref> === Талдықорған облысы === # Тұрсын Әбдірешұлы Әбдірешов (1994 — 1997)<ref>[https://archive-gaao.kz/wp-content/uploads/2024/08/3-TOM-PUTEVODITELYA1.pdf}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстанның жергілікті өкілді органдары|*]] a4eq1e7kh299rgo7c31jnjeua9nd3ec 3651647 3651646 2026-09-07T04:06:39Z Casserium 68287 /* Қызметтегі мәслихат төрағалары */ 3651647 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада 1994 жылдан бастап сайланған Қазақстанның облыстық [[Мәслихат#Мәслихат төрағасы|мәслихат төрағаларының]] тізімі көрсетілген. Төраға депутаттар арасынан сайланады және тұрақты негізде жұмыс істейді. 2021 жылы екі лауазым біріктірілгенге дейін мәслихаттың тұрақты хатшысы мен әр сессия сайын ауысып отыратын сессия төрағасы қызмет атқарды. 2023 жылдан бастап хатшы лауазымы төраға деп аталатын болды. == Қызметтегі мәслихат төрағалары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Аты-жөні !! Сайланған өңірі !! Төрағалық еткен шақырылым !! Төрағалыққа сайланған уақыты !! Сайланған партиясы !! Алдыңғы атқарған, қазір атқаратын қызметі !! Мәслихатқа сайланған партиялар |- | 1 || Табиғат Зейнұлқабден <br>{{small|(1974 туған)}} || Астана қаласы || VIII || 27 қаңтар 2025 || {{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]] || «Астана су арнасы» коммуналдық кәсіпорнының бас директоры (2016—2025) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] (3) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} [[Байтақ (партия)|Байтақ]] (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17) |- | 2 || Мейіржан Отыншиев <br>{{small|(1987 туған)}} || Алматы қаласы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Алматы қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2021—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]] (3) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (3) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (2) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (21) |- | 3 || Мұрат Жолдықожаев<br>{{small|(1987 туған)}} || Шымкент қаласы || VIII || 17 шілде 2026 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Шымкент қалалық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2024—2026)<br> {{Color box|purple|border=darkgray}} «Әділет» партиясы Шымкент қалалық филиалының төрағасы (2026 бастап) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (11) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]] (2) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 4 || – || Абай облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 5 || Бейбіт Жүсіпов <br>{{small|(1961 туған)}} || Ақмола облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақмола облыстық білім басқармасының басшысы (2020—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 6 || Гүлқасима Сүйінтаева <br>{{small|(1964 туған)}} || Ақтөбе облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақтөбе облысы әкімінің орынбасары (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17) |- | 7 || Қуат Байғожаев <br>{{small|(1962 туған)}} || Алматы облысы || VIII || 29 наурыз 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (16) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (3) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (19) |- | 8 || – || Атырау облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 9 || Мұрат Мұқаев <br>{{small|(1969 туған)}} || Батыс Қазақстан облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Батыс Қазақстан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2019—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 10 || Әбдәлі Нұралиев <br>{{small|(1959 туған)}} || Жамбыл облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Қазақстан Парламенті Сенатының депутаты (2017—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18) |- | 11 || Гүлнәр Тойлыбаева <br>{{small|(1967 туған)}} || Жетісу облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2021—2022) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 12 || Нұркен Кобжанов <br>{{small|(1967 туған)}} || Қарағанды облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Бұқар жырау ауданының әкімі (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18) |- | 13 || Сайлаубек Ещанов <br>{{small|(1958 туған)}} || Қостанай облысы || V, VI, VII, VIII || 20 қаңтар 2012 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || «Сосновый бор» санаторийінің бас директоры (2001—2012) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 14 || Мұрат Тілеуімбетов <br>{{small|(1963 туған)}} || Қызылорда облысы || VIII || 26 сәуір 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Жаңақорған ауданының әкімі (2022—2024) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 15 || Жаңбырбай Матаев <br>{{small|(1963 туған)}} || Маңғыстау облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|Бір мандаттық сайлау округінен «Ақ жол» партиясының мүшесі ретінде сайланған, қазір «Әділет» партиясының мүшесі}} || {{Color box|#0A408A|border=darkgray}} «Ақ жол» партиясы Маңғыстау облыстық филиалының төрағасы (2013—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 16 || – || Павлодар облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 17 || [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] <br>{{small|(1954 туған)}} || Солтүстік Қазақстан облысы || VI, VII, VIII|| 25 наурыз 2016 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары (2014—2016) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 18 || Нұралы Әбішев <br>{{small|(1967 туған)}} || Түркістан облысы |VIII|| 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || «Бөрте Милка» ЖШС директоры (2012—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (4) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (4) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (23) |- | 19 || Бауыржан Шыңғысов <br>{{small|(1964 туған)}} || Ұлытау облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС жанындағы «Аманат» партиясы Қарағанды филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2014—2022), «Аманат» партиясы Ұлытау облыстық филиалының төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (8) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (13) |- | 20 || Денис Рыпаков <br>{{small|(1980 туған)}} || Шығыс Қазақстан облысы || VII, VIII || 14 қаңтар 2021 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Шығыс Қазақстан облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы (2019—2021) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |} == [[Астана қаласының мәслихаты|Астана қаласы]] == # Александр Сергеевич Миронов (1994 — 1999) # Александр Иванович Демидов (1999 — 2002) # Вера Григорьевна Лукьянец (2002 — 2003) # [[Владимир Николаевич Редкокашин]] (2003 — 2011) # [[Сансызбай Сейітжанұлы Есілов|Сансызбай Есілов]] (2012 — 2016) # [[Жанат Ғазизұлы Нұрпейісов|Жанат Нұрпейісов]] (2016 — 2020)<ref>[https://maslihat01.kz/source/uploads/npa-1105/2019_kniga.pdf Маслихат города Нур-Султан]</ref> # [[Ерлан Ермекұлы Каналимов]] (2021 — 2025) # [[Табиғат Зейнұлқабден]] (27 қаңтар 2025 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/astana-maslihatinin-toragasi-saylandi-1888d0/ |title= Астана мәслихатының төрағасы сайланды}}</ref> == [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қаласы]] == # [[Жұмабек Сүлейменұлы Төрегелдинов|Жұмабек Төрегелдинов]] (1994 — 2002) # [[Төлеубек Төлеуұлы Мұқашев|Төлеубек Мұқашев]] (2002 — 2014) # Қалдыбай Омарұлы Қазанбаев (2014 — 2021) # Станислав Владимирович Канкуров (2021 — 2023)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-almaty/press/article/details/136715?lang=kk Алматы қаласы І-VII шақырылым Мәслихатының хатшылары]</ref> # Мейіржан Батырбекұлы Отыншиев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/almatyi-maslihatyinyin-toragasyi-saylandyi-349442/ Алматы мәслихатының төрағасы сайланды]</ref> == [[Шымкент қаласы мәслихаты|Шымкент қаласы]] == # Кудратулла Юнусович Халметов (1994 — 2007)? # Нұриддин Мүсірұлы Жарболов (2007 — 2009)? # Жангелді Меңлібайұлы Махашов (2009 — 2011) # [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] (2011 — 2018)<ref>[https://otyrar.kz/2014/04/kazaxstanskim-maslixatam-ispolnilos-20-let/?amp=1 Казахстанским маслихатам исполнилось 20 лет]</ref> # [[Ғани Әбдіғаниұлы Ташқараев]] (2018 — 2021) # Бахадыр Мәдәлиұлы Нарымбетов (2021 — 2026)<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=34040668#sub_id=0 Избран Секретарь Шымкентского городского маслихата]</ref> # Мұрат Жаңабайұлы Жолдықожаев (17 шілде 2026 бастап)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> == [[Абай облыстық мәслихаты|Абай облысы]] == # Қуаныш Сұлтанұлы Сүлейменов (2022 — 2024) # Шалқар Заманбекұлы Байбеков (2024 – 2026)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/shalkar-baybekov-abay-oblisi-maslihatinin-toragasi-bolip-saylandi-c38385/ Шалқар Байбеков Абай облысы мәслихатының төрағасы болып сайланды]</ref> == [[Ақмола облыстық мәслихаты|Ақмола облысы]] == # Амангелді Хамзаұлы Сыздықов (1994 — 1999) # Марат Советұлы Қойшыбаев (1999 — 2003) # [[Аманжол Жазыұлы Жазин|Аманжол Жазин]] (2003 — 2007) # Саят Есенжолұлы Қамзебаев (2007 — 2008) # [[Өмірсерік Мұсабаев]] (2009 — 2012) # Нина Сергеевна Дьячек (2012 — 2015) # Дулат Нұрахметұлы Нұрмолдин (2015 — 2019) # Әлібек Бекболатұлы Баймағамбетов (2019 — 2020) # Әсен Дулатұлы Жақсылықов (м.а., 2020 — 2021) # Мұрат Сағаұлы Балпан (2021 — 2022) # [[Талғат Тұрлыбекұлы Жүнісов|Талғат Жүнісов]] (2022 — 2023)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslikhat-aqmola/press/article/details/88511?lang=ru Cписки секретарей и депутатов Акмолинского областного маслихата I-VII созывов]</ref> # [[Бейбіт Айтымұлы Жүсіпов]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/beybit-zhusupov-izbran-predsedatelem-akmolinskogo-oblastnogo-maslihata_a4051492 Бейбит Жусупов избран председателем Акмолинского областного маслихата]</ref> == Ақтөбе облысы == # Балихан Жүсіпұлы Жоламанов (1994 — 1999) # Бақытгүл Қазиханқызы Айымқұлова (1999 — 2003) # [[Қасымжан Байсадақов]] (2003 — 2004) # Амангелді Қабашұлы Есіркепов (2004 — 2009) # Балғали Құрманғалиұлы Ордабаев (2009 — 2012) # [[Сәния Мұсақызы Қалдығұлова]] (2012 — 2021)<ref>[https://avestnik.kz/maslihatam-25-2/ Маслихатам — 25]</ref> # [[Амангелді Шайхоллаұлы Нұғманов|Амангелді Нұғманов]] (2021 — 2023) # [[Гүлқасима Рамазанқызы Сүйінтаева]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/gulkasima-suentaeva-izbrana-predsedatelem-maslihata-aktyubinskoy-oblasti_a4051474 Гулкасима Суентаева избрана председателем маслихата Актюбинской области]</ref> == Алматы облысы == # Ахет Сейітқазыұлы Бақтыбаев (1994—1999) # [[Қуаныш Құрмашұлы Құрмашев]] (1999—2001) # Едіге Исатұлы Жүнісбеков (2002 — 2003) # Ардақ Маутханұлы Сыдық (2003 — 2012) # Серікжан Іслямұлы Бескемпіров (2012) # [[Ермек Әбілмәжінұлы Келемсейіт|Ермек Келемсейіт]] (2012 — 2016) # Серік Мейірханұлы Мұқанов (2016 — 2017) # [[Сұлтан Мырзабекұлы Дүйсембинов]] (2017 — 2020)<ref>[https://7-su.kz/janalyqtar/kultobe/rmetke-blend-47768/ ҚҰРМЕТКЕ БӨЛЕНДІ]</ref> # [[Жанболат Әкебайұлы Жөргенбаев]] (2021 — 2022) # Дәулет Жамалбекұлы Жарасбаев (2022 — 2023) # [[Талғат Ескендірұлы Байеділов]] (2023 — 2024) # Қуат Сұлтанұлы Байғожаев (29 наурыз 2024 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/almati-oblisinin-maslihatina-zhana-toraga-saylandi-94ea17/ Алматы облысының мәслихатына жаңа төраға сайланды]</ref> == Атырау облысы == # [[Нұржиян Абдолқызы Абдолова|Нұржиян Абдолова]] (1994 — 1998) # [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (1999 — 2000) # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] (2000 — 2003) # [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] (2003 — 2005) # Жұмажан Далабайқызы Доспаева (2005 — 2007) # [[Жалғас Матешұлы Дүйсенғалиев]] (2007 — 2011) # [[Сағындық Есенғалиұлы Лұқпанов]] (2012 — 2017) # Өмірзақ Зиноллаұлы Зинуллин (2017 — 2021) # [[Әлібек Ибатуллаұлы Нәутиев]] (2021 — 2023) # [[Мұса Қарашаұлы Хайруллиев]] (2023 – 2026)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/musa-hayrulliev-atyrau-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-boldy_a4051410/ Мұса Хайруллиев Атырау облыстық мәслихатының төрағасы болды]</ref> == Батыс Қазақстан облысы == # Кенжебай Әлжанұлы Нығмет (1994 — 1999) # Ғалинұр Ғалымқызы Шамшаева (1999 — 2002) # [[Табылғали Сатқалиұлы Сапаров|Табылғали Сапаров]] (2003 — 2007) # [[Мәлік Иманқұлұлы Құлшар]] (2007 — 2021) # Бибігүл Тишанқызы Қонысбаева (2021 — 2023) # Мұрат Рахметұлы Мұқаев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/murat-mukaev-izbran-predsedatelem-zapadno-kazahstanskogo-oblastnogo-maslihata_a4051381 Мурат Мукаев избран председателем Западно-Казахстанского областного маслихата]</ref> == Жамбыл облысы == # [[Щорс Кубатаевич Шарафутдинов]] (1994 — 2003) # [[Әбдінұр Әбілдаұлы Асылбеков|Әбдінұр Әсілбеков]] (2003 — 2012) # [[Бағлан Жиенәліұлы Қарашолақов|Бағлан Қарашолақов]] (2012 — 2021)<ref>[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31532533 Служить народу]</ref> # Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков (2021 — 2023) # [[Әбдәлі Тоқбергенұлы Нұралиев]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/abdaly-nuraliev-izbran-predsedatelem-zhambylskogo-oblastnogo-maslihata_a4051461 Абдалы Нуралиев избран председателем Жамбылского областного маслихата]</ref> == Жетісу облысы == # [[Гүлнәр Қожағұлқызы Тойлыбаева]] (8 маусым 2022 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/zhetisu-oblystyk-maslihatynyn-hatshysy-saylandy_a3942327/ Жетісу облыстық мәслихатының хатшысы сайланды]</ref> == Қарағанды облысы == # Серік Кәрібайұлы Ағыбаев (1994 — 1997) # [[Сұлтан Қапарұлы Досмағамбетов]] (1997 — 1999) # [[Қасымбек Медиев]] (1999 — 2007) # Бейсембай Қуанышұлы Жұмабеков (2007 — 2013) # [[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Нұрлан Дулатбеков]] (2013 — 2016) # [[Рысқали Қалиақбарұлы Әбдікеров|Рысқали Әбдікеров]] (2016 — 2017) # [[Серік Балғатайулы Өтешов|Серік Өтешов]] (2017 — 2023)<ref>[http://karoblmaslih.crealog.kz/ru/from-the-history-of-creation-of-the-karaganda-oblast-maslikhat Из истории создания Карагандинского областного маслихата]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # [[Нұркен Сайфиддинұлы Кобжанов]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/karagandy-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-bolyp-nurken-kobzhanov-saylandy_a4051346/ Қарағанды облыстық мәслихатының төрағасы болып Нұркен Кобжанов сайланды]</ref> == Қостанай облысы == # Вера Григорьевна Семёнова (1994 — 1999) # Владимир Алексеевич Мягков (1999 — 2006) # [[Теміржан Төлеубаев]] (2006 — 2007) # Ғани Тоқтамысұлы Сағиев (2007 — 2010) # [[Сәкен Мәкенұлы Төкенов]] (2010 — 2012) # Сайлаубек Ергазыұлы Ещанов (20 қаңтар 2012 бастап)<ref>[https://top-news.kz/v-jetom-godu-ispolnjaetsja-30-let-so-dnja-obrazovanija-maslihatov-v-kazahstane/ В этом году исполняется 30 лет со дня образования маслихатов в Казахстане]</ref> == Қызылорда облысы == # Бақытбек Ермақашұлы Ермақашов (1994 — 1999) # [[Алмагүл Божанова]] (1999 — 2007) # Нұрлан Баязитұлы Құдайбергенов (2007 — 2012) # [[Бекмырза Қайыпұлы Еламанов|Бекмырза Еламанов]] (2012 — 2014) # [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]] (2014 — 2015) # [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов]] (2016 — 2019) # [[Қылышбай Алдабергенұлы Бисенов|Қылышбай Бисенов]] (2019 — 2021) # [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов]] (2021 — 2024) # Мұрат Жолкелдіұлы Тілеуімбетов (26 сәуір 2024 бастап)<ref>[https://kyzylorda-news.kz/sayasat/oblystykh-maeslihattyng-zhanga-toeraghasy-khyzmetine-murat-tleumbetov-sajlady-26-04-2024 Облыстық мәслихаттың жаңа төрағасы қызметіне Мұрат Тілеуімбетов сайланды]</ref> == Маңғыстау облысы == # [[Тергеу Айдарханов]] (1994 — 1999) # [[Бақтыбай Ақбердіұлы Шелпеков|Бақтыбай Шелпеков]] (1999 — 2011) # Бекмұрат Қыдырбайұлы Жүсіпов (2011 — 2017) # [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] (2017 — 2019) # Нұри Лазарұлы Тумышев (2019 — 2023) # Жаңбырбай Жәнібекұлы Матаев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/zhanbyrbay-mataev-izbran-predsedatelem-maslihata-mangistauskoy-oblasti_a4051501 Жанбырбай Матаев избран председателем маслихата Мангистауской области]</ref> == Павлодар облысы == # Анатолий Тимофеевич Наумчик (1994 — ?) # Ринат Мифтахович Ғафуров (2002 — 2012) # [[Манап Шарапиденұлы Көбенов|Манап Көбенов]] (2012 — 2014) # Владимир Александрович Берковский (2014 — 2018) # Бақыт Мақанқызы Бексейітова (2018 — 2021) # [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2021 — 2023) # Илья Сергеевич Теренченко (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/il-ya-terenchenko-izbran-predsedatelem-maslihata-pavlodarskoy-oblasti_a4051493 Илья Теренченко избран председателем маслихата Павлодарской области]</ref> == Солтүстік Қазақстан облысы == # Ерембек Жәмшітұлы Әубәкіров (1994 — 2007) # Сапарбек Құнанбайұлы Құнанбаев (2007 — 2008) # Қайырлы Едіресұлы Едіресов (2008 — 2016) # [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] (25 наурыз 2016 бастап)<ref>[https://online.zakon.kz/m/app/document/?doc_id=37397072&pos=0%3B0%23pos%3D0%3B0 В СКО избран новый секретарь областного маслихата]</ref> == Торғай облысы == # Ысқақов, Сұлтанбек Ысқақұлы (1994-1997) == Түркістан облысы == # [[Қуанышбек Құлбайұлы Бөлтаев|Қуанышбек Бөлтаев]] (1994 — 1995) # Сәкімбек Шайықұлы Қалғынбай (1995 — 1999) # [[Орынбай Рахманбердиев]] (1999 — 2002) # Сапарбек Мұсаханұлы Сахов (2002 — 2003) # [[Шалатай Мырзахметұлы Мырзахметов]] (2003 — 2007) # Әбілқасым Үсіпбайұлы Досболов (2007 — 2012) # [[Құдайберген Төлепұлы Ержан]] (2012 — 2016) # Қамытбек Нұржанұлы Айтөреев (2016) # [[Қайрат Рахымұлы Балабиев]] (2016 — 2023)<ref>[https://yujanka.kz/yubilejnyj-god-obnadezhivayushhie-rezultaty/ ЮБИЛЕЙНЫЙ ГОД, ОБНАДЕЖИВАЮЩИЕ РЕЗУЛЬТАТЫ]</ref> # [[Нұралы Әлмаханұлы Әбішев]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/turkistan-oblystyk-maslihatynyn-toragalygyna-nuraly-abishev-saylandy_a4051457/ Түркістан облыстық мәслихатының төрағалығына Нұралы Әбішев сайланды]</ref> == Ұлытау облысы == # [[Бауыржан Қабденұлы Шыңғысов]] (8 маусым 2022 бастап)<ref>[https://orda.kz/izbrany-sekretari-maslihata-v-novoobrazovavshihsja-oblastjah/ Избраны секретари маслихата в новообразованных областях]</ref> == Шығыс Қазақстан облысы == # Павел Сергеевич Елисов (1994 — 1997) # Василий Иванович Ахаев (1997 — 2012) # [[Григорий Васильевич Пинчук|Григорий Пинчук]] (2012 — 2015) # Владимир Михайлович Головатюк (2015 — 2021)<ref>[https://yk.kz/news/politika/v-vko-otmetili-zaslugi-deputatov-oblastnogo-maslixata-390749.html В ВКО отметили заслуги депутатов областного маслихата]</ref> # Денис Рыпаков (14 қаңтар 2021 жылдан бастап)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/about/structure/people/21704?lang=ru Рыпаков Денис Сергеевич]</ref> == Таратылған облыстардың мәслихат төрағалары == === Семей облысы === # Хапас Уақасұлы Дәуітов (1994 — 1997)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/press/article/details/52325 Даутов Хапас Уакасович]</ref> === Талдықорған облысы === # Тұрсын Әбдірешұлы Әбдірешов (1994 — 1997)<ref>[https://archive-gaao.kz/wp-content/uploads/2024/08/3-TOM-PUTEVODITELYA1.pdf}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстанның жергілікті өкілді органдары|*]] 8b1nmlwmsuh4ozdg9zu7co6fjkgxfs2 3651648 3651647 2026-09-07T04:06:58Z Casserium 68287 /* Павлодар облысы */ 3651648 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада 1994 жылдан бастап сайланған Қазақстанның облыстық [[Мәслихат#Мәслихат төрағасы|мәслихат төрағаларының]] тізімі көрсетілген. Төраға депутаттар арасынан сайланады және тұрақты негізде жұмыс істейді. 2021 жылы екі лауазым біріктірілгенге дейін мәслихаттың тұрақты хатшысы мен әр сессия сайын ауысып отыратын сессия төрағасы қызмет атқарды. 2023 жылдан бастап хатшы лауазымы төраға деп аталатын болды. == Қызметтегі мәслихат төрағалары == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! № !! Аты-жөні !! Сайланған өңірі !! Төрағалық еткен шақырылым !! Төрағалыққа сайланған уақыты !! Сайланған партиясы !! Алдыңғы атқарған, қазір атқаратын қызметі !! Мәслихатқа сайланған партиялар |- | 1 || Табиғат Зейнұлқабден <br>{{small|(1974 туған)}} || Астана қаласы || VIII || 27 қаңтар 2025 || {{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]] || «Астана су арнасы» коммуналдық кәсіпорнының бас директоры (2016—2025) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] (3) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} [[Қазақстан халық партиясы|ҚХП]] (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} [[Байтақ (партия)|Байтақ]] (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17) |- | 2 || Мейіржан Отыншиев <br>{{small|(1987 туған)}} || Алматы қаласы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Алматы қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2021—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]] (3) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (3) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (2) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (21) |- | 3 || Мұрат Жолдықожаев<br>{{small|(1987 туған)}} || Шымкент қаласы || VIII || 17 шілде 2026 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы Шымкент қалалық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2024—2026)<br> {{Color box|purple|border=darkgray}} «Әділет» партиясы Шымкент қалалық филиалының төрағасы (2026 бастап) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (11) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]] (2) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 4 || – || Абай облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 5 || Бейбіт Жүсіпов <br>{{small|(1961 туған)}} || Ақмола облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақмола облыстық білім басқармасының басшысы (2020—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 6 || Гүлқасима Сүйінтаева <br>{{small|(1964 туған)}} || Ақтөбе облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Ақтөбе облысы әкімінің орынбасары (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (17) |- | 7 || Қуат Байғожаев <br>{{small|(1962 туған)}} || Алматы облысы || VIII || 29 наурыз 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалының атқарушы хатшысы, төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (16) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (3) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (19) |- | 8 || – || Атырау облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 9 || Мұрат Мұқаев <br>{{small|(1969 туған)}} || Батыс Қазақстан облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Батыс Қазақстан облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы, төрағасы (2019—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 10 || Әбдәлі Нұралиев <br>{{small|(1959 туған)}} || Жамбыл облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Қазақстан Парламенті Сенатының депутаты (2017—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (12) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18) |- | 11 || Гүлнәр Тойлыбаева <br>{{small|(1967 туған)}} || Жетісу облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Аманат» партиясы Алматы облыстық филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2021—2022) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 12 || Нұркен Кобжанов <br>{{small|(1967 туған)}} || Қарағанды облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Бұқар жырау ауданының әкімі (2022—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (18) |- | 13 || Сайлаубек Ещанов <br>{{small|(1958 туған)}} || Қостанай облысы || V, VI, VII, VIII || 20 қаңтар 2012 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || «Сосновый бор» санаторийінің бас директоры (2001—2012) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (1) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 14 || Мұрат Тілеуімбетов <br>{{small|(1963 туған)}} || Қызылорда облысы || VIII || 26 сәуір 2024 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Жаңақорған ауданының әкімі (2022—2024) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 15 || Жаңбырбай Матаев <br>{{small|(1963 туған)}} || Маңғыстау облысы || VIII || 30 наурыз 2023 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|Бір мандаттық сайлау округінен «Ақ жол» партиясының мүшесі ретінде сайланған, қазір «Әділет» партиясының мүшесі}} || {{Color box|#0A408A|border=darkgray}} «Ақ жол» партиясы Маңғыстау облыстық филиалының төрағасы (2013—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (1) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 16 || – || Павлодар облысы || VIII || – || – || – || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (10) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#dc241f|border=darkgray}} ҚХП (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |- | 17 || [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] <br>{{small|(1954 туған)}} || Солтүстік Қазақстан облысы || VI, VII, VIII|| 25 наурыз 2016 || {{Color box|#CCCCCC|border=darkgray}} тәуелсіз{{efn|name=a}} || Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары (2014—2016) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (9) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (3) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (15) |- | 18 || Нұралы Әбішев <br>{{small|(1967 туған)}} || Түркістан облысы |VIII|| 30 наурыз 2023 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || «Бөрте Милка» ЖШС директоры (2012—2023) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (14) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (4) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (4) <br>{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} Respublica (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (23) |- | 19 || Бауыржан Шыңғысов <br>{{small|(1964 туған)}} || Ұлытау облысы || VII, VIII || 8 маусым 2022 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || {{Color box|#55B4A0|border=darkgray}} «Қазақмыс корпорациясы» ЖШС жанындағы «Аманат» партиясы Қарағанды филиалы төрағасының бірінші орынбасары, атқарушы хатшысы (2014—2022), «Аманат» партиясы Ұлытау облыстық филиалының төрағасы (2022—2026) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (8) <br>{{Color box|#0A408A|border=darkgray}} Ақ жол (2) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (13) |- | 20 || Денис Рыпаков <br>{{small|(1980 туған)}} || Шығыс Қазақстан облысы || VII, VIII || 14 қаңтар 2021 || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет || Шығыс Қазақстан облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының басшысы (2019—2021) || {{Color box|purple|border=darkgray}} Әділет (13) <br>{{Color box|#0A5C2E|border=darkgray}} Ауыл (2) <br>{{Color box|#426F39|border=darkgray}} Байтақ (1) <br>{{Color box|#CDCDCD|border=darkgray}} тәуелсіз (16) |} == [[Астана қаласының мәслихаты|Астана қаласы]] == # Александр Сергеевич Миронов (1994 — 1999) # Александр Иванович Демидов (1999 — 2002) # Вера Григорьевна Лукьянец (2002 — 2003) # [[Владимир Николаевич Редкокашин]] (2003 — 2011) # [[Сансызбай Сейітжанұлы Есілов|Сансызбай Есілов]] (2012 — 2016) # [[Жанат Ғазизұлы Нұрпейісов|Жанат Нұрпейісов]] (2016 — 2020)<ref>[https://maslihat01.kz/source/uploads/npa-1105/2019_kniga.pdf Маслихат города Нур-Султан]</ref> # [[Ерлан Ермекұлы Каналимов]] (2021 — 2025) # [[Табиғат Зейнұлқабден]] (27 қаңтар 2025 бастап)<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/astana-maslihatinin-toragasi-saylandi-1888d0/ |title= Астана мәслихатының төрағасы сайланды}}</ref> == [[Алматы қаласы мәслихаты|Алматы қаласы]] == # [[Жұмабек Сүлейменұлы Төрегелдинов|Жұмабек Төрегелдинов]] (1994 — 2002) # [[Төлеубек Төлеуұлы Мұқашев|Төлеубек Мұқашев]] (2002 — 2014) # Қалдыбай Омарұлы Қазанбаев (2014 — 2021) # Станислав Владимирович Канкуров (2021 — 2023)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-almaty/press/article/details/136715?lang=kk Алматы қаласы І-VII шақырылым Мәслихатының хатшылары]</ref> # Мейіржан Батырбекұлы Отыншиев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/almatyi-maslihatyinyin-toragasyi-saylandyi-349442/ Алматы мәслихатының төрағасы сайланды]</ref> == [[Шымкент қаласы мәслихаты|Шымкент қаласы]] == # Кудратулла Юнусович Халметов (1994 — 2007)? # Нұриддин Мүсірұлы Жарболов (2007 — 2009)? # Жангелді Меңлібайұлы Махашов (2009 — 2011) # [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] (2011 — 2018)<ref>[https://otyrar.kz/2014/04/kazaxstanskim-maslixatam-ispolnilos-20-let/?amp=1 Казахстанским маслихатам исполнилось 20 лет]</ref> # [[Ғани Әбдіғаниұлы Ташқараев]] (2018 — 2021) # Бахадыр Мәдәлиұлы Нарымбетов (2021 — 2026)<ref>[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=34040668#sub_id=0 Избран Секретарь Шымкентского городского маслихата]</ref> # Мұрат Жаңабайұлы Жолдықожаев (17 шілде 2026 бастап)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> == [[Абай облыстық мәслихаты|Абай облысы]] == # Қуаныш Сұлтанұлы Сүлейменов (2022 — 2024) # Шалқар Заманбекұлы Байбеков (2024 – 2026)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/shalkar-baybekov-abay-oblisi-maslihatinin-toragasi-bolip-saylandi-c38385/ Шалқар Байбеков Абай облысы мәслихатының төрағасы болып сайланды]</ref> == [[Ақмола облыстық мәслихаты|Ақмола облысы]] == # Амангелді Хамзаұлы Сыздықов (1994 — 1999) # Марат Советұлы Қойшыбаев (1999 — 2003) # [[Аманжол Жазыұлы Жазин|Аманжол Жазин]] (2003 — 2007) # Саят Есенжолұлы Қамзебаев (2007 — 2008) # [[Өмірсерік Мұсабаев]] (2009 — 2012) # Нина Сергеевна Дьячек (2012 — 2015) # Дулат Нұрахметұлы Нұрмолдин (2015 — 2019) # Әлібек Бекболатұлы Баймағамбетов (2019 — 2020) # Әсен Дулатұлы Жақсылықов (м.а., 2020 — 2021) # Мұрат Сағаұлы Балпан (2021 — 2022) # [[Талғат Тұрлыбекұлы Жүнісов|Талғат Жүнісов]] (2022 — 2023)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslikhat-aqmola/press/article/details/88511?lang=ru Cписки секретарей и депутатов Акмолинского областного маслихата I-VII созывов]</ref> # [[Бейбіт Айтымұлы Жүсіпов]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/beybit-zhusupov-izbran-predsedatelem-akmolinskogo-oblastnogo-maslihata_a4051492 Бейбит Жусупов избран председателем Акмолинского областного маслихата]</ref> == Ақтөбе облысы == # Балихан Жүсіпұлы Жоламанов (1994 — 1999) # Бақытгүл Қазиханқызы Айымқұлова (1999 — 2003) # [[Қасымжан Байсадақов]] (2003 — 2004) # Амангелді Қабашұлы Есіркепов (2004 — 2009) # Балғали Құрманғалиұлы Ордабаев (2009 — 2012) # [[Сәния Мұсақызы Қалдығұлова]] (2012 — 2021)<ref>[https://avestnik.kz/maslihatam-25-2/ Маслихатам — 25]</ref> # [[Амангелді Шайхоллаұлы Нұғманов|Амангелді Нұғманов]] (2021 — 2023) # [[Гүлқасима Рамазанқызы Сүйінтаева]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/gulkasima-suentaeva-izbrana-predsedatelem-maslihata-aktyubinskoy-oblasti_a4051474 Гулкасима Суентаева избрана председателем маслихата Актюбинской области]</ref> == Алматы облысы == # Ахет Сейітқазыұлы Бақтыбаев (1994—1999) # [[Қуаныш Құрмашұлы Құрмашев]] (1999—2001) # Едіге Исатұлы Жүнісбеков (2002 — 2003) # Ардақ Маутханұлы Сыдық (2003 — 2012) # Серікжан Іслямұлы Бескемпіров (2012) # [[Ермек Әбілмәжінұлы Келемсейіт|Ермек Келемсейіт]] (2012 — 2016) # Серік Мейірханұлы Мұқанов (2016 — 2017) # [[Сұлтан Мырзабекұлы Дүйсембинов]] (2017 — 2020)<ref>[https://7-su.kz/janalyqtar/kultobe/rmetke-blend-47768/ ҚҰРМЕТКЕ БӨЛЕНДІ]</ref> # [[Жанболат Әкебайұлы Жөргенбаев]] (2021 — 2022) # Дәулет Жамалбекұлы Жарасбаев (2022 — 2023) # [[Талғат Ескендірұлы Байеділов]] (2023 — 2024) # Қуат Сұлтанұлы Байғожаев (29 наурыз 2024 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/almati-oblisinin-maslihatina-zhana-toraga-saylandi-94ea17/ Алматы облысының мәслихатына жаңа төраға сайланды]</ref> == Атырау облысы == # [[Нұржиян Абдолқызы Абдолова|Нұржиян Абдолова]] (1994 — 1998) # [[Қайрат Қыдырбайұлы Ищанов|Қайрат Ищанов]] (1999 — 2000) # [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] (2000 — 2003) # [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] (2003 — 2005) # Жұмажан Далабайқызы Доспаева (2005 — 2007) # [[Жалғас Матешұлы Дүйсенғалиев]] (2007 — 2011) # [[Сағындық Есенғалиұлы Лұқпанов]] (2012 — 2017) # Өмірзақ Зиноллаұлы Зинуллин (2017 — 2021) # [[Әлібек Ибатуллаұлы Нәутиев]] (2021 — 2023) # [[Мұса Қарашаұлы Хайруллиев]] (2023 – 2026)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/musa-hayrulliev-atyrau-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-boldy_a4051410/ Мұса Хайруллиев Атырау облыстық мәслихатының төрағасы болды]</ref> == Батыс Қазақстан облысы == # Кенжебай Әлжанұлы Нығмет (1994 — 1999) # Ғалинұр Ғалымқызы Шамшаева (1999 — 2002) # [[Табылғали Сатқалиұлы Сапаров|Табылғали Сапаров]] (2003 — 2007) # [[Мәлік Иманқұлұлы Құлшар]] (2007 — 2021) # Бибігүл Тишанқызы Қонысбаева (2021 — 2023) # Мұрат Рахметұлы Мұқаев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/murat-mukaev-izbran-predsedatelem-zapadno-kazahstanskogo-oblastnogo-maslihata_a4051381 Мурат Мукаев избран председателем Западно-Казахстанского областного маслихата]</ref> == Жамбыл облысы == # [[Щорс Кубатаевич Шарафутдинов]] (1994 — 2003) # [[Әбдінұр Әбілдаұлы Асылбеков|Әбдінұр Әсілбеков]] (2003 — 2012) # [[Бағлан Жиенәліұлы Қарашолақов|Бағлан Қарашолақов]] (2012 — 2021)<ref>[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=31532533 Служить народу]</ref> # Махметғали Нұрғалиұлы Сарыбеков (2021 — 2023) # [[Әбдәлі Тоқбергенұлы Нұралиев]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/abdaly-nuraliev-izbran-predsedatelem-zhambylskogo-oblastnogo-maslihata_a4051461 Абдалы Нуралиев избран председателем Жамбылского областного маслихата]</ref> == Жетісу облысы == # [[Гүлнәр Қожағұлқызы Тойлыбаева]] (8 маусым 2022 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/zhetisu-oblystyk-maslihatynyn-hatshysy-saylandy_a3942327/ Жетісу облыстық мәслихатының хатшысы сайланды]</ref> == Қарағанды облысы == # Серік Кәрібайұлы Ағыбаев (1994 — 1997) # [[Сұлтан Қапарұлы Досмағамбетов]] (1997 — 1999) # [[Қасымбек Медиев]] (1999 — 2007) # Бейсембай Қуанышұлы Жұмабеков (2007 — 2013) # [[Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков|Нұрлан Дулатбеков]] (2013 — 2016) # [[Рысқали Қалиақбарұлы Әбдікеров|Рысқали Әбдікеров]] (2016 — 2017) # [[Серік Балғатайулы Өтешов|Серік Өтешов]] (2017 — 2023)<ref>[http://karoblmaslih.crealog.kz/ru/from-the-history-of-creation-of-the-karaganda-oblast-maslikhat Из истории создания Карагандинского областного маслихата]{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # [[Нұркен Сайфиддинұлы Кобжанов]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/karagandy-oblystyk-maslihatynyn-toragasy-bolyp-nurken-kobzhanov-saylandy_a4051346/ Қарағанды облыстық мәслихатының төрағасы болып Нұркен Кобжанов сайланды]</ref> == Қостанай облысы == # Вера Григорьевна Семёнова (1994 — 1999) # Владимир Алексеевич Мягков (1999 — 2006) # [[Теміржан Төлеубаев]] (2006 — 2007) # Ғани Тоқтамысұлы Сағиев (2007 — 2010) # [[Сәкен Мәкенұлы Төкенов]] (2010 — 2012) # Сайлаубек Ергазыұлы Ещанов (20 қаңтар 2012 бастап)<ref>[https://top-news.kz/v-jetom-godu-ispolnjaetsja-30-let-so-dnja-obrazovanija-maslihatov-v-kazahstane/ В этом году исполняется 30 лет со дня образования маслихатов в Казахстане]</ref> == Қызылорда облысы == # Бақытбек Ермақашұлы Ермақашов (1994 — 1999) # [[Алмагүл Божанова]] (1999 — 2007) # Нұрлан Баязитұлы Құдайбергенов (2007 — 2012) # [[Бекмырза Қайыпұлы Еламанов|Бекмырза Еламанов]] (2012 — 2014) # [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова|Ақмарал Әлназарова]] (2014 — 2015) # [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов]] (2016 — 2019) # [[Қылышбай Алдабергенұлы Бисенов|Қылышбай Бисенов]] (2019 — 2021) # [[Наурызбай Сейтқалиұлы Байқадамов]] (2021 — 2024) # Мұрат Жолкелдіұлы Тілеуімбетов (26 сәуір 2024 бастап)<ref>[https://kyzylorda-news.kz/sayasat/oblystykh-maeslihattyng-zhanga-toeraghasy-khyzmetine-murat-tleumbetov-sajlady-26-04-2024 Облыстық мәслихаттың жаңа төрағасы қызметіне Мұрат Тілеуімбетов сайланды]</ref> == Маңғыстау облысы == # [[Тергеу Айдарханов]] (1994 — 1999) # [[Бақтыбай Ақбердіұлы Шелпеков|Бақтыбай Шелпеков]] (1999 — 2011) # Бекмұрат Қыдырбайұлы Жүсіпов (2011 — 2017) # [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] (2017 — 2019) # Нұри Лазарұлы Тумышев (2019 — 2023) # Жаңбырбай Жәнібекұлы Матаев (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://www.inform.kz/ru/zhanbyrbay-mataev-izbran-predsedatelem-maslihata-mangistauskoy-oblasti_a4051501 Жанбырбай Матаев избран председателем маслихата Мангистауской области]</ref> == Павлодар облысы == # Анатолий Тимофеевич Наумчик (1994 — ?) # Ринат Мифтахович Ғафуров (2002 — 2012) # [[Манап Шарапиденұлы Көбенов|Манап Көбенов]] (2012 — 2014) # Владимир Александрович Берковский (2014 — 2018) # Бақыт Мақанқызы Бексейітова (2018 — 2021) # [[Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов]] (2021 — 2023) # Илья Сергеевич Теренченко (2023 – 2026)<ref>[https://www.inform.kz/ru/il-ya-terenchenko-izbran-predsedatelem-maslihata-pavlodarskoy-oblasti_a4051493 Илья Теренченко избран председателем маслихата Павлодарской области]</ref> == Солтүстік Қазақстан облысы == # Ерембек Жәмшітұлы Әубәкіров (1994 — 2007) # Сапарбек Құнанбайұлы Құнанбаев (2007 — 2008) # Қайырлы Едіресұлы Едіресов (2008 — 2016) # [[Владимир Степанович Бубенко|Владимир Бубенко]] (25 наурыз 2016 бастап)<ref>[https://online.zakon.kz/m/app/document/?doc_id=37397072&pos=0%3B0%23pos%3D0%3B0 В СКО избран новый секретарь областного маслихата]</ref> == Торғай облысы == # Ысқақов, Сұлтанбек Ысқақұлы (1994-1997) == Түркістан облысы == # [[Қуанышбек Құлбайұлы Бөлтаев|Қуанышбек Бөлтаев]] (1994 — 1995) # Сәкімбек Шайықұлы Қалғынбай (1995 — 1999) # [[Орынбай Рахманбердиев]] (1999 — 2002) # Сапарбек Мұсаханұлы Сахов (2002 — 2003) # [[Шалатай Мырзахметұлы Мырзахметов]] (2003 — 2007) # Әбілқасым Үсіпбайұлы Досболов (2007 — 2012) # [[Құдайберген Төлепұлы Ержан]] (2012 — 2016) # Қамытбек Нұржанұлы Айтөреев (2016) # [[Қайрат Рахымұлы Балабиев]] (2016 — 2023)<ref>[https://yujanka.kz/yubilejnyj-god-obnadezhivayushhie-rezultaty/ ЮБИЛЕЙНЫЙ ГОД, ОБНАДЕЖИВАЮЩИЕ РЕЗУЛЬТАТЫ]</ref> # [[Нұралы Әлмаханұлы Әбішев]] (30 наурыз 2023 бастап)<ref>[https://kaz.inform.kz/news/turkistan-oblystyk-maslihatynyn-toragalygyna-nuraly-abishev-saylandy_a4051457/ Түркістан облыстық мәслихатының төрағалығына Нұралы Әбішев сайланды]</ref> == Ұлытау облысы == # [[Бауыржан Қабденұлы Шыңғысов]] (8 маусым 2022 бастап)<ref>[https://orda.kz/izbrany-sekretari-maslihata-v-novoobrazovavshihsja-oblastjah/ Избраны секретари маслихата в новообразованных областях]</ref> == Шығыс Қазақстан облысы == # Павел Сергеевич Елисов (1994 — 1997) # Василий Иванович Ахаев (1997 — 2012) # [[Григорий Васильевич Пинчук|Григорий Пинчук]] (2012 — 2015) # Владимир Михайлович Головатюк (2015 — 2021)<ref>[https://yk.kz/news/politika/v-vko-otmetili-zaslugi-deputatov-oblastnogo-maslixata-390749.html В ВКО отметили заслуги депутатов областного маслихата]</ref> # Денис Рыпаков (14 қаңтар 2021 жылдан бастап)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/about/structure/people/21704?lang=ru Рыпаков Денис Сергеевич]</ref> == Таратылған облыстардың мәслихат төрағалары == === Семей облысы === # Хапас Уақасұлы Дәуітов (1994 — 1997)<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihatvko/press/article/details/52325 Даутов Хапас Уакасович]</ref> === Талдықорған облысы === # Тұрсын Әбдірешұлы Әбдірешов (1994 — 1997)<ref>[https://archive-gaao.kz/wp-content/uploads/2024/08/3-TOM-PUTEVODITELYA1.pdf}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] [[Санат:Қазақстанның жергілікті өкілді органдары|*]] ol6cmxphcqnj1kljjvxxtj89dfz6xaw Серік Рахметоллаұлы Егізбаев 0 754074 3651578 3648723 2026-09-06T19:00:36Z Casserium 68287 /* */ 3651578 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Серік Рахметоллаұлы Егізбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Serik Egizbaev (2023-04-12).jpg | Сурет ені = | Атауы = Егізбаев, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | тақырыпша2 = Партиялық тізімі | мәтін2 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым депутаты]] | Ту_2 = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 28 наурыз 2023 | Басқаруын аяқтады_2 = 1 шілде 2026 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = лауазым жойылды | Президент = | Премьер = | Титулы_3 = [[Ауыл (партия)|«Ауыл»]] партиясының төрағасы | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Logo of the Auyl.svg | Басқара бастады_3 = 19 қазан 2023 | Басқаруын аяқтады_3 = 23 маусым 2026 | Ізашары_3 = [[Әли Әбдікәрімұлы Бектаев|Әли Бектаев]] | Ізбасары_3 = [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]] | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 22.4.1963 | Туған жері = [[Шағатай (ауыл)|Шағатай]], {{туғанжері|Теректі ауданы|Теректі ауданында}}, [[Батыс Қазақстан облысы|Орал облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | Білімі = [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институты]],<br />[[Қазақ гуманитарлық заң университеті|М.С.Нәрікбаев атындағы Қазақ гуманитарлық заң университеті]] | Ғылыми дәрежесі = [[Ғылым кандидаты|экономика ғылымдарының кандидаты]] | Мамандығы = агроном, экономист, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{қатар | теңестіру = солға | {{Астанаға 10 жыл медалі}} | {{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 20 жыл}} | {{Құрмет ордені}} }} {{қатар | теңестіру = солға | {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} | {{ҚР Конституциясына 25 жыл}} | {{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} | {{Парасат ордені}} }} }} '''Серік Рахметоллаұлы Егізбаев''' ([[22 сәуір]] [[1963 жыл|1963]], [[Шағатай (ауыл)|Шағатай]], [[Теректі ауданы]], [[Батыс Қазақстан облысы|Орал облысы]]) — қазақстандық агроном-ғалым, саясаткер, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның депутаты және Құрылтайдағы Аграрлық мәселелер, экология және табиғи ресурстар комитетінің төрағасы. 2023–2026 жылдары [[Ауыл (партия)|Ауыл]] партиясының төрағасы, [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Парламент Мәжілісінің VIII сайланым]] депутаты және Мәжілістегі Аграрлық мәселелер комитетінің төрағасы болды. Экономика ғылымдарының кандидаты (2001). == Өмірбаяны == 1985 жылы [[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті|Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтында]] агроном мамандығын алып, оқуын аяқтады. Кейін БЛКЖО ОК жанындағы Жоғары комсомол мектебінде, Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясында білім алып, 2001 жылы [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|Қазақ мемлекеттік заң академиясын]] бітірген. 2001 жылы экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін кандидаттық диссертациясын сәтті қорғады. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1980 жылы [[Батыс Қазақстан облысы|Орал облысы]], [[Ақжайық ауданы|Чапаев ауданы]] «Чапаев» кеңшарында құрылысшы болып бастаған. Одан кейін агроном болып, Қазақстан комсомол ұйымында түрлі қызметтер атқарды. 1988-1990 жылдары — Қазақстан ЛКЖО Жымпиты аудандық комитетінің бірінші хатшысы, ал 1990-1997 жылдары Орал облыстық Қазақстан Жастар одағының хатшысы, идеологиялық бөлімінің меңгерушісі, Батыс Қазақстан облыстық Қазақстан Жастар одағының бірінші хатшысы болып істеді. 1997-1998 жылдары — Батыс Қазақстан облысының әкімдігінде бас инспектор және ұйымдастыру және кадр жұмысы бөлімі меңгерушісінің орынбасары лауазымдарында жұмыс істеді. 2000-2001 жылдары — Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің ұйымдастыру және кадр жұмысы Департаментінің бөлім басшысы қызметін атқарды. 2001-2007 жылдары — Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің Кеңсесінде әртүрлі лауазымдарда болды. 2007-2016 жылдары — Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігінде түрлі лауазымдарда жұмыс істеп, оның ішінде мемлекеттік қадағалаушы және мемлекеттік бақылау бөлімі басшысының орынбасары қызметтерін атқарды. 2016-2017 жылдары — ҚР Ауыл шаруашылығы министрінің бірінші орынбасары болып істеді. 2017-2019 жылдары — «Қазақстан» РТРК Өңірлік даму жөніндегі басқарма төрағасының орынбасары міндетін атқарды. 2019-2021 жылдары — Батыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары лауазымында жұмыс істеді<ref>{{Cite web |url=https://bilimainasy.kz/25-09-19/|title=БҚО әкімінде – қос бірдей жаңа орынбасар|publisher=«Білім айнасы» газеті|date=2019-09-25|accessdate=2025-02-26}}</ref>. 2021-2023 жылдар аралығында ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің аппарат басшысы<ref>{{Cite web |url=https://ernur.kz/kazakstan/akparat-zhane-koghamdyk-damu-ministrliginin-apparat-basshysy-taghaiyndaldy|title=Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің аппарат басшысы тағайындалды|publisher=ERNUR.kz ақпараттық порталы|date=2021-02-24|accessdate=2025-02-26}}</ref>, ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрінің орынбасары қызметін атқарды<ref>{{Cite web |url=https://stan.kz/kr-akparat-zhane-kogamdik-damu-vice-ministri-tagayindal-346465/|title=ҚР Ақпарат және қоғамдық даму вице-министрі тағайындалды|publisher=STAN.kz|date=2021-05-04|accessdate=2025-02-26}}</ref>. 2023 жылғы 28 наурыздан бастап [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VIII сайланым]] депутаты. «[[Ауыл (партия)|Ауыл]]» партиясы ұсынған<ref>{{Cite web |url=https://dasturkb.kz/ауыл-партиясынан-кімдер-депутат-атан/2023/|title=Ауыл партиясынан кімдер депутат атанды|publisher=Дәстүр|date=2023-03-28|accessdate=2025-02-26}}</ref>. Парламентте Аграрлық мәселелер комитетінің төрағасы болып жұмыс істейді<ref>{{Cite web |url=https://ortalyq.kz/m-zhilis-serik-egizbaev-agrarly-m-seleler-komitetini-t-ra-asy-boldy/|title=Мәжіліс: Серік Егізбаев Аграрлық мәселелер комитетінің төрағасы болды|publisher=«Орталық Қазақстан» газеті|date=2023-03-29|accessdate=2025-02-26}}</ref>. 2023 жылғы 19 қазаннан 2026 жылғы 23 маусымға дейін [[Ауыл (партия)|Ауыл]] партиясының төрағасы болды.<ref>[https://eldala.kz/kz/novosti/kazahstan/16601-predsedatelem-partii-auyl-izbran-serik-egizbaev "Ауыл" партиясының төрағасы болып Серік Егізбаев сайланды]</ref><ref>[https://auylmedia.kz/kz/article/sostoyalsya-vneocherednoj-sezd-partii-auyl «Ауыл» партиясының кезектен тыс Съезі өтті]</ref> 2026 жылдан бастап — «Ауыл» партиясы төрағасының бірінші орынбасары.<ref>[https://auyl.kz/kz/management Басшылық]</ref> 2026 жылы тамызда «Ауыл» партиясы атынан [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаты атанып, 28 тамыз күні Аграрлық мәселелер, экология және табиғи ресурстар комитетінің төрағасы болып сайланды.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2419886-quryltaida-qandai-komitetter-quryldy-zhane-olardy-kim-basqardy/ Құрылтайда қандай комитеттер құрылды және оларды кім басқарды]</ref> == Марапаттары == * [[Астанаға 10 жыл медалі|«Астанаға 10 жыл»]] медалі (2008) * [[Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі|«Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл»]] медалі (2015) * [[Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі|«Қазақстан Конституциясына 20 жыл»]] медалі (2015) * [[Құрмет ордені|«Құрмет» ордені]] (2015) * [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл»]] медалі (2016) * [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі|«Қазақстан Конституциясына 25 жыл»]] медалі (2020) * [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл»]] медалі (2021) * [[Парасат ордені|«Парасат» ордені]] (2022) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Егізбаев, Серік Рахметоллаұлы}} [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Ауыл партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]] kohsl5jc7udshb7wuouqo23dfofc41c Никол Воваевич Пашинян 0 754595 3651739 3651434 2026-09-07T07:30:55Z Aldogarov 95591 3651739 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Есімі = Никол Пашинян |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Nikol Pashinyan 2025 (cropped).jpg |Титулы = [[Армения]]ның 16-шы [[Арменияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 м.а.)<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]] |Титулы_2 = Арменияның Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келсімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = Мариам, Шушанну, Арпине, Ашота |Анасы = Светлана Пашинян |Жұбайы = Ажырасқан |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Армения}} |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[Армения]]ның мемлекеттік қайраткері және саясаткер. 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения]]ның [[Премьер-министр]]і.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келсімшарт» партиясының төрағасы. Оған қоса, Пашинян — Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы және Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылғы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == * 2025 жылы [[Қазақстан Республикасы]]ның «[[Алтын Қыран]]» орденімен марапатталған.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * 2023 жылы [[Ватикан]] тарапынан Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * 2026 жылы Адамзаттық бауырластық үшін Заид сыйлығының лауреаты атанды. * 2026 жылы Бейбітшілік пен татуласу үшін Герника сыйлығына ие болды. * 2026 жылы [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. == Тағы қараңыз == * [[Армения]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 6vxf7sr8tybusbp6jadzsmwop8mrye6 Түрке би 0 762880 3651755 3642403 2026-09-07T07:45:13Z Орын Толғанай 183532 3651755 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Түрке Дербісұлы (17 ғасырдың екінші жартысы – 18 ғасырдың басы) Шеркеш руының басшысы болып, ел жадында киелі адам ретінде сақталған. Орыс деректерінде ол Тәуке хан тұсындағы қазақ зиялы қауымының ең ықпалды өкілдерінің бірі болған. == Тарихи деректер == Түрке бидің ата-бабалары аты шыққан батыр болғандығы туралы ел есінде: <poem>...Қойыс пен Дербіс серт еткен, Серт еткен жауын мерт еткен. Шеркештен батыр көп шықты, Ол заманда – ерте өткен,</poem> - деген жыр жолдары сақталған. Түрке би атанып, қазақ рулары арасындағы жер мен жесір, мал мен құн дауын шешіп, «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген қағиданы берік ұстанып, әділдігімен әлеуметке кеңінен танымал болған. «Адайдың атақты [[Абыл Тілеуұлы|Абыл ақыны]] айтыпты» деп Әбдірахман Бекбасаров деген ақсақалдан мынадай жыр жолдары жеткен: <poem>Ар жағы Қойыс, Саталы, Бер жағында Түрке бар, Әулие болған баталы. Түркеден барып бата алса, Оң болған екен сапары. Жалауында Қыдыр жүріпті, Әлиістен деген қыз екен, Асыл шыққан жатағы. Дербістен Түрке туыпты, Он бес жаста ту алған, Қылышын қанға суарған! Әулие Бопан-Аспантай, Құр қалмаған дуаннан Байұлы түгіл қазақтан, Сахилығы асқандай.</poem> Осы жыр жолдарынан Түркенің тек би ғана емес, қол бастаған батыр, айтқаны келер әулие ретінде бағаланғанын байқаймыз. 1690 жылы Ресейге елші ретінде жіберілген Түрке бидің күйеу баласы Келді мырзаны Ресей билігі тұтқындайды. Ашуға булыққан Түрке би Ресей шекарасына кек алу үшін бірнеше рет шабуыл ұйымдастырды. Ол, сондай-ақ, 1692 жылы орыс елшілері Неприпасов пен Кобяковты ұстап, Келді мырза азат етілгенше оларды атамекеніне жібермеуге [[Тәуке хан|Тәуке ханды]] көндірді. Бұл тиімді шара болып шықты. 1694 жылы орыс билігі Түрке бидің күйеу баласын босатуға мәжбүр болды. Түрке би [[Мөңке би Тілеуұлы|Мөңке бимен]] замандас, билiктi қатар жургiзген адам. Бiрақ туған, өлген жылдары белгiсiз. Ел iшінде сөздерi де көп сақталмаған. Турке жөнiнде әpi әкiм, әpi би болған [[Мақаш әкім]] атымен танымал Мұхамбетжан Шолтырұлы Бекмұхамбетовтiн мұрағатында деректер кездестіруге болады. Өйткенi Мақаш осы Түрке биден тарайды. == Ел билеген ұрпақтары == Түрке би [[Шеркеш]] руы билеушілерінің тұтас бір әулетінің негізін қалаушы болды. Оның ұлы Жомарт би 1731 жылы 10 қазанда орыс бодандығына ант қабылдаған Кіші жүздің би, батырлары қатарында аталады. Сол тұстағы Кіші жүздің белгілі рубасы старшындары Табын Бөкенбай батыр, Тама Есет батыр, Алаша Бәйсеу би, Каракете Әжібай бек, Тана Құлжаназар би, Қызылқұрт Қосқадам, Есентемір Мырзаболат, Масқар Қарақұдық, Жағалбайлы Сәрке батырлармен бірге Шеркеш Жомарт биде [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] саясатына қолдау білдірген. Сөйтіп Жомарт бидің әйгілі Әбілқайырмен бірге ант қабылдаған Кіші жүздің атақты 29 старшынының қатарында болуы, оның тұлғалық болмысын айқындай түседі. Хат соңына ол «Алшын-Шеркеш старшыны Жомарт би» деп өзінің мөр таңбасын түсірген. Жомарт би сол кезде егде тартқан жаста еді, сондықтан көп ұзамай Шеркеш руын оның баласы Пұсырман би басқарды. Кейбір орыс деректерінде Мұсылман би деп те атайды. 1750 жылдары [[Нұралы хан]] басқарған Кіші жүз бен Қайып хан билігіндегі Хиуа хандығы арасында сауда қатынастарына байланысты шиеленісті мәселелер туындаған. Ол Кіші жүз арқылы Орынборға келетін хиуалық сауда керуендерінің қазақ рулары тарапынан тонауға ұшырауымен, ал Хиуаға саудаға барған қазақ саудагерлерінен үлкен көлемде алым-салық алынуымен, сауда керуендеріне кедергі келтірумен түсіндіріледі. Сөйтіп екі жақты сауда-саттық мәселесін реттеу үшін Нұралы хан 1753 жылы күзде Хиуаға Шеркеш Пұсырман би бастаған елшілік аттандырады. Елшілік құрамында Нұралының нағашы ағасы адай Мырзатай батыр, Пұсырман бидің туған інісі Бура, баласы Тұрымбет, Малыбай, Олжа, т.б. қазақтармен қатар Нұралының генерал-губернатор И.И. Неплюевтен сұрауына байланысты Орынбордан жіберілген орыс елшілері тілмаш Я. Гуляев пен канцелярист П. Чучалов та болды. Елшілік Хиуаға 1753 жылы 18 желтоқсанда жеткен. Пұсырман би бастаған қазақ елшілері 21 желтоқсанда Қайып ханға Нұралы хатын тапсырады. Қайып хан оларды құрметпен жылы қабылдап, 25 желтоқсан күні өзіне шақырған. Кездесу барысында қазақтар 1751 жылы Өтелбай батыр тонаған 40 хиуалық түйе орнына, 150 ту бие қайтаруға келіскен. Бұл деректер Шеркеш руының тектілері бір-біріне қарсы шыққан екі Шыңғыс ұрпақтарының арасында үлкен құрметке ие болғанын көрсетеді. 1758 жылы Хиуа тағынан құлатылған Батыр ханның ұлы Қарабай хан Тұрымбет бидің ауылынан пана тапты. 1771 жылы Нұралы хан граф Панинге жазған хатында өз жақтастарының тізімінде, Байұлы рулары басшыларының ішінде бірінші болып Тұрымбет биді атайды. Алайда, көп ұзамай хан мен би жау болады. 1785 жылдың жазында ІІ Екатеринаға Нұралы ханды биліктен кетіру туралы өтінішхатқа Шеркеш руынан Тұрымбет би, Есенаман би, Көсем баһадүр, Жарқынбай батырлар қол қояды. Сол жылы қыркүйек айында болған құрылтайда Тұрымбет би барлық Байұлы руларының бас старшыны болып сайланады. Әрине, бұл таңдауда Тұрымбет бидің егде тартқан жасы мен даусыз беделі де маңызды рөл атқарды, бірақ оның үлкен дәрежелі руға жататындығы да маңызды рөл атқарды. Өмір бойы Байұлы руларына арқа сүйеген Нұралы хан үшін, әрине, Шеркеш руының жауласуға кіруі өте ауыр соққы болды. 1785 жылы желтоқсан айының аяғында Нұралы хан Игельстромға жазған хатында Тұрымбет биді «ұры» және «алаяқ» деп атап, керуендер мен шекаралық елді мекендерге шабуыл жасауға Шеркеш руының көсемінің қатысқаны туралы орыс билігінің алдында беделін түсіретін деректер келтіреді. Бірақ бәрі бекер болды, өйткені оның дәуірі әлдеқашан өтіп кеткен еді. 1786 жылы Нұралы хан Кіші жүзді тастап, Уфаға қоныстанды, ал келесі жылы Тұрымбет би Ресей әкімшілігі құрған жаңа орган «Байұлы ұрпақтарының расправасы» ұйымының төрағасы болып сайланады. 1790 жылы Сырым Датұлы қарулы күресті қайта бастағанда, Тұрымбет би Байұлы руының басқа да беделді басшыларымен бірге бұл қадамға қарсы болды. «Жайық өңіріндегі жер мәселесі мен жайылымнан айырылып қаламын ба деген қорқыныш үлкен бір топ старшындардың Сырымға қосылудан бас тартуында үлкен рөл атқарды. Бұл үрей старшындарды ғана емес, қалың бұқараны да тежеп тұрды және, сөзсіз, елеулі негіздер болды: көшпеліліктің жаңа аумақтарын табу өте қиын болды», - деп М.Вяткин байұлы ақсақалдарының ұстанымын түсіндірді. Бұл ретте Тұрымбет би Сырым батырмен бірге 1791-1792 ж.ж. Ералы ханды Кіші жүздің жаңа билеушісі етіп бекітуге қарсылық білдірген екі ұжымдық хатқа қол қойды. Сөйтіп, Шеркеш руының басшысы Әбілқайыр хан ұрпақтарына қарсылығын жалғастыра берді. Тиісінше, ол Сырым батырмен мақсаттары ортақ болғанмен, күрес әдістеріне келіспей, тек қарулы қарсылыққа қарсы болды. 18 ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында Тұрымбет бидің аты-жөні құжаттарда аталмай қалады, бұл оның қайтыс болуына немесе саясатқа араласуды тоқтатқанына байланысты болуы мүмкін. Оның немересі Бекмұхамбет би мұрагері болды, ол расправа ұйымына кірді. Бекмұхамбет би 18 ғасырдың аяғында Қаратай сұлтанның жақтастарының қатарында болды. Алайда, 19 ғасырдың басында Шеркеш руының басшысы Қаратай сұлтанның інісі және қарсыласы Бөкей сұлтанның жағына өтті. Бұл одақ тиісінше мөрленді. Бөкей сұлтан Бекмұхамбет бимен құда болды.<ref>Tamga кітабы. Расул Темірғалиев</ref> 1802 жылы Бекмұхамбет бидің жетекшілігімен Шеркеш руының едәуір бөлігі Бөкей сұлтанға еріп, Жайық пен Еділ өзендерінің аралығындағы аймаққа келді, онда жаңа квазимемлекеттік бірлестік – Ішкі Орда құрылды, кейін Бөкей Ордасы немесе Бөкей хандығы деген атаулармен белгілі болды.<ref>Tamga кітабы. Расул Темірғалиев</ref> Шеркеш руы Бөкей хандығының дәрежесі биік руларының біріне айналды, бұл рудың дәстүрлі мәртебесімен де, Бекмұхамбет бидің қызметімен де байланысты болды. Алайда, Шеркеш руы көсемдері мен Бөкей хандығының билеушілері арасындағы қарым-қатынаста бәрі тегіс болған жоқ. Алғашқы жылдары шеркештер тіпті Жайыққа қайта кетуге тырысты. Дегенмен, уақыт өте келе тағы да ортақ тіл тапты.<ref>Tamga кітабы. Расул Темірғалиев</ref> 1811 жылы Бекмұхамбет би Бөкей ханды сайлауға, 1812 жылы Оралда өткен бекіту рәсіміне қатысты. Бекмұхамбет би Жәңгір ханға да қолдау жасады. 1824 жылы Жәңгір ханды сайлауға Мүсіреп Айдаболов пен Бекмұхамбет би өз руының өкілдері ретінде қатысты. 1827 жылы сәуір айында Жәңгір хан сол кезде болып жатқан толқулар кезінде Шеркеш руы басшыларының адалдығын атап өтті, Бекболат Байшеркешовке тархан атағы берілді.<ref>Tamga кітабы. Расул Темірғалиев</ref> 1835 жылы Бекмұхамбет би жасының ұлғаюына және денсаулығының нашарлауына байланысты қызметтен кетті. Ол өзінің ұлы Шолтырды Шеркеш руының бір тармағына басқарушы етіп бекітуді өтініп Жәңгір ханға жүгінеді. Бұл өтініш қанағаттандырылды. 1839 жылы Шолтыр би де ханның кеңесшісі болды. 1840 жылы Жәңгір хан оған Анна орденінің алтын медалін табыстады.<ref>Tamga кітабы. Расул Темірғалиев</ref> Халық арасында жақсы естелік қалдырған өте атақты билеуші Шолтыр ұлы Мұхамеджан (Мақаш әкім) Бекмұхамбетов болды. Шежіресі: Шеркеш → Қойыс → Дербіс → Түрке → Жомарт → Пұсырман → Тұрымбет → Есмәмбет → Бекмұхамбет → Шолтыр → Мұхамеджан. Сөйтіп, Түрке биден бастасақ, екі ғасырдан астам бір әулеттің өкілдері ұрпақтан-ұрпаққа өз руының немесе оның жекелеген топтарының басында тұрған. <references /> [[Санат:Түрке би]] [[Санат:Қазақ тұлғасы]] [[Санат:Ел билеуші]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:Қазақ билері]] cusrrir44eckfmkjv726x3cr7k0jp12 3651757 3651755 2026-09-07T07:45:48Z Орын Толғанай 183532 3651757 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Түрке Дербісұлы (17 ғасырдың екінші жартысы – 18 ғасырдың басы) Шеркеш руының басшысы болып, ел жадында киелі адам ретінде сақталған. Орыс деректерінде ол [[Тәуке хан]] тұсындағы қазақ зиялы қауымының ең ықпалды өкілдерінің бірі болған. == Тарихи деректер == Түрке бидің ата-бабалары аты шыққан батыр болғандығы туралы ел есінде: <poem>...Қойыс пен Дербіс серт еткен, Серт еткен жауын мерт еткен. Шеркештен батыр көп шықты, Ол заманда – ерте өткен,</poem> - деген жыр жолдары сақталған. Түрке би атанып, қазақ рулары арасындағы жер мен жесір, мал мен құн дауын шешіп, «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген қағиданы берік ұстанып, әділдігімен әлеуметке кеңінен танымал болған. «Адайдың атақты [[Абыл Тілеуұлы|Абыл ақыны]] айтыпты» деп Әбдірахман Бекбасаров деген ақсақалдан мынадай жыр жолдары жеткен: <poem>Ар жағы Қойыс, Саталы, Бер жағында Түрке бар, Әулие болған баталы. Түркеден барып бата алса, Оң болған екен сапары. Жалауында Қыдыр жүріпті, Әлиістен деген қыз екен, Асыл шыққан жатағы. Дербістен Түрке туыпты, Он бес жаста ту алған, Қылышын қанға суарған! Әулие Бопан-Аспантай, Құр қалмаған дуаннан Байұлы түгіл қазақтан, Сахилығы асқандай.</poem> Осы жыр жолдарынан Түркенің тек би ғана емес, қол бастаған батыр, айтқаны келер әулие ретінде бағаланғанын байқаймыз. 1690 жылы Ресейге елші ретінде жіберілген Түрке бидің күйеу баласы Келді мырзаны Ресей билігі тұтқындайды. Ашуға булыққан Түрке би Ресей шекарасына кек алу үшін бірнеше рет шабуыл ұйымдастырды. Ол, сондай-ақ, 1692 жылы орыс елшілері Неприпасов пен Кобяковты ұстап, Келді мырза азат етілгенше оларды атамекеніне жібермеуге [[Тәуке хан|Тәуке ханды]] көндірді. Бұл тиімді шара болып шықты. 1694 жылы орыс билігі Түрке бидің күйеу баласын босатуға мәжбүр болды. Түрке би [[Мөңке би Тілеуұлы|Мөңке бимен]] замандас, билiктi қатар жургiзген адам. Бiрақ туған, өлген жылдары белгiсiз. Ел iшінде сөздерi де көп сақталмаған. Турке жөнiнде әpi әкiм, әpi би болған [[Мақаш әкім]] атымен танымал Мұхамбетжан Шолтырұлы Бекмұхамбетовтiн мұрағатында деректер кездестіруге болады. Өйткенi Мақаш осы Түрке биден тарайды. == Ел билеген ұрпақтары == Түрке би [[Шеркеш]] руы билеушілерінің тұтас бір әулетінің негізін қалаушы болды. Оның ұлы Жомарт би 1731 жылы 10 қазанда орыс бодандығына ант қабылдаған Кіші жүздің би, батырлары қатарында аталады. Сол тұстағы Кіші жүздің белгілі рубасы старшындары Табын Бөкенбай батыр, Тама Есет батыр, Алаша Бәйсеу би, Каракете Әжібай бек, Тана Құлжаназар би, Қызылқұрт Қосқадам, Есентемір Мырзаболат, Масқар Қарақұдық, Жағалбайлы Сәрке батырлармен бірге Шеркеш Жомарт биде [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] саясатына қолдау білдірген. Сөйтіп Жомарт бидің әйгілі Әбілқайырмен бірге ант қабылдаған Кіші жүздің атақты 29 старшынының қатарында болуы, оның тұлғалық болмысын айқындай түседі. Хат соңына ол «Алшын-Шеркеш старшыны Жомарт би» деп өзінің мөр таңбасын түсірген. Жомарт би сол кезде егде тартқан жаста еді, сондықтан көп ұзамай Шеркеш руын оның баласы Пұсырман би басқарды. Кейбір орыс деректерінде Мұсылман би деп те атайды. 1750 жылдары [[Нұралы хан]] басқарған Кіші жүз бен Қайып хан билігіндегі Хиуа хандығы арасында сауда қатынастарына байланысты шиеленісті мәселелер туындаған. Ол Кіші жүз арқылы Орынборға келетін хиуалық сауда керуендерінің қазақ рулары тарапынан тонауға ұшырауымен, ал Хиуаға саудаға барған қазақ саудагерлерінен үлкен көлемде алым-салық алынуымен, сауда керуендеріне кедергі келтірумен түсіндіріледі. Сөйтіп екі жақты сауда-саттық мәселесін реттеу үшін Нұралы хан 1753 жылы күзде Хиуаға Шеркеш Пұсырман би бастаған елшілік аттандырады. Елшілік құрамында Нұралының нағашы ағасы адай Мырзатай батыр, Пұсырман бидің туған інісі Бура, баласы Тұрымбет, Малыбай, Олжа, т.б. қазақтармен қатар Нұралының генерал-губернатор И.И. Неплюевтен сұрауына байланысты Орынбордан жіберілген орыс елшілері тілмаш Я. Гуляев пен канцелярист П. Чучалов та болды. Елшілік Хиуаға 1753 жылы 18 желтоқсанда жеткен. Пұсырман би бастаған қазақ елшілері 21 желтоқсанда Қайып ханға Нұралы хатын тапсырады. Қайып хан оларды құрметпен жылы қабылдап, 25 желтоқсан күні өзіне шақырған. Кездесу барысында қазақтар 1751 жылы Өтелбай батыр тонаған 40 хиуалық түйе орнына, 150 ту бие қайтаруға келіскен. Бұл деректер Шеркеш руының тектілері бір-біріне қарсы шыққан екі Шыңғыс ұрпақтарының арасында үлкен құрметке ие болғанын көрсетеді. 1758 жылы Хиуа тағынан құлатылған Батыр ханның ұлы Қарабай хан Тұрымбет бидің ауылынан пана тапты. 1771 жылы Нұралы хан граф Панинге жазған хатында өз жақтастарының тізімінде, Байұлы рулары басшыларының ішінде бірінші болып Тұрымбет биді атайды. Алайда, көп ұзамай хан мен би жау болады. 1785 жылдың жазында ІІ Екатеринаға Нұралы ханды биліктен кетіру туралы өтінішхатқа Шеркеш руынан Тұрымбет би, Есенаман би, Көсем баһадүр, Жарқынбай батырлар қол қояды. Сол жылы қыркүйек айында болған құрылтайда Тұрымбет би барлық Байұлы руларының бас старшыны болып сайланады. Әрине, бұл таңдауда Тұрымбет бидің егде тартқан жасы мен даусыз беделі де маңызды рөл атқарды, бірақ оның үлкен дәрежелі руға жататындығы да маңызды рөл атқарды. Өмір бойы Байұлы руларына арқа сүйеген Нұралы хан үшін, әрине, Шеркеш руының жауласуға кіруі өте ауыр соққы болды. 1785 жылы желтоқсан айының аяғында Нұралы хан Игельстромға жазған хатында Тұрымбет биді «ұры» және «алаяқ» деп атап, керуендер мен шекаралық елді мекендерге шабуыл жасауға Шеркеш руының көсемінің қатысқаны туралы орыс билігінің алдында беделін түсіретін деректер келтіреді. Бірақ бәрі бекер болды, өйткені оның дәуірі әлдеқашан өтіп кеткен еді. 1786 жылы Нұралы хан Кіші жүзді тастап, Уфаға қоныстанды, ал келесі жылы Тұрымбет би Ресей әкімшілігі құрған жаңа орган «Байұлы ұрпақтарының расправасы» ұйымының төрағасы болып сайланады. 1790 жылы Сырым Датұлы қарулы күресті қайта бастағанда, Тұрымбет би Байұлы руының басқа да беделді басшыларымен бірге бұл қадамға қарсы болды. «Жайық өңіріндегі жер мәселесі мен жайылымнан айырылып қаламын ба деген қорқыныш үлкен бір топ старшындардың Сырымға қосылудан бас тартуында үлкен рөл атқарды. Бұл үрей старшындарды ғана емес, қалың бұқараны да тежеп тұрды және, сөзсіз, елеулі негіздер болды: көшпеліліктің жаңа аумақтарын табу өте қиын болды», - деп М.Вяткин байұлы ақсақалдарының ұстанымын түсіндірді. Бұл ретте Тұрымбет би Сырым батырмен бірге 1791-1792 ж.ж. Ералы ханды Кіші жүздің жаңа билеушісі етіп бекітуге қарсылық білдірген екі ұжымдық хатқа қол қойды. Сөйтіп, Шеркеш руының басшысы Әбілқайыр хан ұрпақтарына қарсылығын жалғастыра берді. Тиісінше, ол Сырым батырмен мақсаттары ортақ болғанмен, күрес әдістеріне келіспей, тек қарулы қарсылыққа қарсы болды. 18 ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында Тұрымбет бидің аты-жөні құжаттарда аталмай қалады, бұл оның қайтыс болуына немесе саясатқа араласуды тоқтатқанына байланысты болуы мүмкін. Оның немересі Бекмұхамбет би мұрагері болды, ол расправа ұйымына кірді. Бекмұхамбет би 18 ғасырдың аяғында Қаратай сұлтанның жақтастарының қатарында болды. Алайда, 19 ғасырдың басында Шеркеш руының басшысы Қаратай сұлтанның інісі және қарсыласы Бөкей сұлтанның жағына өтті. Бұл одақ тиісінше мөрленді. Бөкей сұлтан Бекмұхамбет бимен құда болды.<ref>Tamga кітабы. Расул Темірғалиев</ref> 1802 жылы Бекмұхамбет бидің жетекшілігімен Шеркеш руының едәуір бөлігі Бөкей сұлтанға еріп, Жайық пен Еділ өзендерінің аралығындағы аймаққа келді, онда жаңа квазимемлекеттік бірлестік – Ішкі Орда құрылды, кейін Бөкей Ордасы немесе Бөкей хандығы деген атаулармен белгілі болды.<ref>Tamga кітабы. Расул Темірғалиев</ref> Шеркеш руы Бөкей хандығының дәрежесі биік руларының біріне айналды, бұл рудың дәстүрлі мәртебесімен де, Бекмұхамбет бидің қызметімен де байланысты болды. Алайда, Шеркеш руы көсемдері мен Бөкей хандығының билеушілері арасындағы қарым-қатынаста бәрі тегіс болған жоқ. Алғашқы жылдары шеркештер тіпті Жайыққа қайта кетуге тырысты. Дегенмен, уақыт өте келе тағы да ортақ тіл тапты.<ref>Tamga кітабы. Расул Темірғалиев</ref> 1811 жылы Бекмұхамбет би Бөкей ханды сайлауға, 1812 жылы Оралда өткен бекіту рәсіміне қатысты. Бекмұхамбет би Жәңгір ханға да қолдау жасады. 1824 жылы Жәңгір ханды сайлауға Мүсіреп Айдаболов пен Бекмұхамбет би өз руының өкілдері ретінде қатысты. 1827 жылы сәуір айында Жәңгір хан сол кезде болып жатқан толқулар кезінде Шеркеш руы басшыларының адалдығын атап өтті, Бекболат Байшеркешовке тархан атағы берілді.<ref>Tamga кітабы. Расул Темірғалиев</ref> 1835 жылы Бекмұхамбет би жасының ұлғаюына және денсаулығының нашарлауына байланысты қызметтен кетті. Ол өзінің ұлы Шолтырды Шеркеш руының бір тармағына басқарушы етіп бекітуді өтініп Жәңгір ханға жүгінеді. Бұл өтініш қанағаттандырылды. 1839 жылы Шолтыр би де ханның кеңесшісі болды. 1840 жылы Жәңгір хан оған Анна орденінің алтын медалін табыстады.<ref>Tamga кітабы. Расул Темірғалиев</ref> Халық арасында жақсы естелік қалдырған өте атақты билеуші Шолтыр ұлы Мұхамеджан (Мақаш әкім) Бекмұхамбетов болды. Шежіресі: Шеркеш → Қойыс → Дербіс → Түрке → Жомарт → Пұсырман → Тұрымбет → Есмәмбет → Бекмұхамбет → Шолтыр → Мұхамеджан. Сөйтіп, Түрке биден бастасақ, екі ғасырдан астам бір әулеттің өкілдері ұрпақтан-ұрпаққа өз руының немесе оның жекелеген топтарының басында тұрған. <references /> [[Санат:Түрке би]] [[Санат:Қазақ тұлғасы]] [[Санат:Ел билеуші]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:Қазақ билері]] 4s4o1xf4u160yyk0fwamxknfzhk4iqz Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3651579 3651332 2026-09-06T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3651579 json application/json { "articles": 245061, "pages": 671025, "edits": 3647865, "users": 181561, "activeusers": 398, "admins": 15, "files": 8775 } 7xuopnq7dqn483tifmxc82ze1fons4g Артур Ермекұлы Ластаев 0 768707 3651636 3521413 2026-09-07T03:45:36Z Casserium 68287 /* */ 3651636 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Артур Ермекұлы Ластаев | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Қазақстандағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = [[29 желтоқсан]] [[2022 жыл]]дан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары = [[Эльвира Әбілхасымқызы Азимова|Эльвира Азимова]] | Ізбасары = | Туған күні = 28.8.1983 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Әділет аға кеңесшісі<ref name="zakonkz" /> | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Білімі = {{Unbulleted list |[[Қазақ ұлттық университеті]] (2005) |[[Вирджиния университеті]] (2015) |[[Женева университеті]] (2018) }} | Ғылыми дәрежесі = {{Unbulleted list |Экономика және құқық магистрі (2005) |Қылмыстық әділет магистрі (2015) |Халықаралық құқық магистрі (2018) }} | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = {{Қатар |{{2 дәрежелі Айбын ордені}} }} }} '''Артур Ермекұлы Ластаев''' ([[28 тамыз]] [[1983 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық саясаткер және дипломат, әділет аға кеңесшісі, 2022 жылдан бергі [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл|Қазақстандағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл]].<ref name="zakonkz">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=37000741 |title=Ластаев Артур Ермекович |language=ru |work=online.zakon.kz |accessdate=2025-11-25}}</ref> == Ерте жылдары және білімі == Ластаев 1983 жылғы 28 тамызда [[Алматы]] қаласында дүниеге келген. Ол 2005 жылы [[Қазақ ұлттық университеті]]ндегі оқуын үздік бітіріп, экономика мен құқық магистрі атанды. 2015 жылы [[Вирджиния университеті]]нен қылмыстық әділет магистрі, 2018 жылы [[Женева университеті]]нен халықаралық құқық магистрі болды.<ref name="govkz">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ombudsman/about/structure/people/31870?lang=kk |title=Ластаев Артур Ермекұлы |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл]] |accessdate=2025-11-25}}</ref> == Мансабы == Ластаев өз мансабын 2006 жылы [[Алматы]] қалалық прокуратурасының [[Бостандық ауданы (Алматы)|Бостандық ауданы]]нда прокурордың көмекшісі болып бастады, кейіннен аға көмекші, ал 2008 жылы Алматы қалалық прокуратурасында прокурор қызметтерін атқарды.<ref name="zakonkz" /> 2010 жылдан бастап Ластаев [[Қазақстан Бас прокуратурасы|Бас прокуратура]]да бес жылдан астам уақыт бойы қызмет атқарды, онда 2012 жылдан 2016 жылға дейін Әлеуметтік-экономикалық саладағы заңдылықты қадағалау департаментінің Қаржылық заңнаманы сақтау бөліміне басшылық етті. 2016 жылдан 2018 жылға дейін Ластаев Бас прокуратураның өкілі/[[Женевадағы БҰҰ кеңсесі]] және басқа да халықаралық ұйымдар жанындағы Қазақстанның Тұрақты өкілдігінің кеңесшісі лауазымына ие болды. 2018 жылы ол Бас прокуратураның Еуропадағы өкілі/Швейцарияның [[Берн]] қаласындағы Елшіліктің кеңесшісі болып тағайындалды.<ref name="govkz" /> 2022 жылы ол Бас прокуратураның Қазақстандағы Халықаралық құқықтық ынтымақтастық қызметін басқарды. 2022 жылғы 29 желтоқсанда [[Қазақстан Сенаты]] Ластаевты [[Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл]]і қызметіне сайлады.<ref name="govkz" /> == Марапаттары == Ластаев — 2-дәрежелі [[Айбын ордені]], «Прокуратураның үздігі» төсбелгісі, түрлі медальдар, алғыс хаттар мен [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]] мен Прокуратураның құрмет грамоталарының иегері.<ref name="govkz" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Ластаев, Артур Ермекұлы}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан дипломаттары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Вирджиния университеті түлектері]] [[Санат:Женева университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Адам құқықтары жөніндегі уәкілдері]] nj6whk7s4utjcwxjoixjphcoumuen5o Мингәчевир 0 772186 3651566 3645713 2026-09-06T17:23:17Z Мағыпар 100137 3651566 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Мингәчевир |шынайы атауы = {{lang-az|Mingəçevir}} |сурет = Kür çayının Mingəçevirdən keçən hissəsi.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Әзербайжан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =46 |lat_sec =12 |lon_dir =E |lon_deg =47 |lon_min =02 |lon_sec =56 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1946 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Мингечаургэс |статус алуы = 1948 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 55 |климаты = субтропикалық |ресми тілі = |тұрғыны = 98 100 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +4:00 |DST = |телефон коды = +994 147 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Mingəçevir |сайты = |сайт тілі = }} '''Мингәчевир''' ({{lang-az|Mingəçevir}}) — [[Әзербайжан]]дағы қала. Кура өзенінің жағасында орналасқан бұл қала Әзербайжандағы халық саны жөнінен төртінші қала.<ref>{{citeweb|url=https://www.votpusk.ru/country/kurort.asp?CN=AJ&CT=AJ1|title=Мингечевир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-10|lang=}}</ref> Мингечевир қаласының халқы 2026 жылы 98 100 адамды құрады.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/az/population-of-mingachevir-9018.html|title=Население Мингечевир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-10|lang=}}</ref> == Географиялық сипаттамасы == Қала Бакуден 323 шақырым және Баку-Тбилиси теміржолынан 17 км қашықтықта орналасқан. Ұлттық әуежай 30 км қашықтықта. Географиялық тұрғыдан қала республиканың орталығында, Кура өзенінің екі жағалауында орналасқан. Мингәчевир су қоймасы қаладан солтүстік-батысқа қарай 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://m.gomap.az/Info/Cities/Mingechevir.aspx?lng=ru|title=Город Мингечевир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-10|lang=}}</ref> == Тарихы == Мингәчевир елдің айналасындағы аудандарды сумен қамтамасыз ететін «Мингечевир теңізі» су қоймасының арқасында танымал. 1945 жылы жұмысшылар қонысы ретінде құрылған Мингәчевир тез дамып, 1948 жылы қала мәртебесін алды.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-az-Mingechaur|title=Мингечаур|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-10|lang=}}</ref> Біздің заманымызға дейінгі 3-мыңжылдықта мұнда ежелгі қоныс болған, оның жергілікті тұрғындары егіншілікпен, жылқы шаруашылығымен, балық аулаумен және қолөнермен айналысқан. Алғашқы археологиялық қазба жұмыстары 1871 жылы жүргізілді. Келесі ғылыми зерттеу 1935 жылы ұйымдастырылды. Қазба жұмыстары кезінде екі қоныс және әртүрлі жерлеу орындары табылды. 1946 жылы соғыстан кейінгі кезеңде басталған қазба жұмыстарының келесі кезеңінде тұрмыстық заттар мен ыдыстар – алтын және күміс ыдыстар, шыны ыдыстар, әйелдер зергерлік бұйымдары және бірнеше ежелгі мемлекеттердің тиындары табылды. Бұл олжалар қаланың басқа елдермен сауда және мәдени байланыстарын растады. Сол кездегі ежелгі қоныста көптеген қолөнер шеберханалары, моншалар және сауда нүктелері болған. XVIII ғасырда тұрғындар Кура өзенінің сол жағалауына белсенді түрде қоныстана бастады. Маңызды сауда жолында орналасқан ежелгі Мингәчевир қаласы XVIII және XIX ғасырларда елдің мәдени орталығы болды. Қала атауының шығу тегі туралы бірнеше теория бар. Біреуіне сәйкес, ол Әзербайжанға тәртіпсіздіктерді басу үшін жіберілген араб қолбасшысы Мингечевирмен байланысты. Қанды шайқас кезінде оның қызы қаза тауып, Кура өзенінің жағасында қылышымен және атымен жерленген. Басқа дереккөздер қала атауын Сасани билеушісі Манучехрмен байланыстырады. 1954 жылдың ақпан айында Мингәчевир республикалық бағыныстағы қала болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2315-Mingechaur.html|title=Азия. Азербайджан|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-10|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://kz24.news/article/interesnye-mesta/krupnye-goroda-azerbaydzhana.html?ysclid=mk81ajbpvy141344555|title=Самые крупные города Азербайджана|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-10|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада резеңке бұйымдарын, оқшаулағыш материалдарды және шыны талшықты шығаратын зауыттар бар. Сондай-ақ, компьютерлер мен кеңсе жабдықтарын шығаратын компания бар. Мингәчевир су қоймасы жақын маңдағы елді мекендердегі тұрмыстық қажеттіліктер үшін де, ауыл шаруашылығы үшін де маңызды су көзі болып табылады, ал Мингәчевир су электр станциясы (СЭС) елдің көптеген аймақтарын электр энергиясымен қамтамасыз етеді. Мингәчевир — Әзербайжанның ең маңызды мәдени және білім беру орталықтарының бірі. Онда жоғары және орта арнаулы оқу орындары, мұражайлар, театрлар, көрмелер және кинотеатрлар орналасқан. Балаларға арналған сыныптан тыс іс-шараларға, соның ішінде әртүрлі балалар шығармашылық орталықтарына, спорт мектептеріне, жастар туризмі орталығына және өлкетану орталығына көп көңіл бөлінеді. Мингәчевир салыстырмалы түрде жас болғанына қарамастан, ежелгі сәулет ескерткіштерінде көрініс тапқан бай тарихы бар. Баға жетпес артефактілер жергілікті тарих және өлкетану мұражайында сақталған.<ref>{{citeweb|url=https://bayattravel.com/azerbajdzhan/azerbaijan-info/11-mingechevir|title=Мингечевир|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-01-10|lang=}}</ref> == Көрікті жерлері == Мингәчевирдің бай мәдени мұрасы бар, оның тарихи ескерткіштері мен көрікті жерлеріне Мингәчевир мешіті, армян шіркеуі және Мингәчевир бөгеті кіреді. *'''Мингәчевир бөгеті''' — Әзербайжандағы ең үлкен су қоймасы, қаланы су электр қуатымен қамтамасыз етеді. Айналасындағы аумақ балық аулауға, жүзуге және қайықпен серуендеуге өте қолайлы. *'''Мингәчевир жабайы табиғат саябағы''' — саябақта аюлар, бұғылар, бүркіттер және тауыстар сияқты әртүрлі жануарлар мен құстар мекендейді. Сондай-ақ, саябақ бойында көптеген жаяу жүргіншілер жолдары, ағаш көпірлер және пикник алаңдары бар. *'''Жұма мешіті''' — 1800 жылдары салынған Мингәчевирдегі ең көне мешіт. Ол ислам және жергілікті сәулет стильдерінің ерекше үйлесімін білдіреді және мәдени тұрғыдан маңызды ескерткіш болып саналады. *'''Гейдар Әлиев саябағы''' — саябақта ұлттық батырлардың көптеген мүсіндері және қайықпен жүзуге жарамды жасанды көл бар. Сондай-ақ, балаларға арналған бірнеше ойын алаңдары және демалып, сергітетін бірнеше кафе бар. *'''Мингәчевир сарқырамасы''' — қала орталығынан 20 км жерде орналасқан, биіктігі шамамен 10 м. Жасыл желектермен қоршалған бұл жер пикниктер мен демалыс үшін орындар ұсынады. *'''Мингәчевир су электр стансасы''' — Әзербайжандағы ең ірі стансалардың бірі болып табылады және қаланы электр қуатымен қамтамасыз етеді. Бұл Әзербайжанның инфрақұрылымы мен технологиялық жетістіктері туралы білгісі келетін туристер үшін танымал орын. *'''Өлкетану мұражайы''' — мұражай Мингәчевир мен оның айналасындағы аймақтың тарихы мен мәдениетін ұсынады. Бірнеше экспонаттар жергілікті тұрғындардың күнделікті өмірі мен дәстүрлерін көрсетеді.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/azerbaijan-mingachevir.htm|title=Карта Мингечевира|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-07-6|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed"> Mingachevir home built by German prisoners of war.JPG|Неміс әскери тұтқындары салған үй НМ.jpg|Мингәчевир қаласындағы жағалау Mingachevir city sunset.JPG|Қала арқылы өтетін Кура өзенінің бөлігі Mingəçevir dənizkənarı bulvarı.jpg|Жаға бульвары Mingəçevir SES ümumi görünüş.jpg|Су қоймасы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Әзербайжан қалалары}} [[Санат:Әзербайжан қалалары]] 2b0jhxbcc60fqbvstfzsh7vfrm34ow3 Қазақстан Құрылтайы 0 774054 3651640 3649695 2026-09-07T03:58:15Z Casserium 68287 /* */ 3651640 wikitext text/x-wiki {{Заң шығарушы орган | Атауы = Қазақстан Республикасының Құрылтайы | Шынайы атауы = | Қазіргі шақырылымы = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|I сайланым]] | Сурет = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Ені = 120px | Сурет атауы = [[Қазақстан елтаңбасы]] | Мемлекет = {{байрақ|Қазақстан}} | Түрі = [[Бір палаталы жүйе|бір палаталы парламент]] | Сайлану мерзімі = 5 жыл | Палаталары = | Басшының лауазымы1 = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төрағасы]] | Басшы1 = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Басшының партиясы1 = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Сайлану күні1 = 28 тамыз 2026 | Басшының лауазымы2 = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары|Төраға орынбасары]] | Басшы2 = [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] | Басшының партиясы2 = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Сайлану күні2 = 28 тамыз 2026 | Басшының лауазымы3 = Төраға орынбасары | Басшы3 = [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] | Басшының партиясы3 = [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] | Сайлану күні3 = 28 тамыз 2026 | Басшының лауазымы4 = Төраға орынбасары | Басшы4 = [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] | Басшының партиясы4 = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Сайлану күні4 = 28 тамыз 2026 | Басшының лауазымы5 = | Басшы5 = | Басшының партиясы5 = | Сайлану күні5 = | Басшының лауазымы6 = | Басшы6 = | Басшының партиясы6 = | Сайлану күні6 = | Мүшелер саны = 145 | Құрылым1 = Kurultai of Kazakhstan 2026.svg | Құрылым ені1 = 200 | Құрылым сипаттамасы1 = | Палата1 = Құрылтай | Фракциялары1 = {{ublist |{{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]]: 110 депутат |{{Color box|#0c5c4b|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]]: 10 депутат |{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]]: 9 депутат |{{Color box|#033e8b|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]: 8 депутат |{{Color box|#045aa5|border=darkgray}} [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 8 депутат }} | Құрылым2 = | Құрылым ені2 = 200 | Құрылым сипаттамасы2 = | Палата2 = | Фракциялары2 = | Комитеттері1 = | Комитеттері2 = | Дауыс беру жүйесі1 = Жабық [[партиялық тізім]] бойынша пропорциялы өкілеттік: 145 депутат | Дауыс беру жүйесі2 = | Соңғы сайлауы1 = [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|23 тамыз 2026]] | Соңғы сайлауы2 = | Жиналыс залы = | Жиналыс залы тақырыпша = | Жиналыс залы ені = 200 | Жиналыс залы сипаттамасы = | Штаб-пәтері = [[Астана]], Мәңгілік ел даңғылы, 2-үй | Құрылуы = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]] | Ізашары1 = Қос палаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Қазақстан Парламенті]] | Ізашары2 = | Таратылуы = | Ізбасары1 = | Ізбасары2 = | Сайты = {{URL|quryltai.kz}} | Ортаққор = Kurultai of Kazakhstan }} '''Қазақстан Республикасының Құрылтайы''' — [[Қазақстан]]ның [[бір палаталы жүйе|бірпалаталы парламенті]], жалғыз заң шығарушы және жоғары өкілді органы. 2026 жылы президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] ұсынысымен екіпалаталы [[Қазақстан Республикасының Парламенті|Парламент]]тің орнына құрылған Құрылтайдың тұңғыш сайлауы [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда]] өтті. Парламенттің қазіргі сайланымы — [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-сайланым]]. Құрылтай 145 депутаттан тұрады, оның барлығы пропорциялы жүйе бойынша сайланады.<ref name="azattiq1">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/deputat-pen-8-komitetten-turatyn-quryltai-toqaev-zhana-parlament-qandai-bolatynyn-aitty/33654582.html |title=145 депутат пен 8 комитеттен тұратын Құрылтай. Тоқаев жаңа парламент қандай болатынын айтты |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> == Тарихы == 2026 жылғы қаңтардағы [[Ұлттық құрылтай]] отырысында президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] парламентті бірпалаталы қылып, оны Құрылтай деп атағанды жөн көрді. Парламент реформасын [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]]да халық қолдап дауыс берді.<ref name="azattiq1" /><ref name="kursiv">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-01-20/qazaqstanda-zhanga-parlament-quryltaj-dep-atalady/ |title=Елдегі жаңа парламент «Құрылтай» деп аталады |lang=kk |publisher=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> Шілде айында [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстанның жаңа Конституциясы]] күшіне енді.<ref name="azattiq2">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/qyzylordadagy-ulttyq-quryltai-qalai-otti/33654597.html |title="Құрылтай" атты парламент және вице-президент. Тоқаев Қазақстан Конституциясын қалай өзгертпек? |lang=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-20 |accessdate=2026-02-06}}</ref> === Бірінші сайланым (2026–) === {{Толық мақала|Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы}} {{Толық мақала|Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары}} Құрылтайдың бірінші құрамын [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|сайлау]] 2026 жылғы 23 тамызда өтті.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-saylauyn-tagayyndau-turaly-163931 Қазақстан Республикасы Құрылтайының сайлауын тағайындау туралы]</ref> Сайлауға қатысқан 7 партияның 5-еуі бес пайыздық межені еңсере алды: «Әділет», «Ауыл», «Respublica», «Ақ жол» және Жалпыұлттық социал-демократиялық партия. «Әділет» партиясы Құрылтайдағы 145 мандаттың 110-ын жеңіп алып, басымдыққа ие болды.<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=10587 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҚҰРЫЛТАЙЫНЫҢ ДЕПУТАТТАРЫН САЙЛАУ ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫ БЕЛГІЛЕНДІ]</ref> 2026 жылғы 28 тамыздағы [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-шақырылған]] Құрылтайдың тұңғыш сессиясында Президент Тоқаев Құрылтай төрағалығына [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] кандидатурасын ұсынды.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/toqaev-quryltai-toragalygyna-oz-kandidaturasyn-usyndy |title=Тоқаев Құрылтай төрағалығына өз кандидатурасын ұсынды |language=kk |work=informburo.kz |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> Кандидатураны 144 депутат қолдап, Дәдебай Құрылтай төрағасы болып сайланды.<ref>[https://egemen.kz/news/aybek-dadebay-quryltay-toragasy-bolyp-saylandy Айбек Дәдебай Құрылтай төрағасы болып сайланды]</ref> == Сайлау жүйесі == Құрылтай біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша пропорциялы өкілдік жүйе негізінде сайланатын 145 депутаттан тұрады. 25 жасқа толған, ел аумағында соңғы 10 жыл бойы тұратын Қазақстан азаматы Құрылтай депутаты болып сайлана алады. Әйелдер, жастар, мүгедек адамдар партиялық тізімнің кемінде 30%-ын құрауы керек. Құрылтай депутаттарының өкілеттік мерзімі — 5 жыл. Құрылтайдың кезекті және кезектен тыс сайлауын Президент белгілейді. Президенттің Құрылтай Төрағасымен және Премьер-Министрмен консультациядан кейін Құрылтайды таратуға құқығы бар. Құрылтай депутаттарының өкілеттігі Құрылтай таратылған жағдайда тоқтатылады.<ref name="konstsot">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2600000000 Қазақстан Республикасының Конституциясы]</ref> == Депутаттар тізімі == {{Толық мақала|Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары}} == Атқаратын қызметі == Құрылтай: * конституциялық заңдарды және заңдарды қабылдайды; * Президент қарсылық білдірген заңдарды немесе заң баптарын қарсылық жіберілген күннен бастап 1 ай мерзімде қайта талқылап, дауысқа салады. Бұл мерзімнің сақталмауы Президент қарсылығының қабылданғанын білдіреді. Егер Құрылтай конституциялық заңдар немесе конституциялық заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының төрттен үшінің дауысымен, ал заңдар немесе заң баптары бойынша депутаттардың жалпы санының үштен екісінің дауысымен Президенттің қарсылығын еңсерсе, Президент 1 ай ішінде конституциялық заңға немесе заңға қол қояды. Егер Президенттің қарсылығы еңсерілмесе, конституциялық заң немесе заң қабылданбады немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп саналады; * соғыс және бітім мәселелерін шешеді; * Президенттің ұсынысы бойынша бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау жөніндегі халықаралық міндеттемелерді орындау үшін [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштерін]] қолдану туралы шешім қабылдайды; * [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президентінің]] сайлауын жариялайды; * жалпыхалықтық [[референдум]] тағайындау туралы бастама көтереді; * Қазақстан Президентіне Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен [[Қазақстан вице-президенті|Қазақстан Вице-Президентін]], [[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Премьер-министрін]], [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Соттың]] 10 судьясын, [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясының]] 6 мүшесін және [[Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасы|Жоғары аудиторлық палатаның]] 8 мүшесін тағайындауға келісім береді. Оларды лауазымынан босату Президенттің ғана құзыретінде. Егер Құрылтай келісім беруден 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы. ** Президент Премьер-министрді тағайындауға келісім сұрар алдында Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларымен консультация жасайды және Премьер-министрдің ұсынуымен Үкімет мүшелерін ([[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|сыртқы істер]], [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі|қорғаныс]], [[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі|ішкі істер]] министрлерін қоспағанда) тағайындар алдында Құрылтаймен консультация жасайды. * Президенттің ұсынуымен [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы Соттың]] судьяларын сайлайды және лауазымынан босатады, олардың антын қабылдайды; * Конституциялық Сот судьяларын, Жоғарғы Сот судьяларын қол сұғылмау кепілдігінен айырады; * Құрылтай депутатының өкілеттігін тоқтатады, сондай-ақ [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас Прокурордың]] ұсынуымен Құрылтай депутатын қол сұғылмау кепілдігінен айыру мәселесін шешеді; * Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде бестен бірінің бастамасы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруге құқылы; * Конституциялық Соттың Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жыл сайынғы жолдауын және жылына 2 рет Жоғары аудиторлық палата Төрағасының есебін тыңдайды; * Үкімет пен Жоғары аудиторлық палатаның республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есептерін талқылап, бекітеді. Есеп бекітілмеген жағдайда Құрылтайдың Үкіметке сенімсіздік вотумын білдіруі деп саналады; * Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен бірінің бастамасымен Үкімет мүшелерінің өз қызметі жөніндегі есептерін тыңдауға құқылы. Үкімет мүшесі республика заңдарын орындамаған жағдайда, есепті тыңдау қорытындысы бойынша Құрылтай депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісінің дауысымен Президентке оны лауазымынан босату туралы өтініш білдіру жөнінде шешім қабылдауға құқылы. Бұл жағдайда Президент Үкімет мүшесін лауазымынан босатады.<ref name="konstsot" /> == Басшылығы == === Төраға === {{негізгі мақала|Қазақстан Құрылтайы төрағасы}} Құрылтайды Төраға басқарады. Ол қазақ тілін жетік меңгерген депутаттар арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Төраға кандидатурасын Президент ұсынады, егер Құрылтай Төрағасын сайлаудан 2 рет бас тартса, Президент Құрылтайды таратуға құқылы.<ref name="konstsot" /> === Төраға орынбасары === {{Толық мақала|Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары}} Құрылтай Төрағасының 3 орынбасары болады, оларды Құрылтай депутаттары сайлайды, кандидатурасын Төрағаның өзі ұсынады.<ref name="konstsot" /><ref name="mazh">[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2600000297 Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы]</ref> == Құрылымы == {{толық мақала|Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары}} Құрылтай тұрақты комитеттер, сондай-ақ комиссиялар құрады.<ref name="konstsot" /> Конституциялық заңға сәйкес комитеттер саны 8-ден аспауға тиіс, қазіргі уақытта Құрылтайдың 8 комитеті бар:<ref name="mazh" /><ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2419886-quryltaida-qandai-komitetter-quryldy-zhane-olardy-kim-basqardy/ Құрылтайда қандай комитеттер құрылды және оларды кім басқарды]</ref> # Аграрлық мәселелер, экология және табиғи ресурстар комитеті # Әлеуметтік-мәдени даму комитеті # Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті # Қаржы және бюджет комитеті # Өңірлік және инфрақұрылымдық даму комитеті # Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті # Цифрландыру, инновациялар және ғылым комитеті # Экономикалық саясат, өнеркәсіп және энергетика комитеті Құрылтай Төрағасының жанында Құрылтайдың үйлестіру органы Құрылтай Бюросы жұмыс істейді, оның құрамына Құрылтай Төрағасының орынбасарлары, тұрақты комитеттердің төрағалары, Құрылтайда өкілдігі бар саяси партия фракцияларының жетекшілері кіреді.<ref name="mazh" /> Құрылтайдағы партиялардың фракция жетекшілері: # [[Әділет (партия)|Әділет]] — [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]]<ref>[https://astanatv.kz/ru/news/176597/ Определен состав Президиума и Комитетов Курултая РК]</ref> # [[Ауыл (партия)|Ауыл]] — [[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов|Қайрат Айтуғанов]]<ref name="frak26">[https://khabar.kz/kk/news/sayasat/190002-prezydent-khuryltaidagy-partyia-fraktsyialarynyn-zhetekshilerimen-kezdesti Президент Құрылтайдағы партия фракцияларының жетекшілерімен кездесті]</ref> # [[Respublica]] — [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]]<ref name="frak26" /> # [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] — [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]]<ref name="frak26" /> # [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] — [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рақымжанов|Асхат Рақымжанов]]<ref name="frak26" /> == Аппараты == Құрылтайдың қызметiн ұйымдастырушылық, құқықтық, ақпараттық-талдамалық және өзге де жағынан қамтамасыз етудi оның Аппараты жүзеге асырады. Құрылтай Аппаратының құрылымын Құрылтай Бюросы айқындайды.<ref name="mazh" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Қазақстан тақырыптарда}} {{stub}} [[Санат:Бірпалаталы парламенттер]] [[Санат:Мемлекет бойынша парламенттер]] [[Санат:Қазақстан Парламенті]] 40bx7v8zy275em8q2f1u7yenpsw24v8 Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3651629 3651390 2026-09-07T03:06:06Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3651629 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 139441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 227147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 444067] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 51837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 121007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 411315] |- |3 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 10671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 33634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 107613] |- |4 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 8477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9680] |- |5 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16380] |- |6 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 246268] |- |7 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 6774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15175] |- |8 |[[Бауырсақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 4857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 5306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B 8183] |- |9 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 13111] |- |10 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 81284] |- |11 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 28358] |- |12 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 6493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 8579] |- |13 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44540] |- |14 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 81258] |- |15 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 73673] |- |16 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 23254] |- |17 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 20706] |- |18 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23011] |- |19 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30040] |- |20 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 35531] |- |21 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25833] |- |22 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 1135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22785] |- |23 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11226] |- |24 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 116333] |- |25 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 27955] |- |26 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 57453] |- |27 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 1571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 4862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 28688] |- |28 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33502] |- |29 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 4161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 22817] |- |30 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 27448] |- |31 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45429] |- |32 |[[Аманат (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 3397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 8585] |- |33 |[[Қазақстан халық партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3500] |- |34 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 22750] |- |35 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28501] |- |36 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 115100] |- |37 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 16099] |- |38 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15454] |- |39 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5064] |- |40 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 62040] |- |41 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 3600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 26383] |- |42 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 4686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 107227] |- |43 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6669] |- |44 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 57633] |- |45 |[[Ақ жол (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2781] |- |46 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 122059] |- |47 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 34054] |- |48 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11673] |- |49 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11523] |- |50 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6416] |- |51 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17734] |- |52 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 37162] |- |53 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21765] |- |54 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 25560] |- |55 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3063] |- |56 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 64412] |- |57 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49035] |- |58 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2817] |- |59 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 9260] |- |60 |[[Құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 4996] |- |61 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 8634] |- |62 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27523] |- |63 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9617] |- |64 |[[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB-%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F 2823] |- |65 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27349] |- |66 |[[Google]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google 4131] |- |67 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10875] |- |68 |[[Сәтті Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 3251] |- |69 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16060] |- |70 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57504] |- |71 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 4424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 21399] |- |72 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15368] |- |73 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 19880] |- |74 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12301] |- |75 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 82712] |- |76 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 29526] |- |77 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 9527] |- |78 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12977] |- |79 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 35104] |- |80 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 37120] |- |81 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24123] |- |82 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9084] |- |83 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18832] |- |84 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 2870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15309] |- |85 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29849] |- |86 |[[Respublica]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Respublica 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Respublica 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Respublica 2378] |- |87 |[[Ауыл (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4651] |- |88 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17825] |- |89 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15599] |- |90 |[[Zhezkazgan Air]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zhezkazgan_Air 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zhezkazgan_Air 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zhezkazgan_Air 1013] |- |91 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18431] |- |92 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5090] |- |93 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76282] |- |94 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14043] |- |95 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11381] |- |96 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53059] |- |97 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4687] |- |98 |[[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 2309] |- |99 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 16611] |- |100 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26807] |- |101 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 34021] |- |102 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 21822] |- |103 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11104] |- |104 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 2638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7259] |- |105 |[[Байтақ (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2375] |- |106 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 49268] |- |107 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 96964] |- |108 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 4902] |- |109 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12005] |- |110 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9799] |- |111 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7094] |- |112 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63303] |- |113 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9554] |- |114 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 2711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 44640] |- |115 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 23229] |- |116 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 10779] |- |117 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12475] |- |118 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4797] |- |119 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 3915] |- |120 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 3921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18657] |- |121 |[[Бекжан Әшірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1027] |- |122 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8294] |- |123 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 15977] |- |124 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16631] |- |125 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 57382] |- |126 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15376] |- |127 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 11851] |- |128 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6540] |- |129 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 28863] |- |130 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 13341] |- |131 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9281] |- |132 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 52661] |- |133 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 20076] |- |134 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 28202] |- |135 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 12496] |- |136 |[[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1457] |- |137 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32461] |- |138 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12446] |- |139 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 4039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 22827] |- |140 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 35462] |- |141 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15643] |- |142 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18254] |- |143 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39467] |- |144 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16876] |- |145 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11977] |- |146 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12903] |- |147 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 22026] |- |148 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 34273] |- |149 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40778] |- |150 |[[Ветеринария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1354] |- |151 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 60717] |- |152 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14626] |- |153 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 2930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 22307] |- |154 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2116] |- |155 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 8189] |- |156 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7504] |- |157 |[[Google Chrome]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Google_Chrome 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Google_Chrome 1792] |- |158 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7499] |- |159 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 13482] |- |160 |[[Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D1%83%D0%B0%D0%BD 1129] |- |161 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 4502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8613] |- |162 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12574] |- |163 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 3065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 62593] |- |164 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20008] |- |165 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 35383] |- |166 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8627] |- |167 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9993] |- |168 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15012] |- |169 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8037] |- |170 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12636] |- |171 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2184] |- |172 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 8115] |- |173 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 4809] |- |174 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12490] |- |175 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11923] |- |176 |[[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4573] |- |177 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12866] |- |178 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9526] |- |179 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8801] |- |180 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14025] |- |181 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 12360] |- |182 |[[Бұзаубас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 4106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7711] |- |183 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6354] |- |184 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5564] |- |185 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 2871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 26921] |- |186 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18658] |- |187 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25303] |- |188 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19221] |- |189 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 6754] |- |190 |[[ALT Университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALT_%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3730] |- |191 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 5277] |- |192 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 105360] |- |193 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 3148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 32707] |- |194 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4365] |- |195 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 12811] |- |196 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5496] |- |197 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5004] |- |198 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10973] |- |199 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9828] |- |200 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52797] |- |201 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13101] |- |202 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 25247] |- |203 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14782] |- |204 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 18696] |- |205 |[[URL]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=URL 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=URL 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=URL 2524] |- |206 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71690] |- |207 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10643] |- |208 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2098] |- |209 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7426] |- |210 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 10881] |- |211 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8004] |- |212 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13681] |- |213 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4095] |- |214 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 27657] |- |215 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7673] |- |216 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10257] |- |217 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15202] |- |218 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 16220] |- |219 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 3519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9834] |- |220 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10926] |- |221 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8397] |- |222 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9004] |- |223 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 6730] |- |224 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14759] |- |225 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 10167] |- |226 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26502] |- |227 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8009] |- |228 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7876] |- |229 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3196] |- |230 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 3373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 24411] |- |231 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3308] |- |232 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11836] |- |233 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27381] |- |234 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10003] |- |235 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17549] |- |236 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11054] |- |237 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6599] |- |238 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8322] |- |239 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 13797] |- |240 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4557] |- |241 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16771] |- |242 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9757] |- |243 |[[Ұлғайсын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 76] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%D1%81%D1%8B%D0%BD 693] |- |244 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12725] |- |245 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 5122] |- |246 |[[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 1447] |- |247 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10962] |- |248 |[[Болат Оралұлы Ақшолақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3471] |- |249 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 7584] |- |250 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9528] |- |251 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11289] |- |252 |[[Дастан Талғатұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5305] |- |253 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18802] |- |254 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16482] |- |255 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 26631] |- |256 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 34023] |- |257 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 7031] |- |258 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 703] |- |259 |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 930] |- |260 |[[:Санат:Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9049] |- |261 |[[Шашыратқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B 2972] |- |262 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7483] |- |263 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 8474] |- |264 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9020] |- |265 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6691] |- |266 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7554] |- |267 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20005] |- |268 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15850] |- |269 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 27795] |- |270 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 28668] |- |271 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 28330] |- |272 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7634] |- |273 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26357] |- |274 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40103] |- |275 |[[HTML]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=HTML 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=HTML 6036] |- |276 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 15404] |- |277 |[[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2844] |- |278 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18576] |- |279 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8165] |- |280 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5748] |- |281 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 23715] |- |282 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8665] |- |283 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28284] |- |284 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10634] |- |285 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7462] |- |286 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24219] |- |287 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6951] |- |288 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 2153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10643] |- |289 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5976] |- |290 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7798] |- |291 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10190] |- |292 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7534] |- |293 |[[Жеке батылдығы үшін ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 418] |- |294 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4722] |- |295 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6719] |- |296 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 24719] |- |297 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8601] |- |298 |[[Қайрат Қапарұлы Айтуғанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 652] |- |299 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17830] |- |300 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6212] |- |301 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 16600] |- |302 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15989] |- |303 |[[Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2473] |- |304 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6018] |- |305 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5609] |- |306 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 37892] |- |307 |[[Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4916] |- |308 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 17913] |- |309 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5546] |- |310 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17720] |- |311 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6161] |- |312 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24711] |- |313 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19695] |- |314 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 10241] |- |315 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5485] |- |316 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6569] |- |317 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 11335] |- |318 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11958] |- |319 |[[Сая Оразғалиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1443] |- |320 |[[SuperStar KZ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SuperStar_KZ 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SuperStar_KZ 462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SuperStar_KZ 824] |- |321 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7882] |- |322 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 56002] |- |323 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32035] |- |324 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9163] |- |325 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4545] |- |326 |[[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 2606] |- |327 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5546] |- |328 |[[Қуық түбі безінің қабынуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 11513] |- |329 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 11552] |- |330 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7943] |- |331 |[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4470] |- |332 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11616] |- |333 |[[Ұлттық құрылтай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2117] |- |334 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9577] |- |335 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17431] |- |336 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10709] |- |337 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5207] |- |338 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 5267] |- |339 |[[Қой малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8751] |- |340 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10748] |- |341 |[[Нұрсұлтан мешіті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 1082] |- |342 |[[Hybrid Theory]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Hybrid_Theory 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Hybrid_Theory 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Hybrid_Theory 495] |- |343 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 7107] |- |344 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 5108] |- |345 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 21336] |- |346 |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 585] |- |347 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6152] |- |348 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 2320] |- |349 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14734] |- |350 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 6337] |- |351 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8795] |- |352 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6599] |- |353 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15214] |- |354 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11567] |- |355 |[[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2039] |- |356 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 21884] |- |357 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26959] |- |358 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10008] |- |359 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5465] |- |360 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 22819] |- |361 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4537] |- |362 |[[Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2567] |- |363 |[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 2210] |- |364 |[[Ұйықтатын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5912] |- |365 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 21975] |- |366 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24615] |- |367 |[[Логистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2589] |- |368 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7893] |- |369 |[[Сағат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82 4616] |- |370 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5979] |- |371 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 487] |- |372 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5832] |- |373 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 32558] |- |374 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3757] |- |375 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4193] |- |376 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5710] |- |377 |[[Ыстықкөл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BA%D3%A9%D0%BB 3414] |- |378 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11834] |- |379 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9039] |- |380 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15835] |- |381 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2699] |- |382 |[[Инвестиция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F 2856] |- |383 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 11843] |- |384 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 5069] |- |385 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16471] |- |386 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21741] |- |387 |[[I Сүлеймен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4196] |- |388 |[[Гүлбахрам Байбосынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3084] |- |389 |[[Түркістан Арена]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0 891] |- |390 |[[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2459] |- |391 |[[Қайтадан (фильм, 2025)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 9132] |- |392 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16689] |- |393 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5419] |- |394 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5226] |- |395 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13163] |- |396 |[[Сүндеттеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83 3862] |- |397 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8093] |- |398 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 7338] |- |399 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 28810] |- |400 |[[Балық шаруашылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1682] |- |401 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10347] |- |402 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30291] |- |403 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14194] |- |404 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9643] |- |405 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22638] |- |406 |[[Ұлытау ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2529] |- |407 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 58062] |- |408 |[[Қазақстан Ұлттық банкі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 3129] |- |409 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12774] |- |410 |[[Арқалық (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3604] |- |411 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8015] |- |412 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7968] |- |413 |[[Етеккір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 12594] |- |414 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47166] |- |415 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D1%8B 355] |- |416 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 7084] |- |417 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21266] |- |418 |[[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4285] |- |419 |[[Дәстүр (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 7161] |- |420 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 25073] |- |421 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 8731] |- |422 |[[Портал:Ағымдағы оқиғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3184] |- |423 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14699] |- |424 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8961] |- |425 |[[A.Z. (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=A.Z._%28Ninety_One%29 3842] |- |426 |[[Уикипедия:Таныстыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 3922] |- |427 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6839] |- |428 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 6050] |- |429 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5599] |- |430 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3777] |- |431 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18226] |- |432 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4975] |- |433 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5169] |- |434 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19292] |- |435 |[[Python]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Python 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Python 6715] |- |436 |[[Қайрат (футбол клубы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 11734] |- |437 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9174] |- |438 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42507] |- |439 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11140] |- |440 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22629] |- |441 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 5220] |- |442 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11255] |- |443 |[[Торғай облысы (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3154] |- |444 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 10170] |- |445 |[[Баланы ұшықтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%B1%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 6545] |- |446 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7612] |- |447 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 24479] |- |448 |[[Жыл күндерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6120] |- |449 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 5490] |- |450 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5001] |- |451 |[[Жәнібек Әлімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4951] |- |452 |[[МедиаУики:Gadgets-definition]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AGadgets-definition 431] |- |453 |[[Құлсары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 3269] |- |454 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16426] |- |455 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 37925] |- |456 |[[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2210] |- |457 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 9787] |- |458 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31610] |- |459 |[[Рәбия сұлтан бегім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 4075] |- |460 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 8770] |- |461 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 7721] |- |462 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3778] |- |463 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 28416] |- |464 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5908] |- |465 |[[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4449] |- |466 |[[:Санат:Ресей қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5463] |- |467 |[[Абай күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 505] |- |468 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 29560] |- |469 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7664] |- |470 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1500] |- |471 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 8907] |- |472 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13512] |- |473 |[[BTS]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BTS 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BTS 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BTS 3228] |- |474 |[[SCAT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SCAT 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SCAT 3131] |- |475 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38646] |- |476 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15334] |- |477 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6416] |- |478 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5697] |- |479 |[[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A2%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3546] |- |480 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9100] |- |481 |[[Ninety One]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Ninety_One 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ninety_One 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Ninety_One 3660] |- |482 |[[Портал:Африка/Африка елдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2260] |- |483 |[[Асан Мәжит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D0%B8%D1%82 1084] |- |484 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 13533] |- |485 |[[Ақмешіт әулие үңгірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5444] |- |486 |[[Мастопатия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 8656] |- |487 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19086] |- |488 |[[Отқа май құю]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D2%9B%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%8E 3011] |- |489 |[[Рауан Кенжеханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1850] |- |490 |[[Электрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1618] |- |491 |[[Темірқазық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4986] |- |492 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 31371] |- |493 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13628] |- |494 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 31722] |- |495 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 39437] |- |496 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16452] |- |497 |[[ZaQ (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 4127] |- |498 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11560] |- |499 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14858] |- |500 |[[Нұрсұлтан Нұрланұлы Шоқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 612] |- |501 |[[Юсуф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1921] |- |502 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4590] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 9807] |- |504 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20999] |- |505 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 17688] |- |506 |[[Емшек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BC%D1%88%D0%B5%D0%BA 2260] |- |507 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 430] |- |508 |[[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5479] |- |509 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5523] |- |510 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23339] |- |511 |[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 560] |- |512 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5139] |- |513 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8030] |- |514 |[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C.%D0%A5._%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2130] |- |515 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 16673] |- |516 |[[Ән-Нас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD-%D0%9D%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6661] |- |517 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 5443] |- |518 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20658] |- |519 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 8205] |- |520 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 16282] |- |521 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6114] |- |522 |[[Мәулид]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B4 1494] |- |523 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6207] |- |524 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 5947] |- |525 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21953] |- |526 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4570] |- |527 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31528] |- |528 |[[Менің папам тигр (фильм, 2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2024%29 1977] |- |529 |[[Ландшафт архитектурасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 450] |- |530 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15772] |- |531 |[[Алматы қаласындағы көшелердің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2332] |- |532 |[[Әл-Бақара сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4706] |- |533 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11495] |- |534 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12803] |- |535 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 17224] |- |536 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23732] |- |537 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6254] |- |538 |[[Үкімет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82 1837] |- |539 |[[Ортаққор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 3874] |- |540 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2507] |- |541 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12877] |- |542 |[[Сүндет той]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%BE%D0%B9 3361] |- |543 |[[Саясат Нұрбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3472] |- |544 |[[Робототехника]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9459] |- |545 |[[Сырға салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 4493] |- |546 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3352] |- |547 |[[Әл-Уақиға сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5464] |- |548 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16837] |- |549 |[[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3015] |- |550 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 6346] |- |551 |[[Қаш (фильм, 2022)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2022%29 1123] |- |552 |[[Минет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 3770] |- |553 |[[Авиация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 812] |- |554 |[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3981] |- |555 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16623] |- |556 |[[Астана қаласы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 902] |- |557 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4540] |- |558 |[[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3800] |- |559 |[[15 шілде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5 538] |- |560 |[[Түркия қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5526] |- |561 |[[Марғұлан Қалиұлы Сейсембаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2136] |- |562 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20102] |- |563 |[[Уикимедиа қоры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B 2477] |- |564 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 26886] |- |565 |[[Азан шақырып ат қою]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 1115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 5915] |- |566 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10087] |- |567 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15016] |- |568 |[[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5731] |- |569 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18896] |- |570 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13578] |- |571 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12319] |- |572 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5727] |- |573 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 7237] |- |574 |[[Қайрат Сатыбалдыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2092] |- |575 |[[2026 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 4297] |- |576 |[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1577] |- |577 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10014] |- |578 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20551] |- |579 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 20489] |- |580 |[[Өрмекші-адам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC 1066] |- |581 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7579] |- |582 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 10392] |- |583 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19010] |- |584 |[[Қайшылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 6] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 392] |- |585 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4503] |- |586 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4717] |- |587 |[[Өзбекстан қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4659] |- |588 |[[Ислам күнтізбесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 7405] |- |589 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4488] |- |590 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6442] |- |591 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4743] |- |592 |[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 11546] |- |593 |[[Maxi Чай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Maxi_%D0%A7%D0%B0%D0%B9 838] |- |594 |[[Төлеңгіттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 6035] |- |595 |[[Дәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 1953] |- |596 |[[Counter-Strike]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Counter-Strike 63] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Counter-Strike 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Counter-Strike 530] |- |597 |[[Қарақұрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 2470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 4274] |- |598 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 29286] |- |599 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 473] |- |600 |[[Тұран жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 1475] |- |601 |[[Заттыбек Көпбосынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4991] |- |602 |[[Қазақ ұлттық медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4927] |- |603 |[[Жолбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 3983] |- |604 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4244] |- |605 |[[Дихан Қамзабекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2166] |- |606 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 42426] |- |607 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5489] |- |608 |[[Азаматхан Сайлауұлы Әміртай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9 654] |- |609 |[[Microsoft]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Microsoft 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Microsoft 4433] |- |610 |[[Еріншектер Елі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%95%D0%BB%D1%96 3518] |- |611 |[[Қатысушы:EPIC]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AEPIC 823] |- |612 |[[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2008_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B6%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 267] |- |613 |[[Шекер (хикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 430] |- |614 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2888] |- |615 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4065] |- |616 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5351] |- |617 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 22878] |- |618 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 2765] |- |619 |[[Куннилингус]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 2952] |- |620 |[[Көне түрік дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 2718] |- |621 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9461] |- |622 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10480] |- |623 |[[Қазақстандағы референдум (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 8023] |- |624 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 5457] |- |625 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11148] |- |626 |[[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4349] |- |627 |[[Ерке Есмахан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D0%95%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD 4342] |- |628 |[[Айдар (шаш)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%28%D1%88%D0%B0%D1%88%29 3525] |- |629 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7400] |- |630 |[[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4324] |- |631 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 2201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5048] |- |632 |[[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3154] |- |633 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 58899] |- |634 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 22846] |- |635 |[[Сүйінші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96 3672] |- |636 |[[А.С. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90.%D0%A1._%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 257] |- |637 |[[Сунақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4045] |- |638 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21455] |- |639 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 8096] |- |640 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 7283] |- |641 |[[2015 жыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2015_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 890] |- |642 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3071] |- |643 |[[Бағдат Батырбекұлы Мусин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BD 1107] |- |644 |[[Адам ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%82%D0%B0 6347] |- |645 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 29306] |- |646 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1393] |- |647 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12470] |- |648 |[[Уикипедия:Жүктеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 3529] |- |649 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 4157] |- |650 |[[Ысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 3391] |- |651 |[[Қанжығалы руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 4131] |- |652 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 8911] |- |653 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23329] |- |654 |[[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2810] |- |655 |[[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 4578] |- |656 |[[Metafizika (журнал)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Metafizika_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 344] |- |657 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 9729] |- |658 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23570] |- |659 |[[Сүре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 6706] |- |660 |[[Динара Болатқызы Зәкиева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%97%D3%99%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 708] |- |661 |[[Одиссея]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 2154] |- |662 |[[SDU University]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=SDU_University 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SDU_University 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=SDU_University 3668] |- |663 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7025] |- |664 |[[Канада]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 5664] |- |665 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 10185] |- |666 |[[Ойық руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 3354] |- |667 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11471] |- |668 |[[Боранбай Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1514] |- |669 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3413] |- |670 |[[:Санат:Үлгісін дәлдеу қажет аяқталмаған мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2575] |- |671 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8981] |- |672 |[[Нұрбақыт Молдахметұлы Теңізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1173] |- |673 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 8592] |- |674 |[[АҚШ қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4094] |- |675 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15808] |- |676 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10116] |- |677 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3844] |- |678 |[[Тана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3206] |- |679 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3784] |- |680 |[[Ас беру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 5294] |- |681 |[[Солтүстік Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1491] |- |682 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7689] |- |683 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3437] |- |684 |[[Төртуыл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 3603] |- |685 |[[Уикипедия:Зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1655] |- |686 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4730] |- |687 |[[ACE (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ACE_%28Ninety_One%29 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ACE_%28Ninety_One%29 3168] |- |688 |[[Іш өту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 4873] |- |689 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15662] |- |690 |[[:Санат:Қазақстан көне қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1017] |- |691 |[[Сүмбіле]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BC%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5 2044] |- |692 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 11324] |- |693 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10313] |- |694 |[[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2907] |- |695 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 16242] |- |696 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10924] |- |697 |[[Сайрам ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2871] |- |698 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24440] |- |699 |[[Үндістандағы халқы миллионнан асатын қалалар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3459] |- |700 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1791] |- |701 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7996] |- |702 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 16421] |- |703 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 10859] |- |704 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21592] |- |705 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 20583] |- |706 |[[Непал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BB 1690] |- |707 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18727] |- |708 |[[Іле-Балқаш (резерват)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5-%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%82%29 753] |- |709 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 38758] |- |710 |[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1590] |- |711 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26528] |- |712 |[[Қымыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 5739] |- |713 |[[PHP]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=PHP 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=PHP 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=PHP 1142] |- |714 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1386] |- |715 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14953] |- |716 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5573] |- |717 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6633] |- |718 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 12477] |- |719 |[[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3577] |- |720 |[[Ырысбек Мәуіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 2119] |- |721 |[[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1610] |- |722 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 22104] |- |723 |[[Екібастұз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 3007] |- |724 |[[Қазақстан премьер-министрі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D0%B5%D1%80-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D1%96 4029] |- |725 |[[Аяқ киім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC 1773] |- |726 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11745] |- |727 |[[Борсық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 2657] |- |728 |[[Zheka Fatbelly]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Zheka_Fatbelly 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Zheka_Fatbelly 5136] |- |729 |[[Мүшелтой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 29] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D0%B9 972] |- |730 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8350] |- |731 |[[Әл-Кәфирун сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6444] |- |732 |[[Жатыр мойны эрозиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B_%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5153] |- |733 |[[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5161] |- |734 |[[Қарақалпақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4516] |- |735 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 9613] |- |736 |[[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2015] |- |737 |[[Қазақ тау-кен металлургия институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D1%83-%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 406] |- |738 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7041] |- |739 |[[Арыстан (арнайы бөлімше)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5%29 2660] |- |740 |[[Әскери шен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 5211] |- |741 |[[Ұ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0 3028] |- |742 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12079] |- |743 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5094] |- |744 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 13972] |- |745 |[[Қуандық Рахым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC 5958] |- |746 |[[Металлургия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1759] |- |747 |[[Италия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7143] |- |748 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2034] |- |749 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 11329] |- |750 |[[Уикипедия:Мақаланы қалай өңдеу керек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D3%A9%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA 2410] |- |751 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23591] |- |752 |[[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 3044] |- |753 |[[Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA 352] |- |754 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 12118] |- |755 |[[Маңғытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 3711] |- |756 |[[Аборт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 7799] |- |757 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 4160] |- |758 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7442] |- |759 |[[Адай ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1982] |- |760 |[[Уикипедия:Мақалаға бастама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 3598] |- |761 |[[:Санат:Ресей өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5664] |- |762 |[[Конъюнктивит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 5475] |- |763 |[[Әже]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 10367] |- |764 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14787] |- |765 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3213] |- |766 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 8497] |- |767 |[[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4806] |- |768 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13621] |- |769 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14963] |- |770 |[[Павлодар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80 4301] |- |771 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 14244] |- |772 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3500] |- |773 |[[Sәlem Entertainment]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=S%D3%99lem_Entertainment 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=S%D3%99lem_Entertainment 2422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=S%D3%99lem_Entertainment 3648] |- |774 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19839] |- |775 |[[Қазақстан Республикасының Парламенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 6472] |- |776 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9563] |- |777 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 19845] |- |778 |[[Қазақ тіліне аударылған контент тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1235] |- |779 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 10837] |- |780 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 862] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21656] |- |781 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7763] |- |782 |[[Жусан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD 6240] |- |783 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4705] |- |784 |[[:Санат:Қазақ ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6908] |- |785 |[[Ибраһим]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 5051] |- |786 |[[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%90%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3382] |- |787 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8860] |- |788 |[[Түлкібас ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3744] |- |789 |[[Тәуіп Хо Жун (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D1%96%D0%BF_%D0%A5%D0%BE_%D0%96%D1%83%D0%BD_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 2105] |- |790 |[[Арсен Томский]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 542] |- |791 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6002] |- |792 |[[Арыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81 2978] |- |793 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7698] |- |794 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14690] |- |795 |[[Сарыүйсін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 4516] |- |796 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3000] |- |797 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 12191] |- |798 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5132] |- |799 |[[Думан Марат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 250] |- |800 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33191] |- |801 |[[Шығыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7373] |- |802 |[[Көлсай көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4219] |- |803 |[[Linux]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linux 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linux 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linux 7034] |- |804 |[[Әл-Кәусәр сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6373] |- |805 |[[Автомобиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2608] |- |806 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19808] |- |807 |[[Ырғызбай ата кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1890] |- |808 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 8307] |- |809 |[[Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1403] |- |810 |[[Дархан Медеғалиұлы Жазықбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1094] |- |811 |[[Сайт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%82 2055] |- |812 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9746] |- |813 |[[Созақ ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3611] |- |814 |[[Қайыңды (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D1%8B_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 3445] |- |815 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11215] |- |816 |[[UNIX]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=UNIX 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=UNIX 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=UNIX 669] |- |817 |[[Бүйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%96 2105] |- |818 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3769] |- |819 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12610] |- |820 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 6321] |- |821 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15654] |- |822 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5771] |- |823 |[[Көкнәр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BD%D3%99%D1%80 4548] |- |824 |[[Мұса пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4472] |- |825 |[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 6372] |- |826 |[[Аят әл-Курси]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 3510] |- |827 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 12265] |- |828 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7976] |- |829 |[[Маман Қалқабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 479] |- |830 |[[15 сәуір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=15_%D1%81%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80 767] |- |831 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 5796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17096] |- |832 |[[Уикипедия:Авторлық құқықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1736] |- |833 |[[Саржомарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 2846] |- |834 |[[Бейсенбілік (бағыштау)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%28%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%83%29 3249] |- |835 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 5481] |- |836 |[[Facebook]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Facebook 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Facebook 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Facebook 4401] |- |837 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16515] |- |838 |[[Әт-Тәкуир сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8185] |- |839 |[[Тәтті шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2081] |- |840 |[[Оралды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3140] |- |841 |[[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1096] |- |842 |[[Іштің қатуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 6121] |- |843 |[[Һ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%BA 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%BA 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%BA 3163] |- |844 |[[Кесірткелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%81%D1%96%D1%80%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 4480] |- |845 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8517] |- |846 |[[Тобыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 2632] |- |847 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 9617] |- |848 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 812] |- |849 |[[Ағаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 3022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%88 7971] |- |850 |[[Орыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4197] |- |851 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 6154] |- |852 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 9338] |- |853 |[[Әбілқайыр хан (Шибан әулеті)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%A8%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%96%29 5949] |- |854 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6940] |- |855 |[[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 922] |- |856 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8786] |- |857 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282023%29 1484] |- |858 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5099] |- |859 |[[Орыс тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3354] |- |860 |[[4 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=4_ 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=4_ 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=4_ 318] |- |861 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 15551] |- |862 |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2604] |- |863 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3570] |- |864 |[[Sulpak]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sulpak 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sulpak 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sulpak 2095] |- |865 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7009] |- |866 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14917] |- |867 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17209] |- |868 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7018] |- |869 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12459] |- |870 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6262] |- |871 |[[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 4388] |- |872 |[[Технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1953] |- |873 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12031] |- |874 |[[Титаник]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 2029] |- |875 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10055] |- |876 |[[Ермұхамед Мәулен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 2227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD 3931] |- |877 |[[2 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2_ 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2_ 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2_ 319] |- |878 |[[Әл-Ихлас сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5464] |- |879 |[[Адыраспан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3153] |- |880 |[[Баку]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%83 1226] |- |881 |[[Аша Матай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%88%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9 1091] |- |882 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 956] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10540] |- |883 |[[Ұйғырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 5724] |- |884 |[[Бағаналы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 3097] |- |885 |[[Қазақстан кадастрлық нөмірлер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2323] |- |886 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11374] |- |887 |[[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 4045] |- |888 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2718] |- |889 |[[Linkin Park]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Linkin_Park 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Linkin_Park 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Linkin_Park 453] |- |890 |[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 8502] |- |891 |[[Сәбит Бексейітов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2 298] |- |892 |[[Жаушы жіберу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 1462] |- |893 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 6031] |- |894 |[[Одиссея (фильм, 2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2026%29 657] |- |895 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 9845] |- |896 |[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5811] |- |897 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 7473] |- |898 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3562] |- |899 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7387] |- |900 |[[Ядро]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 3085] |- |901 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12104] |- |902 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 10116] |- |903 |[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14912] |- |904 |[[Керамика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1142] |- |905 |[[Ханзада Жумонг (телехикая)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7551] |- |906 |[[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%98%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1405] |- |907 |[[Алғи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 2807] |- |908 |[[Әйел]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D0%B5%D0%BB 1896] |- |909 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6822] |- |910 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2359] |- |911 |[[Адай шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1962] |- |912 |[[Уикипедия:Таңдаулы мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1988] |- |913 |[[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 1992] |- |914 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7341] |- |915 |[[5 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=5_ 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5_ 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=5_ 298] |- |916 |[[Қара жорға]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0 2468] |- |917 |[[Нархоз университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B7_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1871] |- |918 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6414] |- |919 |[[Божбан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 3016] |- |920 |[[Амур жолбарысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B 581] |- |921 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11738] |- |922 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 17477] |- |923 |[[Құдалық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 3466] |- |924 |[[Құлшығаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 3198] |- |925 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3992] |- |926 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5716] |- |927 |[[Тәуекел Мүслім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 4093] |- |928 |[[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3116] |- |929 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16526] |- |930 |[[Абақ Керей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 3587] |- |931 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 15253] |- |932 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 7855] |- |933 |[[:Санат:Қазақ жазушылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5475] |- |934 |[[Жетісай ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3586] |- |935 |[[Бейсен Абайұлы Құранбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4755] |- |936 |[[Ұмай ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3444] |- |937 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 7355] |- |938 |[[8 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=8_ 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=8_ 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=8_ 338] |- |939 |[[Кердері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2879] |- |940 |[[Жыныстық акт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%BA%D1%82 2599] |- |941 |[[Есіл]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BB 6749] |- |942 |[[Құйрық-бауыр (салт)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B-%D0%B1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%29 5225] |- |943 |[[МедиаУики:Statistics-footer]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3AStatistics-footer 199] |- |944 |[[Шуда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 78] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%83%D0%B4%D0%B0 446] |- |945 |[[Османлы сұлтандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3566] |- |946 |[[Келес ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2861] |- |947 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3126] |- |948 |[[Құрлық әскерлерінің әскери институты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82%D1%8B 1886] |- |949 |[[Барақ батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2324] |- |950 |[[Нағашы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B 5895] |- |951 |[[Қазақстан ұлттық футбол құрамасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1301] |- |952 |[[Керейіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82 5117] |- |953 |[[Полина Александровна Гурьева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%83%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0 227] |- |954 |[[Бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 3794] |- |955 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2993] |- |956 |[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4382] |- |957 |[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7939] |- |958 |[[Иран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 8116] |- |959 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 14931] |- |960 |[[Мастурбация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3939] |- |961 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6467] |- |962 |[[Ерболат Қасымұлы Тоғызақов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 710] |- |963 |[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 4018] |- |964 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2723] |- |965 |[[11 ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=11_ 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=11_ 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=11_ 294] |- |966 |[[Қасқыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9070] |- |967 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5360] |- |968 |[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6457] |- |969 |[[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3970] |- |970 |[[МузАРТ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%83%D0%B7%D0%90%D0%A0%D0%A2 3548] |- |971 |[[Ақтөбе өңірлік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D3%A9%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2225] |- |972 |[[Халықаралық ақпараттық технологиялар университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 935] |- |973 |[[Балағат сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 4432] |- |974 |[[Өлі-тірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BB%D1%96-%D1%82%D1%96%D1%80%D1%96 2791] |- |975 |[[Тынышбай Жаңабайұлы Рахимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1747] |- |976 |[[Балқадиша әні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 5213] |- |977 |[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 903] |- |978 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 14379] |- |979 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16674] |- |980 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5775] |- |981 |[[Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1768] |- |982 |[[Сауран ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3934] |- |983 |[[Ттокпокки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 12] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%B8 698] |- |984 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5108] |- |985 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3599] |- |986 |[[Барлас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2644] |- |987 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 10160] |- |988 |[[Ләззат Мұратқызы Танысбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1442] |- |989 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 10100] |- |990 |[[:Сурет:Page Frame Features on desktop.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3APage_Frame_Features_on_desktop.png 5620] |- |991 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 5051] |- |992 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7278] |- |993 |[[Ақсүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4629] |- |994 |[[Қатысушы талқылауы:Kasymov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AKasymov 1791] |- |995 |[[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 907] |- |996 |[[Украина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 3921] |- |997 |[[Қандала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 3339] |- |998 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7656] |- |999 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 5014] |- |1000 |[[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1851] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 3uygdlvjz3d01s6d8od8kwcfj3cti7z Шолпан Арапбайқызы Забих 0 776582 3651695 3565316 2026-09-07T06:17:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651695 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шолпан Арапбайқызы Забих |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.02.1970 |Туған жері = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Тараз|Таразда}} қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Заң |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Заң ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор, профессор |Альма-матер = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]); Д.А. Қонаев атындағы университет. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Шолпан Арапбайқызы Забих''' — заң ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]), профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1970 жыл|1970]] жылы 27 ақпанда [[Жамбыл облысы]], [[Тараз]] қаласында туған. ҚазМУ-ды ([[1995 жыл|1995]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]) жəне Д.А. Қонаев атындағы университетті ([[2003 жыл|2003]]) бітірген.<br> [[1996 жыл|1996]]-[[1998 жыл|98]] жылдары [[Ақтөбе]] қалалық əкімі аппаратының ішкі саясат бөлімінің аға маманы, 1998-[[1999 жыл|99]] жылдары Ақтөбе облысы ақпарат жəне қоғамдық келісім басқармасының бас маманы, 1999-[[2000 жыл|2000]] жылдары "Шартарап" агентігінде редактор, 2000-[[2004 жыл|04]] жылдары Қазақ ұлттық университетінде аға оқытушы, [[2001 жыл|2001]]-[[2003 жыл|03]] жылдары "Закон и время" – "[[Заң және Заман]]" журналы бас редакторының орынбасары, 2003-[[2005 жыл|05]] жылдары [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы]]ның бөлім бастығы, 2005-10 жылдары "Закон и время-Медиа" ЖШС-нің директоры, "Закон и время" – "Заң жəне заман" журналының бас редакторы қызметтерін атқарды. 2010 жылдан Қазақ ұлттық университетінде профессор, "[[Халықаралық Алматы әуежайы]]" АҚ-нда атқарушы директор. == Ғылыми еңбектері == "Государственно-правовые взгляды Жаханши Досмухамедова" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.<br> 60 ғылыми еңбектің, 1 монографияның авторы.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://kazbar.org.kz/vdohnovlyayushhaya-zhiznennym-opytom-zhenshhina-uchenyj-i-praktik/ Вдохновляющая жизненным опытом женщина: ученый и практик.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250518104016/https://kazbar.org.kz/vdohnovlyayushhaya-zhiznennym-opytom-zhenshhina-uchenyj-i-praktik/ |date=2025-05-18 }} [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] 39ffws87115h707rcpuah0p7ohzbe6i Кыстыбый 0 777004 3651589 3568777 2026-09-06T19:40:52Z ~2026-48363-94 185400 /* */ Картоп пюресі емес - езбесі болады☝️ 3651589 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = Qistibi.jpg |сурет атауы = |тип = |ұлттық асхана = [[татар асханасы]], [[башқұрт асханасы]], [[чуваш асханасы]] |шынайы атауы = |шыққан мемлекеті = Ресей |автор = |жыл = |негізгі құрамы = қамыр және салма |қосымша құрамы = |аналогтар = [[шелпек]] |калориялық = |белоктар = |майлар = |көмірсулер = |рецепт = |қор = Qistibi }} '''Кыстыбый''' немесе '''кыстымбый'''  — қамырдан дайындалатын [[татар асханасы]]ның дәстүрлі тағамы.<ref>Әхметьянов Р. Г. Татар теленең кыскача тарихи этимологик сүзлеге. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2001. — 272 б. С. 136</ref> Тұщы шелпекті қыздырып пісіріп алып, ішіне [[ботқа]] я болмаса [[рагу]] салады. Соңғы кездері салма ретінде [[картоп езбесі]] де жиі қолданады. Бұл тағам [[Башқұрт асханасы|башқұрт]] және [[Чуваш асханасы|чуваш]] асханаларына да сіңіп кеткен. Башқұрттар оны '''хĕстнĕпай''' немесе '''кӑстӑмпи''' деп атайды. Ең үлкен кыстыбый 2011 жылы пісірілді. Оның диаметрі 2 м 10 см болды.<ref>{{cite web |author= |author-link= |coauthors= |url=http://www.vesti.ru/videos?vid=358695&cid=7 |title=Рекорд Гиннесса: самый большой Кыстыбый в мире |website=[[Вести.Ru]] |publisher= |date=2011-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110905222114/http://www.vesti.ru/videos?vid=358695&cid=7 |archive-date=2011-09-05 |url-status=dead}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Кесадилья]] * [[Бәліш]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Татар асханасы]] [[Санат:Башқұрт асханасы]] [[Санат:Чуваш асханасы]] cdwrkoup5ct7jceqbhrh2se1boga09l Дженнифер Лоуренс 0 778057 3651702 3628332 2026-09-07T06:33:00Z Орын Толғанай 183532 3651702 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Кинематограф|есімі=Дженнифер Шрейдер Лоуренс|сурет=Jennifer Lawrence in 2016.jpg|туған күні=15.08.1990|Азаматтығы=[[File:Flag of the United States (Pantone).svg|22px|border]] [[АҚШ]]|Мамандығы=Актриса|қолтаңбасы=Jenniferlawrencesignature.svg|Туған жері=}} '''Дженнифер Шрейдер Лоуренс''' ({{lang-en|Jennifer Shrader Lawrence}}; [[15 тамыз]] [[1990 жыл]], [[Индиан Хиллс (Невада)|Индиан Хиллс]], [[Кентукки]], [[АҚШ]]) — америкалық кино және теледидар актрисасы және продюсер. Франшизалық экшн-фильмдер мен тәуелсіз драмалардағы рөлдерімен әлемге әйгілі. == Маңсабы == Лоуренстің мансабындағы бетбұрыс 2010 жылы болды, ол тәуелсіз драма «Қысқы сүйек» ({{Lang-en|Winter's Bone}}) фильмінде ни 契约 жасөспірім Ри Дэлли рөлін ойнады. Бұл рөл оған 20 жасында ең жақсы әйел рөлі үшін [[Оскар]] номинациясын әкелді және сол уақытта бұл санаттағы ең жас екінші номинант болды.<ref>[https://www.wikiwand.com/ru/articles/ Wikiwand — толық нұсқасы]</ref> 2012 жылы «Аштық ойындары» ({{Lang-en|The Hunger Games}}) фильмінде Кэтнис Эвердин рөлін ойнаған соң, ол әлемдік деңгейдегі жұлдызға айналды. Фильм 690 миллион доллардан астам жинап, басты рөлде әйел болған ең кассалық фильм болды.<ref>[https://cyclowiki.org/wiki/ Марапаттар мен биография]</ref> 2013 жылы Лоуренс «Майлз аптан алды» (ағыл. Silver Linings Playbook) фильмі үшін Оскар сыйлығын (ең жақсы әйел рөлі) жеңіп алды. == Марапаттары == {| class="wikitable" |+ !Марапат !Жылдар !Санат |- |Оскар |2013 |Ең жақсы әйел рөлі («Майлз аптан алды») |- |Алтын глобус |2013,2014,2016 |3 марапат |- |BAFTA |2014 |Ең жақсы әйел рөлі |- |АҚШ киноактерлерінің гильдиясы |2013,2014 |2 марапат |- |Қоңырқай |2013 |Ең жақсы әйел рөлі |- |Тәуелсіз рух |2013 | |} 2015 жылы Forbes журналының мәліметі бойынша, ол жылына $52 миллион тауып, әлемдегі ең жоғары төленетін актриса болды. 2015 жылы ол «Джой» фильмі үшін қаржылық сәттілікке қол жеткізіп, [[Алтын глобус]] сыйлығын иеленді. == Жеке өмірі == Лоуренс 2019 жылы кулинар Кук Мароунимен үйленді. Ол қарапайым мінез-құлқы және ашық сөйлеуімен танымал, сарапшылар оны «идеалды киноактриса» деп атайды. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Актрисалар]] [[Санат:АҚШ актрисалары]] [[Санат:Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ телевизия актрисалары]] [[Санат:XXI ғасыр актрисалары]] k1l8k9zlolkgia8g8on8evvv2nr0f30 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы 0 780031 3651541 3615593 2026-09-06T15:32:04Z Aldogarov 95591 3651541 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{merge|Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы}} {{Университет |Аты = Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы |Эмблемасы = |Сурет = [[Сурет:Академия государственного управления при Президенте Республики Казахстан..jpg|thumb|left|100px|Мемлекеттік басқару академиясы (ғимараттың қасбеті, кіреберіс)]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = The Academy of Public Administration under the President of the Republic of Kazakhstan |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1994 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Академия |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Жолманов Азамат Сағатұлы |Студенттер = |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Астана]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Абай даңғ. 33а |Сайты = https://www.apa.kz/ |Марапаттары = }} '''Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы''' — мемлекеттік қызметшілерді даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды жүзеге асыратын ерекше мәртебеге ие жоғары оқу орны.<ref>{{Cite news|url=https://www.apa.kz/about-kz/missiya-zhane-kozkaras/|title=Миссия және көзқарас}}</ref> ==Тарихы== 1994 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттік басқару мектебі (ҰЖМБМ) ашылды (Қазақ КСР ОК жанындағы Жоғары партия мектебі базасында 1942 жылы құрылған).<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K940001845_|title=Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебiн құру туралы}}</ref> 1998 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы ҰЖМБМ және Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және олардың біліктілігін арттыру институтының бірігуі арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://prg.kz/document/?doc_id=50003346&pos=9;123|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 18 қыркүйектегi № 4073 Жарлығын iске асыру туралы Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің 1998 жылғы 24 қыркүйектегi № 183 Өкімі}}</ref> 2000 – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының елорда – Астана қаласына қоныс аударуы. 2005 – «Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясы», «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының жанындағы Сот академиясын» біріктіру және «Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті» РМҚК Дипломатиялық академиясының функцияларын жаңадан құрылатын мемлекеттік мекемеге беру арқылы Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы құрылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U050001583_|title=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының кадрларын даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыруды одан әрі жетілдіру жөніндегі шаралар туралы}}</ref> 2008 – Академия мемлекеттік мекемеден республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (РМҚК) болып қайта құрылды. Мемлекеттік қызметшілердің жоғары буынын қайта даярлау мақсатында Академия құрамында Мемлекеттік саясаттың ұлттық мектебі құрылды. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері министрлігі Академияның мемлекеттік басқару органы болып айқындалды.<ref>{{Cite news|url=https://kodeksy-kz.com/norm_akt/source-%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82/type-%D0%A3%D0%BA%D0%B0%D0%B7/698-28.11.2008.htm|title=Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы 28 қарашадағы № 698 Жарлығы.}}</ref> 2017 жылдан бастап облыс орталықтарында және республикалық маңызы бар қалаларда Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының филиалдары ашылды.<ref>{{Cite news|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P1700000559/compare|title="Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының кейбір мәселелері туралы}}</ref> ==Басқарма== 1. Ректор: Жолманов Азамат Сағатұлы<ref>{{Cite news|url=https://inbusiness.kz/kz/appointment/azamat-sagatuly-zholmanov|title=Азамат Сағатұлы Жолманов}}</ref> 2. Академиялық қызмет жөніндегі вице-ректор: Оразалиева Эльмира Нұрланқызы 3. Корпоративтік және қаржылық қызмет жөніндегі вице-ректор: Калмаханов Бауыржан Абдрахманович 4. Инновациялар және цифрлық даму жөніндегі вице-ректоры: Айқыз Бауыржанқызы ==Оқу бағдарламасы<ref>{{Cite news|url=https://zhambylokq.kz/4535/aza-stan-respublikasy-prezidentini-zhanynda-y-memlekettik-bas-aru-akademiyasyna-2025-2026-o-u-zhylyna-abyldau|title=Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясына 2025-2026 оқу жылына қабылдау}}</ref>== Академия 12 білім беру бағдарламасы бойынша оқуға қабылдайды, олардың ішінде 9-ы – магистратура, 3-і – докторантура бағдарламалары. Магистратура бағдарламалары: «MPA – Мемлекеттік басқару», «MPP – Мемлекеттік саясат», «MIR – Халықаралық қатынастар», «ME – Экономика», «MRD – Өңірлік даму», «MHRM – Адами ресурстарды басқару», «MDPA – Цифрлық мемлекеттік басқару», «EMPA – Мемлекеттік басқару» (модульдік оқыту негізінде), «MRDm – Өңірлік даму» (модульдік оқыту негізінде). Докторантура бағдарламалары: «DPA – Мемлекеттік басқару», «DE – Экономика», «DIR – Халықаралық қатынастар». ==Тағы қараңыз== * [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік қызмет істері агенттігі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Мемлекетті басқару академиясы]] [[Санат:Оқу бағдарламасы]] qg7sj1arbsuuqqz11ie9imo0has6vva Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала 4 780876 3651532 3651246 2026-09-06T15:00:51Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3651532 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-09-05'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="36791" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 36 791] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="15726" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 15 726] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="492" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 492] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="417" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 417] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="351" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 351] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="313" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 313] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="305" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 305] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] | data-sort-value="201" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 201] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="187" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 187] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="140" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 140] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Қазақстан халқы тілдері күні]] | data-sort-value="138" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 138] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] | data-sort-value="129" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 129] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="120" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 120] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 119] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 118] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="114" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 114] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="98" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 98] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="96" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 96] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 91] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]] | data-sort-value="83" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 83] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Абай облысындағы өрт]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 77] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 71] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 70] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 69] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Әже]] | data-sort-value="68" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 68] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Жасуша]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 67] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 67] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 67] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 67] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 65] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 64] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Бақыт Ихсанов]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%98%D1%85%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 63] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="62" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 62] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 61] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Нұрлы Асылбекұлы Бектұрсынов]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 57] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 55] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Созақ]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 54] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 54] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 53] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Уикипедия:Форум]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 53] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Сақтар]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 52] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 51] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 51] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 51] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 50] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 49] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 49] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Көкпар]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 49] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 47] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Қалалық аңшы (телесериал)]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%88%D1%8B_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 46] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Орда (музыкалық топ)]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 46] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 45] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Философия]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 45] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Сабиле]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5 44] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 44] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 44] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 44] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Домбыра]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 43] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 43] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Алматы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 43] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 43] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Ираклий Георгиевич Кобахидзе]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5 42] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 41] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 41] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 41] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Арғын]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 41] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 40] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Наймандар]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 40] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Балабеков Айдар Қалайбердіұлы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 39] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 38] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Қатысушы:Aldogarov]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 38] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Аида Ғалымқызы Балаева]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 37] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 36] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Ысты]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 35] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 35] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Ubuntu]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Ubuntu 35] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Қазақстан вице-президенті]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 34] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 34] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 34] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 33] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Неолит]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 33] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Анатомия]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 33] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 33] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Мұрат Қалибекұлы Баймұқашев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Қыркүйек]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 33] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 32] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Қуаныш Айтаханұлы Айтаханов]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Қапез Байғабылұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Жаңа білім беру жүйесі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 32] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 32] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Дидахмет Әшімханұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Салауат]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 31] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Таусағыз]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%81%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%B7 31] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 31] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 30] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Адай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Энрике Иглесиас]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%98%D0%B3%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B0%D1%81 29] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 28] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 28] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 28] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 28] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Табын]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 28] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Албан руы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 27] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 27] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 27] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 27] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 26] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 26] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 26] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 26] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 26] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Қытай]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 26] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 25] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 25] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Жаныс]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 24] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Еуропа]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 24] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 24] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Нұрмұхан Сейітахметұлы Жантөрин]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B8%D0%BD 24] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Биология]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Алтынемел ұлттық паркі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 23] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Астана]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 23] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 23] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Мажарстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 23] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Таз руы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 23] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Экономика]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 23] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 23] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 22] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Қорқыт ата кітабы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 22] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[КешYOU]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 22] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 22] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 22] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Аристотель]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 22] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 22] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 22] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 22] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 22] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[География]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[IV Мехмет Герей]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IV_%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 21] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Баққожа Мұқай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 21] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Салтанат Берденқызы Байқошқарова]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 21] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Палеолит]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 21] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Экология]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 21] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің аппараты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 20] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Қазақстан Ұлттық банкі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96 20] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Ақсүйек]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 20] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Кек алушылар: Финал]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 20] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Байлар-Жандар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 20] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B7%D2%B1%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Google Chrome]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Google_Chrome 20] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Әлеуметтану]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 20] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 20] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Марат Әбдіұлы Омаров]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Динара Жанабайқызы Сәтжан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 19] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Сәкен Сайынұлы Исабеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 19] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Келінжан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Компьютер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Олжас Абайұлы Бектенов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 19] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Жұлдыз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 19] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 19] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Уикипедия:Қауым порталы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 18] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Уикипедия:Белсенді қатысушылар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Байұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 18] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 18] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 18] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%81%D1%96%D0%B7%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 18] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 18] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Жас Қанат (стадион, Ақтау)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD%2C_%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%29 18] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 17] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Жапония]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Күлтегін ескерткіші]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 17] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 17] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Мезолит]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 17] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Көмірсулар]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 17] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 17] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Ақтау]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 17] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 17] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Оқжетпес (футбол клубы)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 17] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Өскемен]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 17] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Жай сан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 17] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Ғылым]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 17] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Балбал]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BB 17] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Қазақстан ғалымдары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Адам анатомиясы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 16] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Сырдария]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Ханзада Жумонг (телехикая)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 16] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Жаратылыстану ғылымдары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Никол Воваевич Пашинян]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%92%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%BD 16] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Қазақ тілі білімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 16] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Ресей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Өмірзақ Айтбайұлы Айтбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[II Мехмет]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=II_%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82 16] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D2%AF%D0%BB%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Шымыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Өркениет]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 16] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Ерте темір дәуірі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 16] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Орал]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 16] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Қоғам]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 16] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 15] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Асылы Әлиқызы Осман]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 15] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Bank of Shanghai]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Bank_of_Shanghai 15] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Сарыүйсін]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%AF%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD 15] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Жетіру]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 15] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Аустрия-Мажарстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Энеолит]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 15] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Юсуф сүресі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Портал:Африка/Африка елдері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%2F%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Психология]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Дулат]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 15] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Әлия Сәрсенқызы Бейсенова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Сиқым]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 15] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Лотос]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81 15] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Шежіре]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Әдебиет теориясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 14] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Ислам]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 14] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Грузия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[АҚШ қалалары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Өлкетану]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 14] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Әкім Ұртайұлы Әшімов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D2%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 14] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Қуық түбі безінің қабынуы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Қарабура]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B0 14] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Азаматтық құқық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Балқаш]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 14] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Ұлы географиялық ашылулар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Азия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Есекжем]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 14] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Ер Қосай Құдайкеұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Әскери ант]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D0%BD%D1%82 14] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[III Ислам Герей]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=III_%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 14] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Латын тілі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 14] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Қожа]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Қазақ энциклопедиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 14] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Дәстүр (фильм)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 14] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Есім хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 14] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Имам әл-Матуриди ақидасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BC_%D3%99%D0%BB-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Иттер тұқымдасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Гиппократ серті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Сөз әдебі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 14] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Уақыт белдеуі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D1%96 14] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Майра Мұхамедқызы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 13] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Досжан ишан Қашақұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 13] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Оңалбай Аяшев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%8F%D1%88%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 13] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Керей хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Адам қаңқасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Мәриям сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 13] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 13] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Пластидтер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Уикипедия:Анықтама]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 13] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Фонетика]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Қырғыздар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Қазақ билері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Қыран]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Алшын]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 13] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 13] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Малайзия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 13] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Zheka Fatbelly]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 13] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Көңіл айту]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 13] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Тобықты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 13] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Көпен Әмірбек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Бұзаубас]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 13] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Геродот]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 13] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Шымбұлақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 13] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Үлгі:Еуропа елдері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Манас дастаны]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Амангелді ауданы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Еуропа өзендері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Асық ойыны]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Мәтін]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 13] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Ержан Сапарбекұлы Сәденов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Абайтану]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 13] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Жаппас]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 13] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Іш өту]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88_%D3%A9%D1%82%D1%83 12] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Созақ ауданы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Ахмет Қорғанбекұлы Бірімжанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Жол белгілері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Цитоплазма]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0 12] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Төреғали Төреəліұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Кірме сөздер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Гигиена]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Құрқылтайлар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Қараменде Шақаұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Қияттар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%8F%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Қазақ күресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 12] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Құран]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Қырым Герей (қалғай)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B9%29 12] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Байбақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 12] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Сарттар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Қайтадан (фильм, 2025)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2025%29 12] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Эргономика]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Беріш]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 12] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Түркия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Бейметалдар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Ет (тағам)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82_%28%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%29 12] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 12] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Александр Гумбольд]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4 12] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 12] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[ZaQ (Ninety One)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 12] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Қайым Мұқамедханов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Жайық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Қарақұрт]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 12] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Мөлдір Әуелбекова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Микроскоп]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 12] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Гүлбахрам Байбосынова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Борсық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Қатысушы:Casserium/зертхана]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ACasserium%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 12] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 12] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Қанжығалы руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Франция қалаларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 12] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Almaty]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Almaty 12] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 12] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Конъюнктивит]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%8A%D1%8E%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%82 12] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Қараман ата жер асты мешіті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Абай операсы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Нидерланд қалаларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Ағылшын әліпбиі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 12] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Балғынбек Имашев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Балқадиша әні]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 12] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Бесқала]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 12] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Руналық жазу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 12] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 12] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 11] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Молекулалық биология]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Уикипедия:Таныстыру]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 11] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Қазақстан Республикасы Құрлық әскерлері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Қатаған]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Майлар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Конституция]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 11] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Қазақстан 2030]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 11] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 11] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Уикипедия:Жедел тізімдеу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%83 11] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Ботбай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Герейлер (әулет)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 11] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Ядро]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D0%B4%D1%80%D0%BE 11] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 11] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Эукариоттар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Ми]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 11] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Бесік жыры]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Готфрид Вильгельм Лейбниц]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%82%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%B4_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BC_%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D1%86 11] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Алатау (қала)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 11] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Күлтегін]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 11] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Үнді философиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Тіл (лингвистика)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Құлшығаш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 11] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Сүре]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 11] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Тыныс алу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83 11] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Қ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 11] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Анаға апарар жол]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 11] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Қарақұйрық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 11] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Еділ қаған]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 11] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Нартай Сауданбекұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Елім-ай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Төртқара]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 11] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Гүлсім Сейітжафарқызы Асфендиярова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Warner Bros. Animation]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Warner_Bros._Animation 11] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[I Сүлеймен]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD 11] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Отырар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Дүние жүзінің саяси картасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Тарлан-Астана]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 11] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Итмұрын]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%BC%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD 11] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Химия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Марко Поло]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 11] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Қазақстан өзбектерінің ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Еділ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 11] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Етеккір]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 11] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Шағатай ұлысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Мәмбетәлі Сердалин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Асбест]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%82 10] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[II Мұрат]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=II_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82 10] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Семей]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 10] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Электролиттік диссоциация теориясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Құлсары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Бурабай ұлттық паркі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 10] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Ежелгі Қазақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Балағат сөз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7 10] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Физиотерапия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Бангладеш]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%88 10] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Қазығұрт ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Қазақстан жеріндегі палеолит]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 10] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 10] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Марли және Мен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B8_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%9C%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Төле би]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 10] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Рәбия сұлтан бегім]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC 10] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[:Санат:Алфавит бойынша әндер|Санат:Алфавит бойынша әндер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Дешті-қыпшақ мемлекеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Өрмекші-адам (фильм, 2002)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%88%D1%96-%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2002%29 10] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Өсімдіктер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Қан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Физика]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Куннилингус]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%81 10] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Ұлттық бірыңғай тестілеу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 10] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Тасбақалар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Ибраһим]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 10] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Ұлт-азаттық көтерілістер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Есентемір]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 10] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Бақберген Сәрсенұлы Досманбетов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Есет Көкіұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Азаматтық авиация академиясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Жаңаөзен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Әдебиет саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Карл Линней]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 10] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Александр Сергеевич Пушкин]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 10] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Маңғытай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 10] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 10] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Сақиналар әміршісі (роман)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Құрман Ата]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%82%D0%B0 10] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[5 қыркүйек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=5_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Бас табақ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B 10] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Тарих]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 10] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Жұмыс уақыты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%83%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Оқжетпес]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 10] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Түркия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Тәж Махал]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 10] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Тұрысбек Маманұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Мәдениеттану]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 10] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Қаржаубай Сартқожаұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Мысыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Жер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Жантақ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D2%9B 10] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Ұлттық құрылтай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Ортаққор]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D1%80 10] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Канада]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0 10] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Азан шақырып ат қою]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 10] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Бекжан Әшірбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Жақып Нәсіпқалиұлы Марабаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%9D%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Құқық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Тама]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 10] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Сая Оразғалиева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Сүйек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Органоидтар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Темір]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 10] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Жады]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B4%D1%8B 10] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Тәтті шай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Одиссея]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B5%D1%8F 10] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 10] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Тыныс белгілері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[:Сурет:Ахмет Байтұрсынұлы.jpg|Сурет:Ахмет Байтұрсынұлы.jpg]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B.jpg 9] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Төртуыл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 9] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Кітаби тіл]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8_%D1%82%D1%96%D0%BB 9] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Тасмола мәдениеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Ғылым таппай мақтанба]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0 9] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Тоқаш Бокин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D0%91%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Сыпатай батыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Барақ хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 9] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Османлы сұлтандарының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 9] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Хаттама]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 9] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Тақия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Қазақ есімдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Жәнібек Әлімханұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Су]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 9] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 9] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 9] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Қазақстан халқы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 9] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Қазақ радиосы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Неміс тілі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 9] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Доспамбет жырау]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 9] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Шымкент]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 9] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Ай (қазақ дәстүрінде)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9_%28%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%29 9] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Омыртқа]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0 9] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Жақайым]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 9] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Титаник]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA 9] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Латын әліпбиі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 9] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Тарақты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Саржомарт]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 9] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[24]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=24 9] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Жидебай батыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B9%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 9] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Буын үндестігі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 9] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[SCAT]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 9] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Жазғы Азия ойындары 2026]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 9] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Қазақстан президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Тараз]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 9] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Бармақ Мұхаммедқалиұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Қазақ тілі тарихы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 9] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Орта ғасырлар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Моңғолдар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Қатысушы:Эдгар Герт]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%AD%D0%B4%D0%B3%D0%B0%D1%80_%D0%93%D0%B5%D1%80%D1%82 9] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Қосай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 9] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Филиппин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Панч (журнал)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%87_%28%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29 9] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Меркі ауданы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Шетланд аралдары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 9] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 9] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Шекті]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 9] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Нағима Қабылқызы Есқалиева]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%95%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Оралды секс]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 9] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Фернан Магеллан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Талдықорған]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Жылқы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 9] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Байырғы қазақ өлшемдері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Ербол Дәненұлы Адаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%A8%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Кинематика]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Төре]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 9] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Бастың ауыруы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Тауешкі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D0%B5%D1%88%D0%BA%D1%96 9] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Гепатит]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 9] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Жәңгір-Керей хан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Мастурбация]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Африка]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Дисахаридтер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Тері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 9] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Казактардың Қазақстанға қоныстануы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 9] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 9] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Өсімдік ұлпасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Сүйіндік (Арғын)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 9] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Сан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Жүрек]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 9] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Атығай]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 9] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[I Баһадүр Герей]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 9] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Аляска штатының қалалары]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Біржан Әшім]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC 9] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Слот]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D1%82 9] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 9] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Аударыспақ]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BF%D0%B0%D2%9B 9] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Менің Қазақстаным (ән)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Геоморфология]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Қыз жасауы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%83%D1%8B 9] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Баласағұн]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD 9] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 9] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Республика күні (Қазақстан)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Қаңтар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D1%82%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 9] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Лиро-эпостық жырлар]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 9] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 9] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Халық саны бойынша дүние жүзі қалалар тізімі]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Германия]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[GALANZ bottlers]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=GALANZ_bottlers 9] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Мұсабек батыр]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Адай көтерілісі (1870)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 9] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Шіркеу және дін қызметшілері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B4%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Python]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Python 9] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Жаңа тас ғасыры(неолит)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%8B%28%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%29 9] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 9] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 9] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Ұлпа]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 9] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Қояншық]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D1%88%D1%8B%D2%9B 9] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Шиқан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Абзал Темірғалиұлы Құспан]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 9] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[:Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер|Санат:ISBN сиқырлы сілтемелері қолданылған беттер]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3AISBN_%D1%81%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 9] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 9] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Пневмония]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 9] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Ащы ермен]] | data-sort-value="9" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%89%D1%8B_%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 9] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} qcc8go251sb8tmp1zjg0cjrfr7d0d43 Джаред Кушнер 0 780916 3651712 3605789 2026-09-07T06:57:54Z Nurken 111493 3651712 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Джаред Кушнер | Шынайы есімі = {{lang-en|Jared Kushner}} | Суреті = Jared Kushner 2025.jpg | Сурет ені = | Атауы = Кушнер, 2025 жыл | Титулы = Бейбітшілік миссиялары жөніндегі АҚШ арнайы өкілі | Ту = U.S. Department of State official seal.svg | Ту2 = Greater coat of arms of the United States.svg | Басқара бастады = 19 ақпан 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Дональд Трамп]] | Бірігіп басқарушы1 = [[Стив Уиткофф]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[АҚШ президенті]]нің аға кеңесшісі | Ту_2 = Seal of the Executive Office of the President of the United States 2014.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 20 қаңтар 2017 | Басқаруын аяқтады_2 = 20 қаңтар 2021 | Президент_2 = [[Дональд Трамп]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 10.01.1981 | Туған жері = {{туғанжері|Ливингстон|Ливингстонда}}, [[Нью-Джерси]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Чарльз Кушнер]] | Анасы = [[Иванка Трамп]] | Жұбайы = | Балалары = 3 | Партиясы = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық партия]] | Білімі = [[Гарвард университеті]]<br>[[​Нью-Йорк университетінің Құқық мектебі]]<br>[[​Нью-Йорк университетінің Стерн бизнес мектебі]]<br>[[​Фриш мектебі]] | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Jared Kushner | Марапаттары = }} '''Джаред Кори Кушнер''' ({{lang-en|Jared Corey Kushner}}; [[10 қаңтар]] [[1981 жыл|1981]], [[Ливингстон]], [[Нью-Джерси]]) — америкалық бизнесмен, [[девелоперлік компания]]ның және [[New York Observer]] газетінің иесі, америкалық девелопер [[Чарльз Кушнерд]]ің ұлы, оған тиесілі [[Kushner Companies]] девелоперлік компаниясын басқарған. [[АҚШ президенттерінің тізімі|АҚШ 45 және 47-президенті]] [[Дональд Трамп]]тың күйеу баласы, [[Иванка Трамп]]тың күйеуі. 2017 жылғы 20 қаңтардан 2021 жылғы 20 қаңтарға дейін Кушнер — АҚШ 45-президенті [[Дональд Трамп]]тың аға кеңесшісі болды.<ref>{{Cite news|title=Трамп назначил старшим советником своего зятя Джареда Кушнера|url=http://www.bbc.com/russian/news-38565522|work=[[Русская служба Би-би-си]]|date=2017-01-10|access-date=2017-02-04|language=ru|archive-date=2017-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205095719/http://www.bbc.com/russian/news-38565522}}</ref> Көптеген бақылаушылардың пікірінше, іс жүзінде 2015 жылдан бастап Трамптың сайлауалды науқанының менеджері және сенімді тұлғасы болған.<ref name="golos-ameriki" /> == Өмірбаяны == Кушнер 1981 жылғы 10 қаңтарда [[Ливингстон]]да ([[Нью-Джерси]] штаты) дүниеге келген. Ол — девелопер [[Чарльз Кушнер]]дің үлкен ұлы, [[Иудаизмдегі ортодоксальды модернизм|ортодоксальды модернист]] [[АҚШ еврейлері|еврей]] отбасында тәрбиеленген. ​Әкесінің ата-анасы [[Иосиф Кушнер]] (үйленгенге дейін Беркович) пен Раиса (Рая) Кушнер [[Новогрудок]] қаласында ([[Беларусь КСР]]) Холокосттан аман қалған,<ref name="golos-ameriki">{{Cite web|url=https://www.golosameriki.com/a/jared-kushner-bio/3675703.html|title=Джаред Кушнер: зять и советник с белорусскими корнями|lang=ru|author=Гуткин, Михаил|website=[[Голос Америки]]|date=2017-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501131944/http://www.golos-ameriki.ru/a/jared-kushner-bio/3675703.html|archive-date=2017-05-01|access-date=2017-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ru.sputnik.md/world_society/20160710/7945073.html |title=Еврейское счастье: белорусская история родственников Трампа |access-date=2017-05-27 |archive-date=2017-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718205416/https://ru.sputnik.md/world_society/20160710/7945073.html |url-status=live }}</ref><ref name="What Does Trump's Presidency Mean for Belarus?">{{cite web |url=http://belarusdigest.com/story/what-does-trump%E2%80%99s-presidency-mean-belarus-27924 |title=What Does Trump's Presidency Mean for Belarus? |last=Rudnik |first=Alesia |last2=Smok |first2=Vadzim |date=2016-11-18 |website=Belarus Digest |lang=en |archive-url=https://archive.today/20170512112546/http://belarusdigest.com/story/what-does-trump%E2%80%99s-presidency-mean-belarus-27924 |archive-date=2017-05-12 |access-date=2017-05-27 |url-status=dead }}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=http://nymag.com/daily/intelligencer/2017/01/jared-kushner-trump-administration-power.html|title=The Young Trump: Jared Kushner's Rise to Unimaginable Power|first=Andrew|last=Rice|magazine=New York|date=2017-01-08|access-date=2017-05-27|archive-date=2017-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115000329/http://nymag.com/daily/intelligencer/2017/01/jared-kushner-trump-administration-power.html}}</ref> олар 1945 жылы [[Будапешт]]те үйленіп, 1949 жылы АҚШ-қа қоныс аударған. Кушнердің Джошуа есімді інісі және Николь мен Дара есімді екі қарындасы бар. Ол — [[Kushner Real Estate Group]] компаниясының иесі Мюррей Кушнердің жиені. 1999 жылы Нью-Джерси штатындағы Берген округінде орналасқан Фриш жекеменшік еврей мектебін бітіріп, [[Гарвард университеті]]не оқуға түсті. Хабад үйінің қолдауымен [[Fly Club]] клубына мүше болып сайланды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/2017/01/27/politics/jared-kushners-college-rabbi-recalls-a-snow-shoveling-student-mega-donor|title=Jared Kushner’s college rabbi recalls a snow-shoveling student mega-donor|date=2017-01-27|publisher=Jewish Telegraphic Agency|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529184314/https://www.jta.org/2017/01/27/politics/jared-kushners-college-rabbi-recalls-a-snow-shoveling-student-mega-donor|url-status=live}}</ref> 2003 жылы Гарвард университетін мемлекеттік басқару саласы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады. 2007 жылы [[Нью-Йорк университеті]]н бітіріп, құқық бакалавры және іскерлік әкімшілендіру магистрі (MBA) дәрежелерін алды. Америкалық журналист Дэниэл Голден Кушнердің әкесі ұлы оқуға түсер алдында университеттерге ірі көлемде қайырымдылық қаражат аударғанын жазды.<ref>Golden D. [https://books.google.ru/books?id=o4Xm2vDh_wcC The Price of Admission: How America’s Ruling Class Buys Its Way into Elite Colleges — and Who Gets Left Outside the Gates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114001726/https://books.google.ru/books?id=o4Xm2vDh_wcC |date=2016-11-14 }}. Crown/Archetype. ISBN 9780307497376.</ref> [[Манхэттен]] округтік прокуроры Роберт Моргентаудың кеңсесінде тағылымдамадан өтті.<ref>Sherman G. [http://nymag.com/news/features/57891/ The Legacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103120035/http://nymag.com/news/features/57891/ |date=2015-01-03 }}. New York. July 12, 2009.</ref> === Бизнесі === ​Гарвардта оқып жүрген кезінде-ақ жылжымайтын мүлік саласында мәмілелер жасап, 20 млн доллар пайда тапқан.<ref>Widdicombe L. [http://www.newyorker.com/magazine/2016/08/22/ivanka-trump-and-jared-kushners-power-play Ivanka and Jared’s Power Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007144756/http://www.newyorker.com/magazine/2016/08/22/ivanka-trump-and-jared-kushners-power-play |date=2016-10-07 }}. [[The New Yorker]]. August 22, 2016</ref> 2004 жылы оның әкесі бірқатар айыптар бойынша (соның ішінде салық төлеуден жалтару) тұтқындалып, екі жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>Clarke K. [http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ Jared Kushner, the accidental CEO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115171611/http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ |date=2016-11-15 }}. The Real Deal. February 1, 2014.</ref> ​2006 жылы 10 млн долларға [[New York Observer]] газетін сатып алды.<ref>Seelye K. [https://www.nytimes.com/2006/07/31/business/media/31observer.html Developer’s Son Acquires The New York Observer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704224359/https://www.nytimes.com/2006/07/31/business/media/31observer.html |date=2017-07-04 }}. [[The New York Times]]. July 31, 2006.</ref> [[Vanity Fair]] басылымының мәліметінше, газет сайтының аудиториясы (2013–2016 жылдар аралығында) айына 1,3 млн-нан 6 млн бірегей келушіге дейін өскен.<ref name=van/> ​2008 жылы Kushner Properties девелоперлік компаниясының атқарушы директоры болды. Офистік және тұрғын үй ғимараттарымен бірнеше ірі операциялар жасады (соның ішінде Манхэттендегі Бесінші авенюде орналасқан, [[Tishman Speyer]] компаниясына тиесілі болған 41 қабатты «666 үй» офистік ғимаратын 1,8 млрд долларға сатып алуы бар).<ref>Piore A. [http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ Behind the record deal for 666 Fifth Avenue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115171611/http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ |date=2016-11-15 }}. The Real Deal. October 22, 2007. [https://www.nytimes.com/2006/12/06/business/06cnd-building.html A Big Deal, Even in Manhattan: A Tower Goes for $1.8 Billion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423161310/https://www.nytimes.com/2006/12/06/business/06cnd-building.html |date=2019-04-23 }}. BAGLI, CHARLES V. (December 7, 2006).</ref> ​2019 жылы Бильдерберг клубының конференциясына қатысты.<ref name="ds">[https://www.bbc.com/russian/features-48452765 Конспирологи переоценивают Бильдербергский клуб. Это не значит, что у него нет влияния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104085239/https://www.bbc.com/russian/features-48452765 |date=2021-11-04 }} // [[Би-Би-Си]], 30 мая 2019</ref> === Саясат === [[Сурет:Trump CAUCUS (24471440220).jpg|200px|thumb|Кушнер (сол жақта) Трамптар отбасымен бірге, 2016 жыл]] Әкесі бұрын Демократиялық партияның демеушісі болғанына қарамастан, Кушнер Дональд Трамп үміткер ретінде ұсынылғаннан кейін оның 2016 жылғы президенттік сайлау науқанына белсене қатысты. Ресми лауазымды иеленбесе де, көптеген бақылаушылардың пікірінше, Кушнер іс жүзінде (де-факто) сайлау науқанының менеджері, Трамптың бас кеңесшісі әрі сенімді тұлғасы болды, сонымен қатар оның сөйлейтін сөздерінің мәтінін жазды.<ref name=golos-ameriki /> [[Хиллари Клинтон]]ды жаппай қолдаған дәстүрлі БАҚ пен телеарналарға қарсы тұру үшін, Кушнер халыққа тікелей шығу мақсатында Трампты қолдау науқанын интернет пен әлеуметтік желілерде ұйымдастырды.<ref name=van>[http://www.vanityfair.com/news/2016/10/jared-trump-trump-campaign Was Donald Trump’s Son-in-Law the Evil Genius All Along?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161030050251/http://www.vanityfair.com/news/2016/10/jared-trump-trump-campaign |date=2016-10-30 }} [[Vanity Fair]]. October 27, 2016.</ref> 2016 жылдың жазында Кушнерге тиесілі газеттің журналисі Трамптың [[Twitter|твиттердегі]] жазбаларының бірін «антисемиттік» деп атады.<ref>Schwartz D. [http://observer.com/2016/07/an-open-letter-to-jared-kushner-from-one-of-your-jewish-employees/ An Open Letter to Jared Kushner, From One of Your Jewish Employees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924111711/http://observer.com/2016/07/an-open-letter-to-jared-kushner-from-one-of-your-jewish-employees/ |date=2017-09-24 }}. [[New York Observer]]. 5 July 2016.</ref> Кушнер бұған жауап ретінде көлемді ашық хат жазып, онда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер басып алған Кеңестік Белоруссияның [[Новогрудок]] қаласындағы [[гетто]]дан қашып шығып, ағайынды Бельскийлердің партизандық жасағына қосылған еврей ата-бабалары туралы баяндады. Кушнер Трампқа тағылған нәсілшілдік пен антисемитизм айыптарын теріске шығарып, оны қызының иудеймен некесін жылы қабылдаған «толерантты адам» деп атады. Кушнер журналистерге қарағанда қайын атасын жақсырақ танитынын атап өтті. Оның пікірінше, көптеген БАҚ Трамптың сөздеріне шүйлігіп, оны негізсіз айыптап, карикатуралық бейнеде көрсету арқылы соңына түскен.<ref>Kushner J. [http://observer.com/2016/07/jared-kushner-the-donald-trump-i-know/ Jared Kushner: The Donald Trump I Know] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706230652/http://observer.com/2016/07/jared-kushner-the-donald-trump-i-know/ |date=2016-07-06 }}. [[New York Observer]]. 6 July 2016.</ref> ​Ол АҚШ президентінің аға кеңесшісі лауазымын атқарды. Палестина-Израиль қақтығысын реттеуге бағытталған «Ғасыр мәмілесі» жобасын дайындауға жетекшілік ете отырып, АҚШ-тың Израильмен қарым-қатынасын үйлестірді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6687214|title=СМИ: Кушнер отправляется в Израиль и арабские страны для обсуждения "сделки века"|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2020-01-24|lang=ru|archive-date=2019-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722120238/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6687214|url-status=live}}</ref> 2020–2021 жылдары Кушнердің басшылығымен «Ибраһим келісімдері» — [[Израиль]] мен бірқатар араб мемлекеттері арасындағы қарым-қатынасты қалыпқа келтіру туралы келісімшарттар сериясы жасалды.{{sfn|Абдуллаев|2024|p=45}}{{sfn|Костенко и Морозов|2024|p=46}}{{sfn|Эпштейн|2024|p=24–27}} ​Сондай-ақ оның міндеттеріне АҚШ-тың қылмыстық құқық жүйесін реформалау, Америкалық инновациялар басқармасын басқару, ардагерлерді әлеуметтік қолдау реформасы және АҚШ федералды үкіметін жаңарту істері кірді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4159237|title=Зять Трампа, миллионер, советник, филантроп: кто такой Джаред Кушнер|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2020-01-24|lang=ru|archive-date=2018-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804110242/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4159237|url-status=live}}</ref> === Жеке өмірі === ​2009 жылғы 25 қазанда Кушнер АҚШ-тың болашақ президенті [[Дональд Трамп]]тың қызы [[Иванка Трамп]]қа үйленді. Үйлену тойы ортодоксальды иудаизм дәстүрімен өтті, Иванка Трамп некеге дейін [[иудаизм]] дінін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/10/ivanka-trumps-rabbi-and-the-state-of-relations-between-israel-an/ |title=Ivanka Trump’s rabbi and the state of relations between Israel and American Jews |access-date=2016-11-12 |archive-date=2016-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112205948/http://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/10/ivanka-trumps-rabbi-and-the-state-of-relations-between-israel-an/ |url-status=live }}</ref> Олардың үш баласы бар: қызы Арабелла Роуз 2011 жылғы шілдеде,<ref>{{Cite web|url=https://people.com/parents/ivanka-trump-gives-birth-to-daughter/|title=Ivanka Trump Gives Birth to Daughter|publisher=PEOPLE.com|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203201724/https://people.com/parents/ivanka-trump-gives-birth-to-daughter/|url-status=live}}</ref> ұлдары — Хосеф Фредерик 2013 жылғы қазанда<ref>{{Cite web|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/ivanka-trump-gives-birth-to-baby-boy-second-child-with-husband-jared-kushner-20131510/|title=It's a Boy! Ivanka Trump, Jared Kushner Welcome Second Child|date=2013-10-15|publisher=Us Weekly|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015120948/http://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/ivanka-trump-gives-birth-to-baby-boy-second-child-with-husband-jared-kushner-20131510|url-status=live}}</ref> және Теодор Джеймс 2016 жылғы наурызда дүниеге келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/donald-s-daughter-ivanka-trump-gives-birth-theodore-james-kushner-n546401|title=Trump Dynasty Grows as Ivanka Gives Birth|publisher=NBC News|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212181433/https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/donald-s-daughter-ivanka-trump-gives-birth-theodore-james-kushner-n546401|url-status=live}}</ref> Джаред пен оның отбасы [[заманауи ортодоксальды еврейлер]] болып табылады және шаббатты ұстанады.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/what-should-american-jews-make-of-ivanka-trump/498476/|title=Ivanka Trump, the Jewish Daughter of David Duke's Favorite Candidate for President|author=Emma Green|date=2016-09-04|publisher=The Atlantic|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329140842/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/what-should-american-jews-make-of-ivanka-trump/498476/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.townandcountrymag.com/society/politics/news/g2542/jared-kushner-facts/|title=Jared Kushner Used a Private Email Account for White House Business|author=Caroline Hallemann|date=2017-09-25|publisher=Town & Country|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022232731/https://www.townandcountrymag.com/society/politics/news/g2542/jared-kushner-facts/|url-status=live}}</ref> == Әдебиет == * {{мақала|авторы=Абдуллаев, Г.П.|тақырыбы=Между миром и конфликтом: Ближний Восток после «Авраамовых соглашений»|шынайы атауы=|сілтеме=https://cyberleninka.ru/article/n/mezhdu-mirom-i-konfliktom-blizhniy-vostok-posle-avraamovyh-coglasheniy|тілі=ru|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Вестник РУДН. Серия: Международные отношения|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2024|томы=24|нөмірі=1|беттері=40–50|isbn=|issn=}} * {{мақала|авторы=Костенко, Ю.И.; Морозов, В. М.|тақырыбы=«Соглашения Авраама» и новая реальность в арабо-израильских отношениях|шынайы атауы=|сілтеме=https://cyberleninka.ru/article/n/soglasheniya-avraama-i-novaya-realnost-v-arabo-izrailskih-otnosheniyah|тілі=ru|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Вестник Томского государственного университета|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2024|томы=|нөмірі=503|беттері=37–52|isbn=|issn=}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:Гарвард университеті түлектері]] [[Санат:Дональд Трамптың бірінші президенттігі]] k8ns6n92s99hpiwfib9kv94bfd5ty21 3651719 3651712 2026-09-07T07:05:52Z Nurken 111493 3651719 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Джаред Кушнер | Шынайы есімі = {{lang-en|Jared Kushner}} | Суреті = Jared Kushner 2025.jpg | Сурет ені = | Атауы = Кушнер, 2025 жыл | Титулы = Бейбітшілік миссиялары жөніндегі АҚШ арнайы өкілі | Ту = U.S. Department of State official seal.svg | Ту2 = Greater coat of arms of the United States.svg | Басқара бастады = 19 ақпан 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Дональд Трамп]] | Бірігіп басқарушы1 = [[Стив Уиткофф]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[АҚШ президенті]]нің аға кеңесшісі | Ту_2 = Seal of the Executive Office of the President of the United States 2014.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 20 қаңтар 2017 | Басқаруын аяқтады_2 = 20 қаңтар 2021 | Президент_2 = [[Дональд Трамп]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 10.01.1981 | Туған жері = {{туғанжері|Ливингстон|Ливингстонда}}, [[Нью-Джерси]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Чарльз Кушнер]] | Анасы = | Жұбайы = [[Иванка Трамп]] | Балалары = 3 | Партиясы = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық партия]] | Білімі = [[Гарвард университеті]]<br>[[​Нью-Йорк университетінің Құқық мектебі]]<br>[[​Нью-Йорк университетінің Стерн бизнес мектебі]]<br>[[​Фриш мектебі]] | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Jared Kushner | Марапаттары = }} '''Джаред Кори Кушнер''' ({{lang-en|Jared Corey Kushner}}; [[10 қаңтар]] [[1981 жыл|1981]], [[Ливингстон]], [[Нью-Джерси]]) — америкалық бизнесмен, [[девелоперлік компания]]ның және [[New York Observer]] газетінің иесі, америкалық девелопер [[Чарльз Кушнерд]]ің ұлы, оған тиесілі [[Kushner Companies]] девелоперлік компаниясын басқарған. [[АҚШ президенттерінің тізімі|АҚШ 45 және 47-президенті]] [[Дональд Трамп]]тың күйеу баласы, [[Иванка Трамп]]тың күйеуі. 2017 жылғы 20 қаңтардан 2021 жылғы 20 қаңтарға дейін Кушнер — АҚШ 45-президенті [[Дональд Трамп]]тың аға кеңесшісі болды.<ref>{{Cite news|title=Трамп назначил старшим советником своего зятя Джареда Кушнера|url=http://www.bbc.com/russian/news-38565522|work=[[Русская служба Би-би-си]]|date=2017-01-10|access-date=2017-02-04|language=ru|archive-date=2017-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205095719/http://www.bbc.com/russian/news-38565522}}</ref> Көптеген бақылаушылардың пікірінше, іс жүзінде 2015 жылдан бастап Трамптың сайлауалды науқанының менеджері және сенімді тұлғасы болған.<ref name="golos-ameriki" /> == Өмірбаяны == Кушнер 1981 жылғы 10 қаңтарда [[Ливингстон]]да ([[Нью-Джерси]] штаты) дүниеге келген. Ол — девелопер [[Чарльз Кушнер]]дің үлкен ұлы, [[Иудаизмдегі ортодоксальды модернизм|ортодоксальды модернист]] [[АҚШ еврейлері|еврей]] отбасында тәрбиеленген. ​Әкесінің ата-анасы [[Иосиф Кушнер]] (үйленгенге дейін Беркович) пен Раиса (Рая) Кушнер [[Новогрудок]] қаласында ([[Беларусь КСР]]) Холокосттан аман қалған,<ref name="golos-ameriki">{{Cite web|url=https://www.golosameriki.com/a/jared-kushner-bio/3675703.html|title=Джаред Кушнер: зять и советник с белорусскими корнями|lang=ru|author=Гуткин, Михаил|website=[[Голос Америки]]|date=2017-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501131944/http://www.golos-ameriki.ru/a/jared-kushner-bio/3675703.html|archive-date=2017-05-01|access-date=2017-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ru.sputnik.md/world_society/20160710/7945073.html |title=Еврейское счастье: белорусская история родственников Трампа |access-date=2017-05-27 |archive-date=2017-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718205416/https://ru.sputnik.md/world_society/20160710/7945073.html |url-status=live }}</ref><ref name="What Does Trump's Presidency Mean for Belarus?">{{cite web |url=http://belarusdigest.com/story/what-does-trump%E2%80%99s-presidency-mean-belarus-27924 |title=What Does Trump's Presidency Mean for Belarus? |last=Rudnik |first=Alesia |last2=Smok |first2=Vadzim |date=2016-11-18 |website=Belarus Digest |lang=en |archive-url=https://archive.today/20170512112546/http://belarusdigest.com/story/what-does-trump%E2%80%99s-presidency-mean-belarus-27924 |archive-date=2017-05-12 |access-date=2017-05-27 |url-status=dead }}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=http://nymag.com/daily/intelligencer/2017/01/jared-kushner-trump-administration-power.html|title=The Young Trump: Jared Kushner's Rise to Unimaginable Power|first=Andrew|last=Rice|magazine=New York|date=2017-01-08|access-date=2017-05-27|archive-date=2017-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115000329/http://nymag.com/daily/intelligencer/2017/01/jared-kushner-trump-administration-power.html}}</ref> олар 1945 жылы [[Будапешт]]те үйленіп, 1949 жылы АҚШ-қа қоныс аударған. Кушнердің Джошуа есімді інісі және Николь мен Дара есімді екі қарындасы бар. Ол — [[Kushner Real Estate Group]] компаниясының иесі Мюррей Кушнердің жиені. 1999 жылы Нью-Джерси штатындағы Берген округінде орналасқан Фриш жекеменшік еврей мектебін бітіріп, [[Гарвард университеті]]не оқуға түсті. Хабад үйінің қолдауымен [[Fly Club]] клубына мүше болып сайланды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/2017/01/27/politics/jared-kushners-college-rabbi-recalls-a-snow-shoveling-student-mega-donor|title=Jared Kushner’s college rabbi recalls a snow-shoveling student mega-donor|date=2017-01-27|publisher=Jewish Telegraphic Agency|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529184314/https://www.jta.org/2017/01/27/politics/jared-kushners-college-rabbi-recalls-a-snow-shoveling-student-mega-donor|url-status=live}}</ref> 2003 жылы Гарвард университетін мемлекеттік басқару саласы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады. 2007 жылы [[Нью-Йорк университеті]]н бітіріп, құқық бакалавры және іскерлік әкімшілендіру магистрі (MBA) дәрежелерін алды. Америкалық журналист Дэниэл Голден Кушнердің әкесі ұлы оқуға түсер алдында университеттерге ірі көлемде қайырымдылық қаражат аударғанын жазды.<ref>Golden D. [https://books.google.ru/books?id=o4Xm2vDh_wcC The Price of Admission: How America’s Ruling Class Buys Its Way into Elite Colleges — and Who Gets Left Outside the Gates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114001726/https://books.google.ru/books?id=o4Xm2vDh_wcC |date=2016-11-14 }}. Crown/Archetype. ISBN 9780307497376.</ref> [[Манхэттен]] округтік прокуроры Роберт Моргентаудың кеңсесінде тағылымдамадан өтті.<ref>Sherman G. [http://nymag.com/news/features/57891/ The Legacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103120035/http://nymag.com/news/features/57891/ |date=2015-01-03 }}. New York. July 12, 2009.</ref> === Бизнесі === ​Гарвардта оқып жүрген кезінде-ақ жылжымайтын мүлік саласында мәмілелер жасап, 20 млн доллар пайда тапқан.<ref>Widdicombe L. [http://www.newyorker.com/magazine/2016/08/22/ivanka-trump-and-jared-kushners-power-play Ivanka and Jared’s Power Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007144756/http://www.newyorker.com/magazine/2016/08/22/ivanka-trump-and-jared-kushners-power-play |date=2016-10-07 }}. [[The New Yorker]]. August 22, 2016</ref> 2004 жылы оның әкесі бірқатар айыптар бойынша (соның ішінде салық төлеуден жалтару) тұтқындалып, екі жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>Clarke K. [http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ Jared Kushner, the accidental CEO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115171611/http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ |date=2016-11-15 }}. The Real Deal. February 1, 2014.</ref> ​2006 жылы 10 млн долларға [[New York Observer]] газетін сатып алды.<ref>Seelye K. [https://www.nytimes.com/2006/07/31/business/media/31observer.html Developer’s Son Acquires The New York Observer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704224359/https://www.nytimes.com/2006/07/31/business/media/31observer.html |date=2017-07-04 }}. [[The New York Times]]. July 31, 2006.</ref> [[Vanity Fair]] басылымының мәліметінше, газет сайтының аудиториясы (2013–2016 жылдар аралығында) айына 1,3 млн-нан 6 млн бірегей келушіге дейін өскен.<ref name=van/> ​2008 жылы Kushner Properties девелоперлік компаниясының атқарушы директоры болды. Офистік және тұрғын үй ғимараттарымен бірнеше ірі операциялар жасады (соның ішінде Манхэттендегі Бесінші авенюде орналасқан, [[Tishman Speyer]] компаниясына тиесілі болған 41 қабатты «666 үй» офистік ғимаратын 1,8 млрд долларға сатып алуы бар).<ref>Piore A. [http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ Behind the record deal for 666 Fifth Avenue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115171611/http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ |date=2016-11-15 }}. The Real Deal. October 22, 2007. [https://www.nytimes.com/2006/12/06/business/06cnd-building.html A Big Deal, Even in Manhattan: A Tower Goes for $1.8 Billion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423161310/https://www.nytimes.com/2006/12/06/business/06cnd-building.html |date=2019-04-23 }}. BAGLI, CHARLES V. (December 7, 2006).</ref> ​2019 жылы Бильдерберг клубының конференциясына қатысты.<ref name="ds">[https://www.bbc.com/russian/features-48452765 Конспирологи переоценивают Бильдербергский клуб. Это не значит, что у него нет влияния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104085239/https://www.bbc.com/russian/features-48452765 |date=2021-11-04 }} // [[Би-Би-Си]], 30 мая 2019</ref> === Саясат === [[Сурет:Trump CAUCUS (24471440220).jpg|200px|thumb|Кушнер (сол жақта) Трамптар отбасымен бірге, 2016 жыл]] Әкесі бұрын Демократиялық партияның демеушісі болғанына қарамастан, Кушнер Дональд Трамп үміткер ретінде ұсынылғаннан кейін оның 2016 жылғы президенттік сайлау науқанына белсене қатысты. Ресми лауазымды иеленбесе де, көптеген бақылаушылардың пікірінше, Кушнер іс жүзінде (де-факто) сайлау науқанының менеджері, Трамптың бас кеңесшісі әрі сенімді тұлғасы болды, сонымен қатар оның сөйлейтін сөздерінің мәтінін жазды.<ref name=golos-ameriki /> [[Хиллари Клинтон]]ды жаппай қолдаған дәстүрлі БАҚ пен телеарналарға қарсы тұру үшін, Кушнер халыққа тікелей шығу мақсатында Трампты қолдау науқанын интернет пен әлеуметтік желілерде ұйымдастырды.<ref name=van>[http://www.vanityfair.com/news/2016/10/jared-trump-trump-campaign Was Donald Trump’s Son-in-Law the Evil Genius All Along?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161030050251/http://www.vanityfair.com/news/2016/10/jared-trump-trump-campaign |date=2016-10-30 }} [[Vanity Fair]]. October 27, 2016.</ref> 2016 жылдың жазында Кушнерге тиесілі газеттің журналисі Трамптың [[Twitter|твиттердегі]] жазбаларының бірін «антисемиттік» деп атады.<ref>Schwartz D. [http://observer.com/2016/07/an-open-letter-to-jared-kushner-from-one-of-your-jewish-employees/ An Open Letter to Jared Kushner, From One of Your Jewish Employees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924111711/http://observer.com/2016/07/an-open-letter-to-jared-kushner-from-one-of-your-jewish-employees/ |date=2017-09-24 }}. [[New York Observer]]. 5 July 2016.</ref> Кушнер бұған жауап ретінде көлемді ашық хат жазып, онда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер басып алған Кеңестік Белоруссияның [[Новогрудок]] қаласындағы [[гетто]]дан қашып шығып, ағайынды Бельскийлердің партизандық жасағына қосылған еврей ата-бабалары туралы баяндады. Кушнер Трампқа тағылған нәсілшілдік пен антисемитизм айыптарын теріске шығарып, оны қызының иудеймен некесін жылы қабылдаған «толерантты адам» деп атады. Кушнер журналистерге қарағанда қайын атасын жақсырақ танитынын атап өтті. Оның пікірінше, көптеген БАҚ Трамптың сөздеріне шүйлігіп, оны негізсіз айыптап, карикатуралық бейнеде көрсету арқылы соңына түскен.<ref>Kushner J. [http://observer.com/2016/07/jared-kushner-the-donald-trump-i-know/ Jared Kushner: The Donald Trump I Know] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706230652/http://observer.com/2016/07/jared-kushner-the-donald-trump-i-know/ |date=2016-07-06 }}. [[New York Observer]]. 6 July 2016.</ref> ​Ол АҚШ президентінің аға кеңесшісі лауазымын атқарды. Палестина-Израиль қақтығысын реттеуге бағытталған «Ғасыр мәмілесі» жобасын дайындауға жетекшілік ете отырып, АҚШ-тың Израильмен қарым-қатынасын үйлестірді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6687214|title=СМИ: Кушнер отправляется в Израиль и арабские страны для обсуждения "сделки века"|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2020-01-24|lang=ru|archive-date=2019-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722120238/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6687214|url-status=live}}</ref> 2020–2021 жылдары Кушнердің басшылығымен «Ибраһим келісімдері» — [[Израиль]] мен бірқатар араб мемлекеттері арасындағы қарым-қатынасты қалыпқа келтіру туралы келісімшарттар сериясы жасалды.{{sfn|Абдуллаев|2024|p=45}}{{sfn|Костенко и Морозов|2024|p=46}}{{sfn|Эпштейн|2024|p=24–27}} ​Сондай-ақ оның міндеттеріне АҚШ-тың қылмыстық құқық жүйесін реформалау, Америкалық инновациялар басқармасын басқару, ардагерлерді әлеуметтік қолдау реформасы және АҚШ федералды үкіметін жаңарту істері кірді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4159237|title=Зять Трампа, миллионер, советник, филантроп: кто такой Джаред Кушнер|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2020-01-24|lang=ru|archive-date=2018-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804110242/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4159237|url-status=live}}</ref> === Жеке өмірі === ​2009 жылғы 25 қазанда Кушнер АҚШ-тың болашақ президенті [[Дональд Трамп]]тың қызы [[Иванка Трамп]]қа үйленді. Үйлену тойы ортодоксальды иудаизм дәстүрімен өтті, Иванка Трамп некеге дейін [[иудаизм]] дінін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/10/ivanka-trumps-rabbi-and-the-state-of-relations-between-israel-an/ |title=Ivanka Trump’s rabbi and the state of relations between Israel and American Jews |access-date=2016-11-12 |archive-date=2016-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112205948/http://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/10/ivanka-trumps-rabbi-and-the-state-of-relations-between-israel-an/ |url-status=live }}</ref> Олардың үш баласы бар: қызы Арабелла Роуз 2011 жылғы шілдеде,<ref>{{Cite web|url=https://people.com/parents/ivanka-trump-gives-birth-to-daughter/|title=Ivanka Trump Gives Birth to Daughter|publisher=PEOPLE.com|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203201724/https://people.com/parents/ivanka-trump-gives-birth-to-daughter/|url-status=live}}</ref> ұлдары — Хосеф Фредерик 2013 жылғы қазанда<ref>{{Cite web|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/ivanka-trump-gives-birth-to-baby-boy-second-child-with-husband-jared-kushner-20131510/|title=It's a Boy! Ivanka Trump, Jared Kushner Welcome Second Child|date=2013-10-15|publisher=Us Weekly|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015120948/http://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/ivanka-trump-gives-birth-to-baby-boy-second-child-with-husband-jared-kushner-20131510|url-status=live}}</ref> және Теодор Джеймс 2016 жылғы наурызда дүниеге келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/donald-s-daughter-ivanka-trump-gives-birth-theodore-james-kushner-n546401|title=Trump Dynasty Grows as Ivanka Gives Birth|publisher=NBC News|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212181433/https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/donald-s-daughter-ivanka-trump-gives-birth-theodore-james-kushner-n546401|url-status=live}}</ref> Джаред пен оның отбасы [[заманауи ортодоксальды еврейлер]] болып табылады және шаббатты ұстанады.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/what-should-american-jews-make-of-ivanka-trump/498476/|title=Ivanka Trump, the Jewish Daughter of David Duke's Favorite Candidate for President|author=Emma Green|date=2016-09-04|publisher=The Atlantic|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329140842/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/what-should-american-jews-make-of-ivanka-trump/498476/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.townandcountrymag.com/society/politics/news/g2542/jared-kushner-facts/|title=Jared Kushner Used a Private Email Account for White House Business|author=Caroline Hallemann|date=2017-09-25|publisher=Town & Country|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022232731/https://www.townandcountrymag.com/society/politics/news/g2542/jared-kushner-facts/|url-status=live}}</ref> == Әдебиет == * {{мақала|авторы=Абдуллаев, Г.П.|тақырыбы=Между миром и конфликтом: Ближний Восток после «Авраамовых соглашений»|шынайы атауы=|сілтеме=https://cyberleninka.ru/article/n/mezhdu-mirom-i-konfliktom-blizhniy-vostok-posle-avraamovyh-coglasheniy|тілі=ru|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Вестник РУДН. Серия: Международные отношения|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2024|томы=24|нөмірі=1|беттері=40–50|isbn=|issn=}} * {{мақала|авторы=Костенко, Ю.И.; Морозов, В. М.|тақырыбы=«Соглашения Авраама» и новая реальность в арабо-израильских отношениях|шынайы атауы=|сілтеме=https://cyberleninka.ru/article/n/soglasheniya-avraama-i-novaya-realnost-v-arabo-izrailskih-otnosheniyah|тілі=ru|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Вестник Томского государственного университета|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2024|томы=|нөмірі=503|беттері=37–52|isbn=|issn=}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:Гарвард университеті түлектері]] [[Санат:Дональд Трамптың бірінші президенттігі]] h4nufxad49bkmx5zu3wb4auy3nwe4zh 3651720 3651719 2026-09-07T07:06:25Z Nurken 111493 3651720 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Джаред Кушнер | Шынайы есімі = {{lang-en|Jared Kushner}} | Суреті = Jared Kushner 2025.jpg | Сурет ені = | Атауы = Кушнер, 2025 жыл | Титулы = Бейбітшілік миссиялары жөніндегі АҚШ арнайы өкілі | Ту = U.S. Department of State official seal.svg | Ту2 = Greater coat of arms of the United States.svg | Басқара бастады = 19 ақпан 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Дональд Трамп]] | Бірігіп басқарушы1 = [[Стив Уиткофф]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[АҚШ президенті]]нің аға кеңесшісі | Ту_2 = Seal of the Executive Office of the President of the United States 2014.svg | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 20 қаңтар 2017 | Басқаруын аяқтады_2 = 20 қаңтар 2021 | Президент_2 = [[Дональд Трамп]] | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = 10.01.1981 | Туған жері = {{туғанжері|Ливингстон|Ливингстонда}}, [[Нью-Джерси]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Чарльз Кушнер]] | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|[[Иванка Трамп]]|2009}} | Балалары = 3 | Партиясы = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық партия]] | Білімі = [[Гарвард университеті]]<br>[[​Нью-Йорк университетінің Құқық мектебі]]<br>[[​Нью-Йорк университетінің Стерн бизнес мектебі]]<br>[[​Фриш мектебі]] | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Jared Kushner | Марапаттары = }} '''Джаред Кори Кушнер''' ({{lang-en|Jared Corey Kushner}}; [[10 қаңтар]] [[1981 жыл|1981]], [[Ливингстон]], [[Нью-Джерси]]) — америкалық бизнесмен, [[девелоперлік компания]]ның және [[New York Observer]] газетінің иесі, америкалық девелопер [[Чарльз Кушнерд]]ің ұлы, оған тиесілі [[Kushner Companies]] девелоперлік компаниясын басқарған. [[АҚШ президенттерінің тізімі|АҚШ 45 және 47-президенті]] [[Дональд Трамп]]тың күйеу баласы, [[Иванка Трамп]]тың күйеуі. 2017 жылғы 20 қаңтардан 2021 жылғы 20 қаңтарға дейін Кушнер — АҚШ 45-президенті [[Дональд Трамп]]тың аға кеңесшісі болды.<ref>{{Cite news|title=Трамп назначил старшим советником своего зятя Джареда Кушнера|url=http://www.bbc.com/russian/news-38565522|work=[[Русская служба Би-би-си]]|date=2017-01-10|access-date=2017-02-04|language=ru|archive-date=2017-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205095719/http://www.bbc.com/russian/news-38565522}}</ref> Көптеген бақылаушылардың пікірінше, іс жүзінде 2015 жылдан бастап Трамптың сайлауалды науқанының менеджері және сенімді тұлғасы болған.<ref name="golos-ameriki" /> == Өмірбаяны == Кушнер 1981 жылғы 10 қаңтарда [[Ливингстон]]да ([[Нью-Джерси]] штаты) дүниеге келген. Ол — девелопер [[Чарльз Кушнер]]дің үлкен ұлы, [[Иудаизмдегі ортодоксальды модернизм|ортодоксальды модернист]] [[АҚШ еврейлері|еврей]] отбасында тәрбиеленген. ​Әкесінің ата-анасы [[Иосиф Кушнер]] (үйленгенге дейін Беркович) пен Раиса (Рая) Кушнер [[Новогрудок]] қаласында ([[Беларусь КСР]]) Холокосттан аман қалған,<ref name="golos-ameriki">{{Cite web|url=https://www.golosameriki.com/a/jared-kushner-bio/3675703.html|title=Джаред Кушнер: зять и советник с белорусскими корнями|lang=ru|author=Гуткин, Михаил|website=[[Голос Америки]]|date=2017-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501131944/http://www.golos-ameriki.ru/a/jared-kushner-bio/3675703.html|archive-date=2017-05-01|access-date=2017-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ru.sputnik.md/world_society/20160710/7945073.html |title=Еврейское счастье: белорусская история родственников Трампа |access-date=2017-05-27 |archive-date=2017-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170718205416/https://ru.sputnik.md/world_society/20160710/7945073.html |url-status=live }}</ref><ref name="What Does Trump's Presidency Mean for Belarus?">{{cite web |url=http://belarusdigest.com/story/what-does-trump%E2%80%99s-presidency-mean-belarus-27924 |title=What Does Trump's Presidency Mean for Belarus? |last=Rudnik |first=Alesia |last2=Smok |first2=Vadzim |date=2016-11-18 |website=Belarus Digest |lang=en |archive-url=https://archive.today/20170512112546/http://belarusdigest.com/story/what-does-trump%E2%80%99s-presidency-mean-belarus-27924 |archive-date=2017-05-12 |access-date=2017-05-27 |url-status=dead }}</ref><ref name="auto">{{cite news|url=http://nymag.com/daily/intelligencer/2017/01/jared-kushner-trump-administration-power.html|title=The Young Trump: Jared Kushner's Rise to Unimaginable Power|first=Andrew|last=Rice|magazine=New York|date=2017-01-08|access-date=2017-05-27|archive-date=2017-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170115000329/http://nymag.com/daily/intelligencer/2017/01/jared-kushner-trump-administration-power.html}}</ref> олар 1945 жылы [[Будапешт]]те үйленіп, 1949 жылы АҚШ-қа қоныс аударған. Кушнердің Джошуа есімді інісі және Николь мен Дара есімді екі қарындасы бар. Ол — [[Kushner Real Estate Group]] компаниясының иесі Мюррей Кушнердің жиені. 1999 жылы Нью-Джерси штатындағы Берген округінде орналасқан Фриш жекеменшік еврей мектебін бітіріп, [[Гарвард университеті]]не оқуға түсті. Хабад үйінің қолдауымен [[Fly Club]] клубына мүше болып сайланды.<ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/2017/01/27/politics/jared-kushners-college-rabbi-recalls-a-snow-shoveling-student-mega-donor|title=Jared Kushner’s college rabbi recalls a snow-shoveling student mega-donor|date=2017-01-27|publisher=Jewish Telegraphic Agency|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200529184314/https://www.jta.org/2017/01/27/politics/jared-kushners-college-rabbi-recalls-a-snow-shoveling-student-mega-donor|url-status=live}}</ref> 2003 жылы Гарвард университетін мемлекеттік басқару саласы бойынша бакалавр дәрежесімен тәмамдады. 2007 жылы [[Нью-Йорк университеті]]н бітіріп, құқық бакалавры және іскерлік әкімшілендіру магистрі (MBA) дәрежелерін алды. Америкалық журналист Дэниэл Голден Кушнердің әкесі ұлы оқуға түсер алдында университеттерге ірі көлемде қайырымдылық қаражат аударғанын жазды.<ref>Golden D. [https://books.google.ru/books?id=o4Xm2vDh_wcC The Price of Admission: How America’s Ruling Class Buys Its Way into Elite Colleges — and Who Gets Left Outside the Gates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114001726/https://books.google.ru/books?id=o4Xm2vDh_wcC |date=2016-11-14 }}. Crown/Archetype. ISBN 9780307497376.</ref> [[Манхэттен]] округтік прокуроры Роберт Моргентаудың кеңсесінде тағылымдамадан өтті.<ref>Sherman G. [http://nymag.com/news/features/57891/ The Legacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150103120035/http://nymag.com/news/features/57891/ |date=2015-01-03 }}. New York. July 12, 2009.</ref> === Бизнесі === ​Гарвардта оқып жүрген кезінде-ақ жылжымайтын мүлік саласында мәмілелер жасап, 20 млн доллар пайда тапқан.<ref>Widdicombe L. [http://www.newyorker.com/magazine/2016/08/22/ivanka-trump-and-jared-kushners-power-play Ivanka and Jared’s Power Play] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007144756/http://www.newyorker.com/magazine/2016/08/22/ivanka-trump-and-jared-kushners-power-play |date=2016-10-07 }}. [[The New Yorker]]. August 22, 2016</ref> 2004 жылы оның әкесі бірқатар айыптар бойынша (соның ішінде салық төлеуден жалтару) тұтқындалып, екі жылға бас бостандығынан айырылды.<ref>Clarke K. [http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ Jared Kushner, the accidental CEO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115171611/http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ |date=2016-11-15 }}. The Real Deal. February 1, 2014.</ref> ​2006 жылы 10 млн долларға [[New York Observer]] газетін сатып алды.<ref>Seelye K. [https://www.nytimes.com/2006/07/31/business/media/31observer.html Developer’s Son Acquires The New York Observer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704224359/https://www.nytimes.com/2006/07/31/business/media/31observer.html |date=2017-07-04 }}. [[The New York Times]]. July 31, 2006.</ref> [[Vanity Fair]] басылымының мәліметінше, газет сайтының аудиториясы (2013–2016 жылдар аралығында) айына 1,3 млн-нан 6 млн бірегей келушіге дейін өскен.<ref name=van/> ​2008 жылы Kushner Properties девелоперлік компаниясының атқарушы директоры болды. Офистік және тұрғын үй ғимараттарымен бірнеше ірі операциялар жасады (соның ішінде Манхэттендегі Бесінші авенюде орналасқан, [[Tishman Speyer]] компаниясына тиесілі болған 41 қабатты «666 үй» офистік ғимаратын 1,8 млрд долларға сатып алуы бар).<ref>Piore A. [http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ Behind the record deal for 666 Fifth Avenue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115171611/http://therealdeal.com/issues_articles/jared-kushner-the-accidental-ceo/ |date=2016-11-15 }}. The Real Deal. October 22, 2007. [https://www.nytimes.com/2006/12/06/business/06cnd-building.html A Big Deal, Even in Manhattan: A Tower Goes for $1.8 Billion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423161310/https://www.nytimes.com/2006/12/06/business/06cnd-building.html |date=2019-04-23 }}. BAGLI, CHARLES V. (December 7, 2006).</ref> ​2019 жылы Бильдерберг клубының конференциясына қатысты.<ref name="ds">[https://www.bbc.com/russian/features-48452765 Конспирологи переоценивают Бильдербергский клуб. Это не значит, что у него нет влияния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104085239/https://www.bbc.com/russian/features-48452765 |date=2021-11-04 }} // [[Би-Би-Си]], 30 мая 2019</ref> === Саясат === [[Сурет:Trump CAUCUS (24471440220).jpg|200px|thumb|Кушнер (сол жақта) Трамптар отбасымен бірге, 2016 жыл]] Әкесі бұрын Демократиялық партияның демеушісі болғанына қарамастан, Кушнер Дональд Трамп үміткер ретінде ұсынылғаннан кейін оның 2016 жылғы президенттік сайлау науқанына белсене қатысты. Ресми лауазымды иеленбесе де, көптеген бақылаушылардың пікірінше, Кушнер іс жүзінде (де-факто) сайлау науқанының менеджері, Трамптың бас кеңесшісі әрі сенімді тұлғасы болды, сонымен қатар оның сөйлейтін сөздерінің мәтінін жазды.<ref name=golos-ameriki /> [[Хиллари Клинтон]]ды жаппай қолдаған дәстүрлі БАҚ пен телеарналарға қарсы тұру үшін, Кушнер халыққа тікелей шығу мақсатында Трампты қолдау науқанын интернет пен әлеуметтік желілерде ұйымдастырды.<ref name=van>[http://www.vanityfair.com/news/2016/10/jared-trump-trump-campaign Was Donald Trump’s Son-in-Law the Evil Genius All Along?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161030050251/http://www.vanityfair.com/news/2016/10/jared-trump-trump-campaign |date=2016-10-30 }} [[Vanity Fair]]. October 27, 2016.</ref> 2016 жылдың жазында Кушнерге тиесілі газеттің журналисі Трамптың [[Twitter|твиттердегі]] жазбаларының бірін «антисемиттік» деп атады.<ref>Schwartz D. [http://observer.com/2016/07/an-open-letter-to-jared-kushner-from-one-of-your-jewish-employees/ An Open Letter to Jared Kushner, From One of Your Jewish Employees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170924111711/http://observer.com/2016/07/an-open-letter-to-jared-kushner-from-one-of-your-jewish-employees/ |date=2017-09-24 }}. [[New York Observer]]. 5 July 2016.</ref> Кушнер бұған жауап ретінде көлемді ашық хат жазып, онда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер басып алған Кеңестік Белоруссияның [[Новогрудок]] қаласындағы [[гетто]]дан қашып шығып, ағайынды Бельскийлердің партизандық жасағына қосылған еврей ата-бабалары туралы баяндады. Кушнер Трампқа тағылған нәсілшілдік пен антисемитизм айыптарын теріске шығарып, оны қызының иудеймен некесін жылы қабылдаған «толерантты адам» деп атады. Кушнер журналистерге қарағанда қайын атасын жақсырақ танитынын атап өтті. Оның пікірінше, көптеген БАҚ Трамптың сөздеріне шүйлігіп, оны негізсіз айыптап, карикатуралық бейнеде көрсету арқылы соңына түскен.<ref>Kushner J. [http://observer.com/2016/07/jared-kushner-the-donald-trump-i-know/ Jared Kushner: The Donald Trump I Know] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160706230652/http://observer.com/2016/07/jared-kushner-the-donald-trump-i-know/ |date=2016-07-06 }}. [[New York Observer]]. 6 July 2016.</ref> ​Ол АҚШ президентінің аға кеңесшісі лауазымын атқарды. Палестина-Израиль қақтығысын реттеуге бағытталған «Ғасыр мәмілесі» жобасын дайындауға жетекшілік ете отырып, АҚШ-тың Израильмен қарым-қатынасын үйлестірді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6687214|title=СМИ: Кушнер отправляется в Израиль и арабские страны для обсуждения "сделки века"|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2020-01-24|lang=ru|archive-date=2019-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722120238/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6687214|url-status=live}}</ref> 2020–2021 жылдары Кушнердің басшылығымен «Ибраһим келісімдері» — [[Израиль]] мен бірқатар араб мемлекеттері арасындағы қарым-қатынасты қалыпқа келтіру туралы келісімшарттар сериясы жасалды.{{sfn|Абдуллаев|2024|p=45}}{{sfn|Костенко и Морозов|2024|p=46}}{{sfn|Эпштейн|2024|p=24–27}} ​Сондай-ақ оның міндеттеріне АҚШ-тың қылмыстық құқық жүйесін реформалау, Америкалық инновациялар басқармасын басқару, ардагерлерді әлеуметтік қолдау реформасы және АҚШ федералды үкіметін жаңарту істері кірді.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4159237|title=Зять Трампа, миллионер, советник, филантроп: кто такой Джаред Кушнер|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2020-01-24|lang=ru|archive-date=2018-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804110242/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/4159237|url-status=live}}</ref> === Жеке өмірі === ​2009 жылғы 25 қазанда Кушнер АҚШ-тың болашақ президенті [[Дональд Трамп]]тың қызы [[Иванка Трамп]]қа үйленді. Үйлену тойы ортодоксальды иудаизм дәстүрімен өтті, Иванка Трамп некеге дейін [[иудаизм]] дінін қабылдады.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/10/ivanka-trumps-rabbi-and-the-state-of-relations-between-israel-an/ |title=Ivanka Trump’s rabbi and the state of relations between Israel and American Jews |access-date=2016-11-12 |archive-date=2016-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112205948/http://www.telegraph.co.uk/news/2016/07/10/ivanka-trumps-rabbi-and-the-state-of-relations-between-israel-an/ |url-status=live }}</ref> Олардың үш баласы бар: қызы Арабелла Роуз 2011 жылғы шілдеде,<ref>{{Cite web|url=https://people.com/parents/ivanka-trump-gives-birth-to-daughter/|title=Ivanka Trump Gives Birth to Daughter|publisher=PEOPLE.com|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203201724/https://people.com/parents/ivanka-trump-gives-birth-to-daughter/|url-status=live}}</ref> ұлдары — Хосеф Фредерик 2013 жылғы қазанда<ref>{{Cite web|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/ivanka-trump-gives-birth-to-baby-boy-second-child-with-husband-jared-kushner-20131510/|title=It's a Boy! Ivanka Trump, Jared Kushner Welcome Second Child|date=2013-10-15|publisher=Us Weekly|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015120948/http://www.usmagazine.com/celebrity-moms/news/ivanka-trump-gives-birth-to-baby-boy-second-child-with-husband-jared-kushner-20131510|url-status=live}}</ref> және Теодор Джеймс 2016 жылғы наурызда дүниеге келді.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/donald-s-daughter-ivanka-trump-gives-birth-theodore-james-kushner-n546401|title=Trump Dynasty Grows as Ivanka Gives Birth|publisher=NBC News|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2020-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212181433/https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/donald-s-daughter-ivanka-trump-gives-birth-theodore-james-kushner-n546401|url-status=live}}</ref> Джаред пен оның отбасы [[заманауи ортодоксальды еврейлер]] болып табылады және шаббатты ұстанады.<ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/what-should-american-jews-make-of-ivanka-trump/498476/|title=Ivanka Trump, the Jewish Daughter of David Duke's Favorite Candidate for President|author=Emma Green|date=2016-09-04|publisher=The Atlantic|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329140842/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2016/09/what-should-american-jews-make-of-ivanka-trump/498476/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.townandcountrymag.com/society/politics/news/g2542/jared-kushner-facts/|title=Jared Kushner Used a Private Email Account for White House Business|author=Caroline Hallemann|date=2017-09-25|publisher=Town & Country|lang=en|access-date=2020-01-24|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022232731/https://www.townandcountrymag.com/society/politics/news/g2542/jared-kushner-facts/|url-status=live}}</ref> == Әдебиет == * {{мақала|авторы=Абдуллаев, Г.П.|тақырыбы=Между миром и конфликтом: Ближний Восток после «Авраамовых соглашений»|шынайы атауы=|сілтеме=https://cyberleninka.ru/article/n/mezhdu-mirom-i-konfliktom-blizhniy-vostok-posle-avraamovyh-coglasheniy|тілі=ru|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Вестник РУДН. Серия: Международные отношения|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2024|томы=24|нөмірі=1|беттері=40–50|isbn=|issn=}} * {{мақала|авторы=Костенко, Ю.И.; Морозов, В. М.|тақырыбы=«Соглашения Авраама» и новая реальность в арабо-израильских отношениях|шынайы атауы=|сілтеме=https://cyberleninka.ru/article/n/soglasheniya-avraama-i-novaya-realnost-v-arabo-izrailskih-otnosheniyah|тілі=ru|жауапты=|баспа авторы=|басылым=Вестник Томского государственного университета|түрі=|орны=|баспасы=|жыл=2024|томы=|нөмірі=503|беттері=37–52|isbn=|issn=}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:Гарвард университеті түлектері]] [[Санат:Дональд Трамптың бірінші президенттігі]] ktfoqlmsrny306iwkffoaalqml3zepa Әділет (партия) 0 780934 3651621 3648762 2026-09-06T23:15:55Z Casserium 68287 3651621 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = <small>[[Рауан Кенжеханұлы]] бастаған бастамашыл топ</small> | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{ublist |{{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]]<ref>[https://astanatv.kz/kz/news/173640/ «ӘДІЛЕТ» партиясының 8 мың жас белсендісі үгіт-насихат материалдарын таратуға кірісті]</ref> |Жаңа адамдар |Дала қырандары<ref>[https://qazaqpress.kz/2026/07/17/zha%D2%A3a-adamdar-men-dala-%D2%9Byrandary-%D3%99dilet-partiyasyny%D2%A3-zhastar-%D2%9Banatyn-%D2%9B%D2%B1ru-nieti-turaly-kelisim-zhasasty/ Жаңа адамдар мен Дала Қырандары Әділет партиясының жастар қанатын құру ниеті туралы келісім жасасты]</ref> }} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|110|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы»<ref>[https://egemen.kz/news/article416904-adilet-partiyasynynh-gimni-tanystyryldy «Әділет» партиясының гимні таныстырылды]</ref> | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет»''' (ресми атауы — '''«Әділет» партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="jargy">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter «Әділет» партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз құрамына қосу арқылы «Әділет» партиясы елдегі басты саяси ұйымға айналды. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда]] өткен [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұңғыш сайлауында Әділет 110 мандатқа ие болды. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> 2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.<ref>[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]</ref> Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.<ref>[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> 10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> == Идеологиясы == «Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]</ref> == Құрылымы == Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.<ref name="jargy" /> <!-- Партия жанында жастар ұйымы, бұқаралық ақпарат құралдары, сараптамалық орталық, білім беру орталығы, т.б. жұмыс істейді: * «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі * [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] жауапкершілігі шектеулі серіктестігі * «Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі * «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі * «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі --> == Басшылығы == * [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] — партия төрағасы (7 мамыр 2026 жылдан бастап) * [[Рауан Кенжеханұлы]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://baq.kz/aybek-dadebay-turkistan-oblysy-turgyndarynyn-arbir-maselesi-bizdin-baqylauymyzda-bolady-320036460/ Айбек Дәдебай: «Түркістан облысы тұрғындарының әрбір мәселесі біздің бақылауымызда болады»]</ref> * [[Қаныш Аманбайұлы Төлеушин|Қаныш Төлеушин]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://prokadry.kz/%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5/ ТУЛЕУШИН Каныш назначен заместителем председателя партии «Әділет»]</ref> * [[Ержан Жұматұлы Жылқыбаев|Ержан Жылқыбаев]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://www.facebook.com/profile.php?id=100051389973922 Ержан Жылқыбаевтың Facebook парақшасы]</ref> 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева ([[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Көкшетау университетінің]] қауымдастырылған профессоры) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] («Әділет» партиясы төрағасының орынбасары, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев ([[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # Марат Шибұтов (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева («Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы)<ref>[https://nomad.su/?a=3-202607220038 ЦИК зарегистрировала партийный список партии "Әділет"]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі |14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының III съезі |10 шілде 2026 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді. |[[Астана]] |} == Сайлаулар == === Парламент сайлауы === {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Төрағасы !Дауыс саны !% !Мандат саны !Орны !Дереккөз |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] | rowspan="3"|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |6 528 948 |71,17 % |{{Партия/Орындар|110|145|purple}} |1 |<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=10587 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҚҰРЫЛТАЙЫНЫҢ ДЕПУТАТТАРЫН САЙЛАУ ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫ БЕЛГІЛЕНДІ]</ref> |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] qd1erj5029bugfzgx1h1dcfuz290l7x 3651622 3651621 2026-09-06T23:16:22Z Casserium 68287 3651622 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = <small>[[Рауан Кенжеханұлы]] бастаған бастамашыл топ</small> | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам | жастар ұйымы = {{ublist |{{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]]<ref>[https://astanatv.kz/kz/news/173640/ «ӘДІЛЕТ» партиясының 8 мың жас белсендісі үгіт-насихат материалдарын таратуға кірісті]</ref> |Жаңа адамдар |Дала қырандары<ref>[https://qazaqpress.kz/2026/07/17/zha%D2%A3a-adamdar-men-dala-%D2%9Byrandary-%D3%99dilet-partiyasyny%D2%A3-zhastar-%D2%9Banatyn-%D2%9B%D2%B1ru-nieti-turaly-kelisim-zhasasty/ Жаңа адамдар мен Дала Қырандары Әділет партиясының жастар қанатын құру ниеті туралы келісім жасасты]</ref> }} | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|110|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы»<ref>[https://egemen.kz/news/article416904-adilet-partiyasynynh-gimni-tanystyryldy «Әділет» партиясының гимні таныстырылды]</ref> | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет»''' (ресми атауы — '''«Әділет» партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="jargy">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter «Әділет» партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.<ref>[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 "Әділет" партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]</ref> Партияны президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз құрамына қосу арқылы «Әділет» партиясы елдегі басты саяси ұйымға айналды. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда]] өткен [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұңғыш сайлауында Әділет 110 мандатқа ие болды. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> 2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.<ref>[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]</ref> Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.<ref>[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> 10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> == Идеологиясы == «Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]</ref> == Құрылымы == Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.<ref name="jargy" /> <!-- Партия жанында жастар ұйымы, бұқаралық ақпарат құралдары, сараптамалық орталық, білім беру орталығы, т.б. жұмыс істейді: * «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі * [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] жауапкершілігі шектеулі серіктестігі * «Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі * «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі * «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі --> == Басшылығы == * [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] — партия төрағасы (7 мамыр 2026 жылдан бастап) * [[Рауан Кенжеханұлы]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://baq.kz/aybek-dadebay-turkistan-oblysy-turgyndarynyn-arbir-maselesi-bizdin-baqylauymyzda-bolady-320036460/ Айбек Дәдебай: «Түркістан облысы тұрғындарының әрбір мәселесі біздің бақылауымызда болады»]</ref> * [[Қаныш Аманбайұлы Төлеушин|Қаныш Төлеушин]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://prokadry.kz/%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5/ ТУЛЕУШИН Каныш назначен заместителем председателя партии «Әділет»]</ref> * [[Ержан Жұматұлы Жылқыбаев|Ержан Жылқыбаев]] — партия төрағасының орынбасары<ref>[https://www.facebook.com/profile.php?id=100051389973922 Ержан Жылқыбаевтың Facebook парақшасы]</ref> 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:<ref name="prokadry" /> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева ([[Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті|Көкшетау университетінің]] қауымдастырылған профессоры) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] («Әділет» партиясы төрағасының орынбасары, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев ([[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # Марат Шибұтов (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева («Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы)<ref>[https://nomad.su/?a=3-202607220038 ЦИК зарегистрировала партийный список партии "Әділет"]</ref> == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі |14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының III съезі |10 шілде 2026 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді. |[[Астана]] |} == Сайлаулар == === Парламент сайлауы === {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Төрағасы !Дауыс саны !% !Мандат саны !Орны !Дереккөз |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] | rowspan="3"|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |6 528 948 |71,17 % |{{Партия/Орындар|110|145|purple}} |1 |<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=10587 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҚҰРЫЛТАЙЫНЫҢ ДЕПУТАТТАРЫН САЙЛАУ ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫ БЕЛГІЛЕНДІ]</ref> |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] qsfk2j40lfj8v5edeacyvq87j9niom2 Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы 0 782412 3651698 3644413 2026-09-07T06:21:01Z Орын Толғанай 183532 3651698 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға | есімі = Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы | туған күні = 1946 | туған жері = Қаражал қаласы, Қарағанды облысы | азаматтығы = Қазақстан | қызметі = Педагог, жаттықтырушы, спортшы | білімі = Қарағанды политехникалық институты (1976), Қарағанды дене тәрбиесі институты (1982) | марапаттары = Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі, Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері }} '''Ермағанбетов Алпыс Арықбайұлы''' (1946 жылы туған, Қаражал, Қарағанды облысы) — қазақстандық педагог, жеңіл атлетика және шаңғы спорты бойынша жаттықтырушы, спортшы. Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі, КСРО спорт шебері, Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері, Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматы және Есік қаласының Құрметті тұрғыны. == Өмірбаяны == Алпыс Арықбайұлы Ермағанбетов 1946 жылы [[Қарағанды облысы]]ның Қаражал қаласында дүниеге келген. Қаражал қаласындағы №1 орта мектепті тәмамдаған. 1976 жылы Қарағанды политехникалық институтын, 1982 жылы Қарағанды дене тәрбиесі институтын бітірген. Еңбек жолын Қаражал қаласындағы балалар-жасөспірімдер спорт мектебінде жеңіл атлетикадан жаттықтырушы болып бастаған. Кейін осы спорт мектебінің директоры қызметін атқарды. Әр жылдары Есік педагогикалық училищесінде және Есік қалалық гимназиясында директордың дене тәрбиесі және спорт жұмыстары жөніндегі орынбасары болды. Педагогикалық еңбек өтілі 50 жылдан асады. == Жаттықтырушылық қызметі == Ермағанбетовтің шәкірттері арасында республикалық және халықаралық жарыстардың жеңімпаздары мен жүлдегерлері бар. Жеңіл атлетикадан тәрбиелеген шәкірттері қатарында В. Резников, А. Колногоров, А. Усенов, М. Айқынбаев, Н. Журавлева, А. Мұқан, С. Исламов және А. Салиев бар. Н. Журавлева Сочи қаласында өткен жарыста 3000 метрге жүгіруден, Минск қаласында өткен жарыста 1500 метрге жүгіруден қола жүлдегер атанған. Шаңғы спорты бойынша оның шәкірттері Алматы облысы мен Қазақстан Республикасының чемпионаттарында бірнеше мәрте жеңімпаз болған. Олардың қатарында Ә. Оразбай, А. Шәкір, М. Ғаниұлы, А. Нұрқияс, Д. Евдокимов, А. Михайлева, А. Пашнина, Д. Нұрмұханбетов және Қ. Берімбаев бар. 2021 жылы Айдана Шәкір Қазақстан чемпионатында шаңғы эстафетасында күміс жүлдеге ие болды. Сондай-ақ оның шәкірттері халықаралық Алматы марафонында және Қазақстан чемпионаттарында жүлделі орындарға ие болған. == Ғылыми-әдістемелік еңбектері == Ермағанбетовтің педагогикалық және спорттық тәжірибесіне қатысты мақалалары республикалық және салалық басылымдарда жарияланған. Оның материалдары «Физкультура в школе», «Артспорт», «Мектептегі дене шынықтыру» журналдарында жарық көрген. Авторлық еңбектері: * ''Азбука оздоровительного бега''; * ''Активные методы обучения в ССУЗах''; * ''Корреляция артериального давления с использованием физических упражнений при гипотонии''; * ''Питание легкоатлетов''; * ''Средства восстановления работоспособности бегунов''. == Спорттық жетістіктері == Ермағанбетов ұзақ қашықтыққа жүгіру және марафон жарыстары бойынша бірнеше мәрте республикалық және халықаралық жарыстардың жеңімпазы атанған. Негізгі жетістіктері: * 1972 жылы Қазақстанның VII жазғы спартакиадасында 30 км жүгіруден қола жүлдегер; * 1972 жылы Мәскеуде өткен Тарасовка–Мәскеу жарысында 2-орын; * 1975 жылы Душанбе қаласында өткен Орджоникидзе–Душанбе жарысының қола жүлдегері; * 1981 жылы Тракай–Вильнюс жарысында 3-орын; * 1984 жылы Қарағанды және Алматы марафондарының чемпионы; * 1997 жылы Стамбұлдағы халықаралық Еуразия марафонының чемпионы; * 1998 және 2002 жылдары Астана марафонының чемпионы; * 1999 жылы Ұлыбританиядағы марафоннан әлем чемпионатында Қазақстан құрамасы сапында өнер көрсетті; * 2003 жылы Бішкек қаласындағы халықаралық «Жеңіс марафонының» чемпионы; * 2007 жылы Мәскеу қаласының 860 жылдығына арналған дүниежүзілік марафонның чемпионы. 2002–2013 жылдары Алматы қаласында өткен халықаралық марафондардың екі дүркін чемпионы және бірнеше мәрте күміс жүлдегері болған. Қазақстан Республикасының марафон бойынша екі дүркін рекордсмені. == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының білім беру ісінің үздігі»; * «Қазақстан Республикасының Құрметті спорт қайраткері»; * [[«Еңбек даңқы»]] медалі (2017); * Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің мерейтойлық медальдары; * Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматы; * Есік қаласының Құрметті тұрғыны. == Сыртқы сілтемелер == * [https://mezet.org/s-yas-t/zh-lykt-r/item/10903-alpys-ermaganbetov-marafonshy-chempiondarga-k-rmet-kozini-tirisinde-korsetilse.html Алпыс Ермағанбетов, марафоншы: «Чемпиондарға құрмет көзінің тірісінде көрсетілсе...»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026053840/https://mezet.org/s-yas-t/zh-lykt-r/item/10903-alpys-ermaganbetov-marafonshy-chempiondarga-k-rmet-kozini-tirisinde-korsetilse.html |date=2021-10-26 }} — «Mezet» ақпараттық порталы, 1 қазан 2021 ж. :contentReference[oaicite:0]{index=0} * [https://www.youtube.com/watch?v=Dbfy2z9RTiE Алпыс Ермағанбетов туралы бейнематериал] (YouTube) * [https://www.youtube.com/watch?v=Nfmc86RerU8 Алпыс Ермағанбетов туралы бейнематериал] (YouTube) [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстан педагогтері]] [[Санат:Қазақстан спортшылары]] [[Санат:Жеңіл атлетика жаттықтырушылары]] [[Санат:Марафоншылар]] [[Санат:Қарағанды облысында туғандар]] ez9zdfyybx8bnztmrqr2nc45o6n8b8j Елек (айрық) 0 782624 3651717 3618744 2026-09-07T07:02:08Z Орын Толғанай 183532 3651717 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} '''Елек''' сөзі келесі мағыналарда қолданылуы мүмкін: == Құрал == * [[Елек (құрал)|Елек]] — ұнды, дәнді және басқа сусымалы заттарды елеуге арналған құрал. == Топоним == * [[Елек|Елек (өзен)]] — [[Жайық өзені]]нің алабына жататын өзен. * [[Елек (ауыл)]] - Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданына қарасты ауыл. == Тарих == * [[Елек хан]] - Қарахан әулеті мемлекетіндегі билеушілер лауазымы. == Сондай-ақ қараңыз == * [[Сүзгі]] {{айрық}} bfyn28izl4f9cbq1b02gpvbrvmnlxt5 Цифрлық детокс 0 782820 3651616 3648173 2026-09-06T22:50:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651616 wikitext text/x-wiki '''Цифрлық детокс''' ({{lang-en|Digital detox}}) — [[стресс]]ті азайту, шынайы қарым-қатынасқа, шығармашылыққа, ұйқыға немесе жұмысқа ден қою мақсатында [[смартфон]]дардан, [[компьютер]]лерден, [[планшет]]терден және басқа да құрылғыларды пайдаланудан уақытша әрі саналы түрде бас тарту.<ref>{{Cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/digital_detox|title=digital detox|website=Oxford Dictionaries|access-date=2018-11-29|archive-date=2019-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120213321/https://en.oxforddictionaries.com/definition/digital_detox|url-status=dead}}</ref><ref>{{мақала | авторы = Syvertsen, Trine; Enli, Gunn | тақырыбы = Digital detox: Media resistance and the promise of authenticity | шынайы атауы = | сілтеме = https://doi.org/10.1177/1354856519847325 | тілі = en | жауапты = | баспа авторы = | басылым = Convergence | түрі = journal | орны = | баспасы = | жыл = 2019 | томы = | нөмірі = | беттері = 1354856519847325 | isbn = | issn = 1354-8565 }}</ref> Цифрлық детокс ұғымымен ''«медиаскетика»'' ұғымы тығыз байланысты — ({{Lang-el|ασκεσις}} — «жаттығу») — жаңа байланыс құралдарын түсінумен және оларды адам өмірінде орынды пайдаланумен сипатталатын өмір салты; жаңа әлемде өзіндік сананы қалыптастыру үшін [[Жарнама|жарнаманың]], медианың және жаңа интернет-технологиялардың механизмдерін түсіну. == Цифрлық детокстың пайда болу ортасы == Цифрлық детокс тұжырымдамасының пайда болуы қоғамда болып жатқан өзгерістермен байланыстырылады. Бұл — көлемі үнемі артып келе жатқан және түсіну барған сайын қиындай түсетін ақпаратқа, сондай-ақ адамның ақпаратты тұтынуға тәуелділігіне реакция. [[online]] және [[offline]] салаларының жақындасуына байланысты онлайн алгоритмдер қоғамға күштірек әрі айқынырақ әсер ете бастады. Адамдардың көпшілігі өз өмірін әлеуметтік желілер мен [[Интернет]]сіз елестете алмайды. ''[[Номофобия]]'' ({{lang-en|no mobile phobia}}) — мобильді телефонсыз қалудан қорқу, ''[[фаббинг]]'' ({{lang-en|phone}} «телефон» және {{lang-en|snubbing}} «менсінбеушілік қатынас» сөздерінен) — әңгімелесушімен сөйлесуді жалғастырудың орнына мобильді құрылғыларға алаңдау әдеті, экрандық вуайеризм — қоғамдық көлікте, кеңседе немесе үйде адамдардың экрандарына жасырын қарап, олардың жеке өмірін бақылау сияқты құбылыстар пайда болды. Жүктемесі жоғары техноорта жағдайында кейбір адамдар цифрлық ақпарат арналарына деген тәуелділігін уақытша шектеуді және технологиялық құрылғылармен қарым-қатынасын өзгертуді қалай бастады. == Цифрлық детокс ережелері == «Радость понимания» компаниясының зерттеушісі, цифрлық детокс пен медиаскетизм мәселелерімен айналысатын «Go for digital detox» зерттеушілер тобының қатысушыларының бірі Дмитрий Соловьев цифрлық детокстың мынадай ережелерін ұсынады: # Цифрлық арналарыңызды реттеңіз: онсыз да оңай өмір сүруге болатын қажетсіз сайттардан арылып, жаңалық арналарын сүзгіден өткізіңіз, жаңалықтарды бейсаналы түрде оқуды тоқтатыңыз. # Local Detox ұйымдастырыңыз: отбасыңызбен белгілі бір уақытты телефонсыз өткізуді ереже етіңіз. Маңыздысы: Local Detox кезінде немен айналысатыныңызды міндетті түрде алдын ала жоспарлаңыз. # Ақпаратқа ресурс ретінде қараңыз. # «Техникалық құрылғыңыздың экологиясын» қадағалаңыз: белгішелер мен интерфейстің орналасу логикасы мен қағидаттарын сақтау өте маңызды. # Зейін қоюды үйреніңіз: назарды шоғырландыруға және технологиялардан бас тартуға арналған жаттығулар жасаңыз. Электрондық поштаны, телефонды, әлеуметтік желілерді тексеруге алаңдамай, зейін қоюмен айналысатын арнайы уақыт бөліңіз. # Зейінді шоғырландыруға арналған бағдарламаларды пайдаланыңыз. # Ақпаратты шашыратпай, жинаңыз: ақпаратты жинақтап, кейін оған қайта оралу мүмкіндігі болуы үшін қосымша құралдарды (мысалы, тегтеуді) немесе жазбаларды сақтауға арналған сервистерді пайдаланыңыз. # Алгоритмдердің, желілік құрылымдар мен жүйелердің қалай жұмыс істейтіні туралы теорияны зерттеңіз. Олар сіздің өміріңізге үлкен әсер етеді. # Физикалық әлемді, денені, тыныс алуды және компьютерде жұмыс істеу кезіндегі үзілістерді ұмытпаңыз. # Аналогтық шығармашылықты ұмытпаңыз.<ref>{{Cite web |url=http://www.soloveev.ru/10-rules-digital-detox/ |title=10 правил Digital Detox |access-date=2014-10-24 |archive-date=2014-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141024230023/http://www.soloveev.ru/10-rules-digital-detox/ |url-status=live }}</ref> == Цифрлық детокстың әлеуметтік көріністері == === Детокс бағдарламалары === Әртүрлі Digital detox бағдарламаларының: құрылғысыз кездесулердің, шеберлік сабақтарының, жазғы лагерьлердің, туристік пакеттердің және т.б. танымалдығы артып келеді. Мысалы, 2011 жылы құрылған «Digital detox» ұйымы «цифрлық дәуірде үйлесімділік орнатуға» бағытталған әртүрлі іс-шаралардың тұтас топтамасын ұсынады: [[йога]]дан, ойындардан, би кештерінен бастап, цифрлық құрылғыларды пайдаланбай өткізілетін корпоративтік кештерге дейін. Олардың ұраны: «Қайта қосылу үшін ажыратыл».<ref>{{Cite web |url=http://thedigitaldetox.org/ |title=Digital detox. Disconnect to reconnect. |access-date=2014-10-24 |archive-date=2014-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141025004033/http://thedigitaldetox.org/ |url-status=live }}</ref> === Ұлттық ажыратылу күні === Ұлттық ажыратылу күні ''(National day of unplugging)'' [[АҚШ]]-та өткізіледі. Бұл күні адамдар басқа істермен айналысу үшін компьютерлерді пайдаланбайды. Ажыратылу тәжірибесі туралы бүкіл әлемге сайт арқылы арнайы үлгіні толтырып, суретке түсу арқылы хабарлауға болады.<ref name="cossa.ru">Соловьев Д. [http://www.cossa.ru/articles/152/41922/ Digital Detox — обзор тренда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222021028/http://www.cossa.ru/articles/152/41922/ |date=2014-12-22 }} // Cossa, 11.06.2013</ref> === Туризмдегі цифрлық детокс === Цифрлық детокс үрдісі туризм саласында өте тез танымал болды. Мысалы, [[Сент-Винсент және Гренадиндер]] сайты өзінің цифрлық детокс бағдарламасы аясында туристерді барлық техникалық құрылғыларын үйде қалдырып, аралдарда болған кезде мобильді телефондар мен гаджеттерсіз өмірдің қарапайым ләззаттарынан рақат алуға шақырады. Олардың цифрлық детокс туристік пакетіне алдын ала жіберілетін арнайы кітапша кіреді, онда саяхат кезінде технологияларсыз қалай күн көруге болатыны егжей-тегжейлі түсіндіріледі.<ref>{{Cite web |url=http://discoversvg.com/index.php/fr/home/latest-news/565-digital-detox-in-svg |title=Digital Detox in St. Vincent and the Grenadines. |access-date=2014-10-24 |archive-date=2014-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109142945/http://discoversvg.com/index.php/fr/home/latest-news/565-digital-detox-in-svg |url-status=dead }}</ref> [[Вашингтон]] маңындағы Кинси қонақүйіндегі «Ажыратыл» қызметі келушілерге компьютерлерін, планшеттері мен смартфондарын қабылдау орнына қалдыруға мүмкіндік береді. Қонақүй қызметкерлері құрылғыларды клиенттің қонақүйде болу мерзімі аяқталғанға дейін сақтайды.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/gyro/2012/05/15/the-rise-of-digital-detox/ |title=The Rise of Digital Detox. |access-date=2017-10-01 |archive-date=2017-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170214221457/http://www.forbes.com/sites/gyro/2012/05/15/the-rise-of-digital-detox/ |url-status=live }}</ref> === Жарнамадағы және «брендтер соғысындағы» цифрлық детокс === Цифрлық детокс маркетинг саласында да кең таралған үрдіске айналды. Барлық жаңалықтардан хабардар болып, үнемі байланыста болудың маңызын еске салудың орнына көптеген брендтердің науқандарында кері үрдіс пайда болды. Мысалы, [[Burger King]] жылдам тамақтану мейрамханалары желісі арнайы қолданба арқылы 10 досын өшіріп, бұл туралы [[Facebook]] желісінде хабарлаған әрбір адамға тегін [[воппер]] ұсынды.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=F1AsycJNl7o#t=28 |title=Whopper Sacrifice video by crispin porter + bogusky.|website=[[YouTube]] |access-date=2017-10-01 |archive-date=2017-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171130221503/https://www.youtube.com/watch?v=F1AsycJNl7o&gl=US&hl=en#t=28 |url-status=live }}</ref> [[Coca-Cola]] компаниясы айналадағы адамдардың виртуалды шындыққа барған сайын терең бойлап, қоршаған әлеммен байланысын жоғалтып бара жатқаны туралы бейнеролик түсірді. Авторлардың айтуынша, Coca-Cola адамдарды шынайы өмірге қайтарады және нақты өмірде қарым-қатынас жасауға себеп болады.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Kwke0LNardc |title=Coca-Cola Avatar. |website=[[YouTube]]|access-date=2017-10-01 |archive-date=2017-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703022001/https://www.youtube.com/watch?v=Kwke0LNardc |url-status=live }}</ref> JWT агенттігі [[KitKat]] үшін қалаларда айналасында [[Wi-Fi]] болмайтын арнайы орындықтар орнатты. Бұл орындықтарда алаңсыз әңгімелесіп, шоколад жеп отыруға болады.<ref name="cossa.ru"/> == Сын == Америкалық журналист әрі «[[The Atlantic]]<nowiki/>» редакторы Алексис Мэдригал «Camp Grounded» цифрлық детокс жазғы лагерін және оның идеяларын 1960 жылдардағы Back-to-the-land («Жерге оралу») қозғалысының жақтастарымен салыстырады. Олар дәстүрлі энергия көздерін күн энергиясымен алмастыру олардың жан дүниесін өзгертеді деп есептеген, сондай-ақ жетістікке ұмтылудан, бәсекелестіктен, технологиялардан бас тартып, табиғатқа жақындауды насихаттайтын «жаңа натурализм» ізбасарларымен салыстырады. Алексистің пікірінше, бұл идеялар цифрлық детокс сияқты утопиялық әрі мағынасыз. Біріншіден, технологиялардан бас тартқан бір адам олардың жетілмегендігі мәселесін шеше алмайды, дәл сол сияқты қоспаларға толы тағамнан бас тарту әлемдік ауыл шаруашылығы мәселелерін шешпейді. «Бірдеңе дұрыс емес» екенін білудің өзі жеткіліксіз, оның себебін анықтап, сындарлы сынға сүйене отырып бірлесіп әрекет ету қажет. Екіншіден, Алексистің пікірінше, адамның өзі кемелсіз жаратылыс болғандықтан, ол қалай болғанда да қандай да бір тәуелділікке бой алдырады: мейлі ол алкоголь, өсек немесе интернетке тәуелділік болсын. Олардың бірін жою адамзатты мүлде жақсарта қоймайды.<ref>{{Cite web |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/07/camp-grounded-digital-detox-and-the-age-of-techno-anxiety/277600/ |title='Camp Grounded,' 'Digital Detox,' and the Age of Techno-Anxiety. |access-date=2017-10-01 |archive-date=2018-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131192522/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/07/camp-grounded-digital-detox-and-the-age-of-techno-anxiety/277600/ |url-status=live }}</ref> Жазушы Дженни Оделл «цифрлық детокс» идеясын капиталистік өнімділік тұжырымдамасы жұтып қойғанын атап көрсетеді, бұл тұжырымдама «ажыратылғаннан» кейін адамдар жұмысқа бұрынғыдан да көп күш жұмсай алады дегенді білдіреді.<ref>{{кітап |авторы=Jenny Odell |бөлімі=The Impossibility of Retreat |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=How to Do Nothing |шынайы атауы= |сілтеме=https://archive.org/details/howtodonothingre0000odel |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=Melville House Publishing |жыл=2019 |томы= |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=9781612197500 |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Интернет-мәдениет]] [[Санат:Интернет терминологиясы]] 6hwv4jllh169ebxhc0jxhd11monr1jr Қайрат Қапарұлы Айтуғанов 0 782836 3651577 3648538 2026-09-06T19:00:21Z Casserium 68287 /* */ 3651577 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қайрат Қапарұлы Айтуғанов | Шынайы есімі = | Суреті = Qairat Aituğanov - Government Press Briefing (2017-04-10, cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Айтуғанов, 2017 жылы | Титулы = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | тақырыпша2 = Партиялық тізімі | мәтін2 = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Ауыл (партия)|«Ауыл»]] партиясының төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Logo of the Auyl.svg | Басқара бастады_2 = 23 маусым 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] | Ізбасары_2 = | Туған күні = 12.4.1962 | Туған жері = [[Ленинградское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленинградское]] ауылы, {{туғанжері|Ақжар ауданы|Ақжар ауданында}}, [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = [[Ауыл (партия)|Ауыл]] | Білімі = [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|Целиноград ауыл шаруашылығы институты]] <br>[[Алматы энергетика және байланыс университеті|Алматы энергетика және байланыс институты]] | Ғылыми дәрежесі = экономика ғылымдарының докторы | Мамандығы = агроном ғалым, инженер-экономист | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Қайрат Қапарұлы Айтуғанов''' ([[12 сәуір]] [[1962 жыл]], [[Ленинградское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленинградское]], [[Ақжар ауданы]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]]) — қазақстандық саясаткер, агроном ғалым, инженер-экономист, 2026 жылдан бастап [[Ауыл (партия)|«Ауыл»]] партиясының төрағасы және партия атынан сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның депутаты. Экономика ғылымдарының докторы. == Өмірбаяны == Қайрат Айтуғанов 1962 жылы 12 сәуірде [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Ақжар ауданы]] [[Ленинградское (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ленинград]] ауылында дүниеге келген. 1984 жылы [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|Целиноград ауыл шаруашылығы институтының]] Көкшетау филиалын, 1990 жылы [[Мәскеу]] қаласында ауыл шаруашылығы экономикасының Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу институтын (күндізгі аспирантура), 2000 жылы [[Алматы энергетика және байланыс университеті|Алматы энергетика және байланыс институтын]] тәмамдаған. Мамандығы бойынша біліктілігі — агроном ғалым, инженер-экономист. Экономика ғылымдарының докторы. Еңбек жолын 1979 жылы Көкшетау почтамты тасымалдау цехының операторы болып бастаған. 1984–1985 жылдары — Целиноград ауыл шаруашылық институты Көкшетау филиалының кафедра ассистенті. 1985–1986 жылдары Кеңес Әскері қатарында болды. 1987–1989 жылдары — Көкшетау облысы Зеренді ауданы Қарабұлақ совхозының агрономы, аға агроном-тұқым өсірушісі, бас экономисі. 1989–1990 жылдары Мәскеу қаласында Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы экономикасы ғылыми-зерттеу институты күндізгі аспирантурасының аспиранты болды. 1990–1992 жылдары — Көкшетау облысы Қызылту аудандық агроөнеркәсіптік бірлестігі төрағасының экономикалық мәселелер жөніндегі орынбасары, Қызылту аудандық әкімшілігі экономика комитетінің төрағасы. 1992-1996 жылдары — Көкшетау қаласында орналасқан «Тұмар» өндірістік-коммерциялық бірлестігінің коммерциялық директоры, «Ақ-Селеу» ЖШС директоры. 1996-1997 жылдары — Көкшетау облысы әкімі аппараты экономикалық саясат және аумақтық даму бөлімінің меңгерушісі. 1997 жылы — Солтүстік Қазақстан облыстық экономика басқармасы бастығының орынбасары. 1998 жылы — Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі өңірлердің әлеуметтік-экономикалық дамуын талдау бөлімінің бастығы. 1998–2002 жылдары — «Ақмола Электржелілік Тарату Компаниясы» АҚ қаржы-экономикалық департаментінің директоры, қаржы директоры, басқарма төрағасының орынбасары. 2003–2005 жылдары — «Қазақстан Фермерлер одағы» вице-президенті. 2005–2006 жылдары — [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы министрлігі]] департамент директорының орынбасары, департамент директоры, аппарат басшысы. 2006–2007 жылдары — Халықаралық қайта құру және даму банкі (Дүниежүзілік банк) «Ауыл шаруашылығын жекешелендіруден кейінгі қолдау» жобасының жетекшісі. 2007–2011 жылдары — «Оңтүстік» әлеуметтік кәсіпкерлік корпорациясы» Ұлттық компаниясы» АҚ департамент директоры, қаржы директоры, басқарма төрағасының орынбасары, басқарма төрағасының бірінші орынбасары, басқарма төрағасы. 2011–2012 жылдары — [[Қазагро|«ҚазАгро»]] Ұлттық басқарушы холдингі» АҚ басқарма төрағасының орынбасары. 2012–2013 жылдары — Қарағанды облысы әкімінің орынбасары. 2013–2015 жылдары — «ҚазАгро» Ұлттық басқарушы холдингі» АҚ басқарма төрағасының орынбасары. 2015–2016 жылдары — «Қазақстан Республикасы Кәсіподақтар федерациясы» РҚК төрағасының орынбасары. 2016–2018 жылдары — Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы бірінші вице-министрі, сонымен бірге «ҚазАгро» Ұлттық басқарушы холдингі» директорлар кеңесінің мүшесі, [[Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы|«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КеАҚ]] директорлар кеңесінің төрағасы. 2018–2022 жылдары — «С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті» КЕАҚ басқарма төрағасының орынбасары, басқарма төрағасы. 2020–2026 жылдары [[Ауыл (партия)|«Ауыл»]] партиясы төрағасының орынбасары болса, 2026 жылдан бастап — «Ауыл» партиясының төрағасы.<ref>[https://auyl.kz/kz/management Ауыл партиясы. Басшылық]</ref> 2026 жылы тамызда «Ауыл» партиясы атынан [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] депутаты болып сайланды. == Марапаттары == «Құрмет» ордені, «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі, «Тыңға 50 жыл» медалі, «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі, «Ауыл шаруашылығы үздігі» төсбелгісімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Айтуғанов, Қайрат Қапарұлы}} [[Санат:Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университеті түлектері]] [[Санат:Алматы энергетика және байланыс университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Ауыл партиясының мүшелері]] hob1cw2zl659zr387mzfuq2lpxocxn6 Үлгі:Латвия қалалары 10 783355 3651686 3651418 2026-09-07T05:50:49Z Мағыпар 100137 үлгі 3651686 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Латвия қалалары |тақырыбы = [[Латвия қалаларының тізімі|Латвия қалалары]] |сурет2 = [[Сурет:Coat of Arms of Latvia (2).svg|70px]] |мазмұны = [[Адажи]]{{•}} [[Айзкраукле]]{{•}} [[Айзпуте]]{{•}} [[Айнажи]]{{•}} [[Акнисте]]{{•}} [[Алоя]]{{•}} [[Алуксне]]{{•}} [[Апе]]{{•}} [[Ауце]]{{•}} [[Балви]]{{•}} [[Балдоне]]{{•}} [[Баложи]]{{•}} [[Бауска]]{{•}} [[Броцены]]{{•}} [[Валдемарпилс]]{{•}} [[Валка]]{{•}} [[Валмиера]]{{•}} [[Вангажи]]{{•}} [[Варакляны]]{{•}} [[Вентспилс]]{{•}} [[Виесите]]{{•}} [[Виляка]]{{•}} [[Виляны]]{{•}} [[Гробиня]]{{•}} [[Гулбене]]{{•}} [[Дагда]]{{•}} [[Даугавпилс]]{{•}} [[Добеле]]{{•}} [[Дурбе]]{{•}} [[Екабпилс]]{{•}} [[Елгава]]{{•}} [[Зилупе]]{{•}} [[Иецава]]{{•}} [[Икшкиле]]{{•}} [[Илуксте]]{{•}} [[Кандава]]{{•}} [[Карсава]]{{•}} [[Кегумс]]{{•}} [[Кекава]]{{•}} [[Кокнесе]]{{•}} [[Краслава]]{{•}} [[Кулдига]]{{•}} [[Ливаны]]{{•}} [[Лигатне]]{{•}} [[Лиелварде]]{{•}} [[Лиепая]]{{•}} [[Лимбажи]]{{•}} [[Лубана]]{{•}} [[Лудза]]{{•}} [[Мадона]]{{•}} [[Мазсалаца]]{{•}} [[Марупе]]{{•}} [[Огре]]{{•}} [[Олайне]]{{•}} [[Павилоста]]{{•}} [[Пилтене]]{{•}} [[Плявиняс]]{{•}} [[Прейли]]{{•}} [[Приекуле]]{{•}} [[Резекне]]{{•}} [[Рига]]{{•}} [[Руйиена]]{{•}} [[Сабиле]]{{•}} [[Саласпилс (Латвия)|Саласпилс]]{{•}} [[Салацгрива]]{{•}} [[Салдус]] |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Латвия елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> 4i43696mbchfvwchk57jrkbeonulfa0 Қазақстан Құрылтайы төрағасы 0 784158 3651581 3648748 2026-09-06T19:06:55Z Casserium 68287 /* Төрағалар тізімі */ 3651581 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Құрылтайының төрағасы |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Emblem of Kazakhstan (3D).svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |портреті = Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png |портреттің ені = 150px |портреттің тақырыбы = |қазіргі = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |тағайындалған = [[28 тамыз]] [[2026 жыл]]дан бастап |басшылық етеді = [[Қазақстан Құрылтайы]] |басқару түрі = |резиденция = [[Астана]], [[Қазақстан]] |ұсынылады = [[Қазақстан президенті]] |тағайындалды = [[Құрылтай депутаты|Құрылтай депутаттары]] сайлайды |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл, қайта сайлану құқығы шектелмеген |айлығы = |пайда болды = 1 шілде 2026 |таратылды = |біріншісі = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |соңғысы = |сайты = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасы Құрылтайының төрағасы''' — [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] атты [[Қазақстан]] бірпалаталы парламентінің [[спикер]]і. == Тарихы == === Құрылуы === Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алған уақыттан бері жұмыс істеген бірпалаталы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]]нің орнына 1995 жылы екіпалаталы [[Қазақстан парламенті]]н орнататын конституция бекітті. Оның құрамына [[Қазақстан Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] кірді. Бұл жүйе ел билігінің заң шығарушы тармағы болып 2026 жылғы конституциялық реформаға дейін қызмет етті. [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]] нәтижесінде жаңа Ата заң және Құрылтай атты бірпалаталы парламент бекітілді. Құрылтайдың тұңғыш сайлауы 2026 жылғы 23 тамызда өтті. Тұңғыш Құрылтайдың бірінші сессиясы 28 тамызда өтеді де, [[Құрылтай депутаты|депутаттар]] төрағасын сайлайтын болады. 2026 жылғы 28 тамыздағы [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-шақырылған]] Құрылтайдың тұңғыш сессиясында Президент Тоқаев Құрылтай төрағалығына [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] кандидатурасын ұсынды.<ref>{{Cite web|url=https://informburo.kz/kaz/newskaz/toqaev-quryltai-toragalygyna-oz-kandidaturasyn-usyndy |title=Тоқаев Құрылтай төрағалығына өз кандидатурасын ұсынды |language=kk |work=informburo.kz |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28}}</ref> Кандидатураны 144 депутат қолдап, Дәдебай Құрылтай төрағасы болып сайланды.<ref>[https://egemen.kz/news/aybek-dadebay-quryltay-toragasy-bolyp-saylandy Айбек Дәдебай Құрылтай төрағасы болып сайланды]</ref> == Тағайындалуы == Төрағаны [[қазақ тілі]]н жетік меңгерген [[Құрылтай депутаты|депутаттар]] арасынан Құрылтай депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайлайды. Төрағаның лауазымына кандидатураны [[Қазақстан президенті]] ұсынады. Құрылтай президент ұсынысына екі мәрте келіспесе, президент Құрылтайды тарата алады.<ref name="konstsot">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Конституциясы|access-date=2026-07-28}}</ref> [[Құрылтай депутаты|Құрылтай депутаттары]] Төрағаны лауазымынан босатуға құқылы.<ref name="akordakz">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-kuryltayy-zhane-onyn-deputattarynyn-martebesi-turaly-953324|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы|publisher=[[Қазақстан президенті]]|access-date=2026-07-10}}</ref> == Міндеттері және өкілеттіктері == Төраға Құрылтай отырыстарын шақырады және оларға төрағалық етеді. Депутаттар берген дауыс тең келіп қалса, шешуші дауысты Төраға жасайды. Төраға, оған қоса, [[Қазақстан Құрылтайының Бюросы|Құрылтай бюросы]]н басқарады.<ref name="akordakz" /> Құрылтайдың алғашқы сессиясын көбіне [[Қазақстан президенті]] ашады. Басқа жағдайда бұл міндет Төрағаға жүктеледі.<ref name="akordakz" /> == Орынбасарлары == {{Толық мақала|Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары}} Төрағаның үш<ref name="akordakz" /> орынбасарын [[Құрылтай депутаты|Құрылтай депутаттары]] сайлайды. Олардың кандидатураларын Төрағаның өзі ұсынады.<ref name="konstsot"/> Төраға сайланбай тұрғанда Құрылтайдың отырыстарына [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның басшысы төрағалық етеді.<ref name="akordakz" /> == Төрағалар тізімі == {| class="wikitable" width="70%" style="text-align:center" ! rowspan="2"| № ! rowspan="2" width="100px" |Суреті ! rowspan="2"| Аты-жөні ! colspan="3"| Өкілеттігі ! class=unsortable colspan="2" rowspan="2" | Партиясы ! rowspan="2"| [[Қазақстан президенттерінің тізімі|Президенті]] |- ! Басы ! Аяғы ! Ұзақтығы |- ! 1 | [[Сурет:Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg|110px]] | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]<br><small>(1980 туған)</small> | 28 тамыз<br>2026 | {{қ.у.}} | {{Age in years and days nts|2026|8|28}} | style="background-color:purple" | |[[Әділет (партия)|Әділет]] | rowspan=2|{{sort|1=Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы|2=[[Сурет:President Masato Kanda meets with Kazakhstan President Kassym-Jomart Tokayev (cropped).jpg|100px]]<br>[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]<br>(2019–)}} |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрылтайының төрағалары|*]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының депутаттары| Төраға]] ld58y51e5qn6exdbhhjdaam1tazvxkw Қатысушы:Guka1996 2 784668 3651705 3640271 2026-09-07T06:45:53Z Guka1996 184255 Бетті "Жылдам өшіру" дегенмен алмастырды 3651705 wikitext text/x-wiki Жылдам өшіру r1hal6eawie74m8699kp2q7hvm4kn9v Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары 0 785615 3651584 3649696 2026-09-06T19:25:10Z Casserium 68287 3651584 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Emblem of Kazakhstan (3D).svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |портреті = |портреттің ені = 150px |портреттің тақырыбы = |қазіргі = {{ublist |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] |[[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] }} |тағайындалған = 28 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = Басшы орынбасары |резиденция = [[Астана]], [[Қазақстан]] |ұсынылады = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |тағайындалды = [[Құрылтай депутаты|Құрылтай депутаттары]] сайлайды |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл, қайта сайлану құқығы шектелмеген |айлығы = |пайда болды = 1 шілде 2026 |таратылды = |біріншісі = [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]], [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] |соңғысы = |сайты = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасы Құрылтайы төрағасының орынбасарлары''' — бірпалаталы [[Қазақстан Құрылтайы]] [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|спикер]]інің орынбасарлары. Олар үшеу<ref name="akordakz" /> болады. == Тарихы == Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алған уақыттан бері жұмыс істеген бірпалаталы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]]нің орнына 1995 жылы екіпалаталы [[Қазақстан парламенті]]н орнататын конституция бекітті. Оның құрамына [[Қазақстан Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] кірді. Бұл жүйе ел билігінің заң шығарушы тармағы болып 2026 жылғы конституциялық реформаға дейін қызмет етті. [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]] нәтижесінде жаңа Ата заң және Құрылтай атты бірпалаталы парламент бекітілді. Құрылтайдың тұңғыш сайлауы 2026 жылғы 23 тамызда болды. Тұңғыш Құрылтайдың бірінші сессиясы 28 тамызда өтіп, Құрылтай төрағасының орынбасарлары болып [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] және [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] сайланды.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltayda-toraganyin-ush-oryinbasaryi-saylandyi-380121/ Құрылтайда төрағаның үш орынбасары сайланды]</ref> == Тағайындалуы == Төрағаның орынбасарларын [[Құрылтай депутаты|Құрылтай депутаттары]] жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайлайды. Орынбасар лауазымына кандидатураны [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төраға]] таңдайды.<ref name="konstsot">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Конституциясы|access-date=2026-07-28}}</ref> == Міндеттері және өкілеттіктері == Құрылтайдың төраға орынбасарлары төрағаның уақытша болмауы, науқастануы немесе өз міндеттерін атқара алмауы жағдайында оның орнына қызмет атқарып, сабақтастықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар олар төраға ресми түрде жүктеген жекелеген функциялар мен тапсырмаларды орындайды.<ref name="akordakz">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-kuryltayy-zhane-onyn-deputattarynyn-martebesi-turaly-953324|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы|publisher=[[Қазақстан президенті]]|access-date=2026-07-10}}</ref> Құрылтайдың алғашқы сессиясын көбіне [[Қазақстан президенті]] ашады. Басқа жағдайда бұл міндет Төрағаға жүктеледі.<ref name="akordakz" /> == Орынбасарлар тізімі == {| class="wikitable" width="70%" !Шақырылымы !Аты-жөні !Өкілеттік басы !Өкілеттік аяғы !Төрағасы |- ! rowspan="3" align="center" |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1]]<br><small>(2026–)</small> | align="center" |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] | align="center" |28 тамыз 2026 | align="center" | | rowspan="3" align="center" |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |- | align="center" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] | align="center" |28 тамыз 2026 | align="center" | |- | align="center" |[[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] | align="center" |28 тамыз 2026 | align="center" | |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары|*]] 9b2nu2ei6pxq89ri2vrvr17v1hlci3l 3651585 3651584 2026-09-06T19:27:25Z Casserium 68287 /* Орынбасарлар тізімі */ 3651585 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Emblem of Kazakhstan (3D).svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |портреті = |портреттің ені = 150px |портреттің тақырыбы = |қазіргі = {{ublist |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] |[[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] }} |тағайындалған = 28 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = Басшы орынбасары |резиденция = [[Астана]], [[Қазақстан]] |ұсынылады = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |тағайындалды = [[Құрылтай депутаты|Құрылтай депутаттары]] сайлайды |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл, қайта сайлану құқығы шектелмеген |айлығы = |пайда болды = 1 шілде 2026 |таратылды = |біріншісі = [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]], [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] |соңғысы = |сайты = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасы Құрылтайы төрағасының орынбасарлары''' — бірпалаталы [[Қазақстан Құрылтайы]] [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|спикер]]інің орынбасарлары. Олар үшеу<ref name="akordakz" /> болады. == Тарихы == Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алған уақыттан бері жұмыс істеген бірпалаталы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]]нің орнына 1995 жылы екіпалаталы [[Қазақстан парламенті]]н орнататын конституция бекітті. Оның құрамына [[Қазақстан Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] кірді. Бұл жүйе ел билігінің заң шығарушы тармағы болып 2026 жылғы конституциялық реформаға дейін қызмет етті. [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]] нәтижесінде жаңа Ата заң және Құрылтай атты бірпалаталы парламент бекітілді. Құрылтайдың тұңғыш сайлауы 2026 жылғы 23 тамызда болды. Тұңғыш Құрылтайдың бірінші сессиясы 28 тамызда өтіп, Құрылтай төрағасының орынбасарлары болып [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] және [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] сайланды.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltayda-toraganyin-ush-oryinbasaryi-saylandyi-380121/ Құрылтайда төрағаның үш орынбасары сайланды]</ref> == Тағайындалуы == Төрағаның орынбасарларын [[Құрылтай депутаты|Құрылтай депутаттары]] жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайлайды. Орынбасар лауазымына кандидатураны [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төраға]] таңдайды.<ref name="konstsot">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Конституциясы|access-date=2026-07-28}}</ref> == Міндеттері және өкілеттіктері == Құрылтайдың төраға орынбасарлары төрағаның уақытша болмауы, науқастануы немесе өз міндеттерін атқара алмауы жағдайында оның орнына қызмет атқарып, сабақтастықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар олар төраға ресми түрде жүктеген жекелеген функциялар мен тапсырмаларды орындайды.<ref name="akordakz">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-kuryltayy-zhane-onyn-deputattarynyn-martebesi-turaly-953324|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы|publisher=[[Қазақстан президенті]]|access-date=2026-07-10}}</ref> Құрылтайдың алғашқы сессиясын көбіне [[Қазақстан президенті]] ашады. Басқа жағдайда бұл міндет Төрағаға жүктеледі.<ref name="akordakz" /> == Орынбасарлар тізімі == {| class="wikitable" width="70%" !Шақырылымы !Аты-жөні !Өкілеттік басы !Өкілеттік аяғы ! class=unsortable colspan="2" | Партиясы !Төрағасы |- ! rowspan="3" align="center" |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1]]<br><small>(2026–)</small> | align="center" |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] | align="center" |28 тамыз 2026 | align="center" | | style="background-color:purple" rowspan="3" | | rowspan="3" |[[Әділет (партия)|Әділет]] | rowspan="3" align="center" |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |- | align="center" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] | align="center" |28 тамыз 2026 | align="center" | |- | align="center" |[[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] | align="center" |28 тамыз 2026 | align="center" | |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары|*]] dilqe3vlhzlpiognfg23nl7k4ziyiwf 3651588 3651585 2026-09-06T19:33:52Z Casserium 68287 /* Орынбасарлар тізімі */ 3651588 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары |шынайы атауы = |ел = Қазақстан |эмблема = Emblem of Kazakhstan (3D).svg |эмблема ені = 100px |эмблеманың аты = [[Қазақстан елтаңбасы]] |портреті = |портреттің ені = 150px |портреттің тақырыбы = |қазіргі = {{ublist |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] |[[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] }} |тағайындалған = 28 тамыз 2026 жылдан бастап |басшылық етеді = |басқару түрі = Басшы орынбасары |резиденция = [[Астана]], [[Қазақстан]] |ұсынылады = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |тағайындалды = [[Құрылтай депутаты|Құрылтай депутаттары]] сайлайды |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл, қайта сайлану құқығы шектелмеген |айлығы = |пайда болды = 1 шілде 2026 |таратылды = |біріншісі = [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]], [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] |соңғысы = |сайты = }} {{Қазақстан саясаты}} '''Қазақстан Республикасы Құрылтайы төрағасының орынбасарлары''' — бірпалаталы [[Қазақстан Құрылтайы]] [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|спикер]]інің орынбасарлары. Олар үшеу<ref name="akordakz" /> болады. == Тарихы == Қазақстан 1991 жылы тәуелсіздік алған уақыттан бері жұмыс істеген бірпалаталы [[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі]]нің орнына 1995 жылы екіпалаталы [[Қазақстан парламенті]]н орнататын конституция бекітті. Оның құрамына [[Қазақстан Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Мәжіліс]] кірді. Бұл жүйе ел билігінің заң шығарушы тармағы болып 2026 жылғы конституциялық реформаға дейін қызмет етті. [[Қазақстандағы референдум (2026)|2026 жылғы конституциялық референдум]] нәтижесінде жаңа Ата заң және Құрылтай атты бірпалаталы парламент бекітілді. Құрылтайдың тұңғыш сайлауы 2026 жылғы 23 тамызда болды. Тұңғыш Құрылтайдың бірінші сессиясы 28 тамызда өтіп, Құрылтай төрағасының орынбасарлары болып [[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]], [[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] және [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] сайланды.<ref>[https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kuryiltayda-toraganyin-ush-oryinbasaryi-saylandyi-380121/ Құрылтайда төрағаның үш орынбасары сайланды]</ref> == Тағайындалуы == Төрағаның орынбасарларын [[Құрылтай депутаты|Құрылтай депутаттары]] жалпы санының көпшілік дауысымен жасырын дауыс беру арқылы сайлайды. Орынбасар лауазымына кандидатураны [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төраға]] таңдайды.<ref name="konstsot">{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Конституциясы|access-date=2026-07-28}}</ref> == Міндеттері және өкілеттіктері == Құрылтайдың төраға орынбасарлары төрағаның уақытша болмауы, науқастануы немесе өз міндеттерін атқара алмауы жағдайында оның орнына қызмет атқарып, сабақтастықты қамтамасыз етеді. Сонымен қатар олар төраға ресми түрде жүктеген жекелеген функциялар мен тапсырмаларды орындайды.<ref name="akordakz">{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-kuryltayy-zhane-onyn-deputattarynyn-martebesi-turaly-953324|lang=kk|title=Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесi туралы|publisher=[[Қазақстан президенті]]|access-date=2026-07-10}}</ref> Құрылтайдың алғашқы сессиясын көбіне [[Қазақстан президенті]] ашады. Басқа жағдайда бұл міндет Төрағаға жүктеледі.<ref name="akordakz" /> == Орынбасарлар тізімі == {| class="wikitable" width="70%" !Шақырылымы !Аты-жөні !Өкілеттік басы !Өкілеттік аяғы ! class=unsortable colspan="2" | Партиясы !Төрағасы |- ! rowspan="3" align="center" |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1]]<br><small>(2026–)</small> | align="center" |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] | align="center" |28 тамыз 2026 | align="center" | | style="background-color:purple" | | [[Әділет (партия)|Әділет]] | rowspan="3" align="center" |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |- | align="center" |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] | align="center" |28 тамыз 2026 | align="center" | | style="background-color:#033e8b" | | [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |- | align="center" |[[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] | align="center" |28 тамыз 2026 | align="center" | | style="background-color:purple" | | [[Әділет (партия)|Әділет]] |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары|*]] 04frz1buzi3jej7h3kadmzkcc1dcum6 Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары 0 785761 3651575 3648755 2026-09-06T18:47:12Z Casserium 68287 /* */ 3651575 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kurultai of Kazakhstan 2026.svg|нобай|оңға|I сайланымның құрылымы: {{ublist |{{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]]: 110 депутат |{{Color box|#0c5c4b|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]]: 10 депутат |{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]]: 9 депутат |{{Color box|#033e8b|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]: 8 депутат |{{Color box|#045aa5|border=darkgray}} [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 8 депутат }}]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-сайланым]] [[Құрылтай депутаты|депутаттары]] [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда сайланған]] болатын. Сайлау нәтижесінде Құрылтайға 145 депутат еніп, жеті тіркелген саяси партияның бесеуі Құрылтайда мандат алды: [[Әділет (партия)|Әділет]], [[Ауыл (партия)|Ауыл]], [[Respublica]], [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] мен [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]].<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/231120 |title=Құрылтай құрамы қалай жасақталды? |language=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-08-25 |accessdate=2026-08-26}}</ref> Депутаттар 2026 жылғы 27 тамызда Орталық сайлау комиссиясында тіркеліп, ресми құжаттарын алды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/quryltaidyn-zana-quramy-zasaqtalyp-145-deputattyn-mandaty-tirkeldi-438898/ |title=Құрылтай депутаттары куәліктері мен төсбелгілерін алды |language=kk |work=stan.kz |last=Жұмаділлә |first=Нұрила |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}</ref> Құрылтайдың тұңғыш сессиясы 28 тамызда ашылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/birinshi-shakyrylymdagy-kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-birinshi-sessiyasyn-shakyru-turaly-2672825 |title=Бірінші шақырылымдағы Қазақстан Республикасы Құрылтайының бірінші сессиясын шақыру туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-27}}</ref> == Депутаттар тізімі == Депутаттар реті және есімдерінің жазылуы [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның тізімінен алынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=10590 |title=2026 жылғы 23 тамызда сайланған Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын тіркеу туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! {{comment|№|Партия тізімдегі нөмірі}} ! colspan="2"| Есімі, суреті ! colspan="2"| Партиясы (2026) ! width="15%"| Депутаттығы ! class=unsortable| Дереккөз |- |1 |[[Сурет:Konstantin Averşin (2023-05-15).jpg|125px]] |{{sortname|Константин Викторович|Авершин}} | rowspan="110" style="background-color:purple" | | rowspan="110"| [[Әділет (партия)|Әділет]] |2022–2026<br>2026– |<ref name="adilet">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/adilet-partiyasy-quryltay-deputattarynyn-tizimin-bekitti |title=«Әділет» партиясы Құрылтай депутаттарының тізімін бекітті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Аманбек |first=Нұрболат |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ербол Дәненұлы|Адаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |10 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Кендебай Сарыбайұлы|Адамбек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |3 |[[Сурет:Tilektes Adambekov (2023-04-04).png|125px]] |{{sortname|Тілектес Серікбайұлы|Адамбеков}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |4 |[[Сурет:Ashat Aymagambetov (2024-03-18).jpg|125px]] |{{sortname|Асхат Қанатұлы|Аймағамбетов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |5 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Талғатқызы|Аймағанова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |6 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Абай|Алтай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |11 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Жарқынбек|Амантай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |7 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Гүлзира Нұржанқызы|Атабаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |8 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Гүлназ Төреханқызы|Атамқұлова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |9 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дархан Мейрамұлы|Ахмедиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |12 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Алмат Жанболатұлы|Әбдікешов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |13 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мадияр Орынтайұлы|Әмірғалиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |14 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бекжан Мухидинұлы|Әлімқұлов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |16 |[[Сурет:Janarbek Äşimjanov (2023-04-04).jpg|125px]] |{{sortname|Жанарбек Садықанұлы|Әшімжанов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |15 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Аяужан Тұрсынбекқызы|Әшімова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |17 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Әсел Жанболатқызы|Баденова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |27 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Айрат Базенұлы|Базенов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |26 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шалқар Заманбекұлы|Байбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |18 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Зүлфия Мұхамедбекқызы|Байсақова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |29 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұркен|Бақытбекұлы}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |28 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айнагүл Қыдырбайқызы|Балташева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |19 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Вадим Борисович|Басин}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |20 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ерлан Ғаділетұлы|Батырбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |21 |[[Сурет:Marat Başimov (2023-05-23).jpg|125px]] |{{sortname|Марат Советұлы|Башимов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |30 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Елдос Қайыркенұлы|Баялышбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |22 |[[Сурет:Nurlan Beknazarov (2026-05-20).jpg|125px]] |{{sortname|Нұрлан Құдиярұлы|Бекназаров}} |[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |23 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Берік Серікұлы|Беркімбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |24 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Евгений Андреевич|Больгерт}} |[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |25 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Сатыбалды Ересұлы|Бұршақов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |31 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Наталья Николаевна|Годунова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |34 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ербол Жеткергенұлы|Данағұлов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |35 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Жұлдыз Сейіткамзинқызы|Данбаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |33 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Александр Сергеевич|Данилов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |32 |[[Сурет:Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg|125px]] |{{sortname|Айбек Арқабайұлы|Дәдебай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |36 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дидарбек Жұмағалиұлы|Ділдабек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |37 |[[Сурет:Нурлан Дулатбеков.jpg|125px]] |{{sortname|Нұрлан Орынбасарұлы|Дулатбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |42 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Бота Серікқызы|Елеусізова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |38 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бегалы Ералыұлы|Ералиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |43 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мағжан Абзалұлы|Ералиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |44 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұрсадық|Ергешбек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |39 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шынасыл Жеңісұлы|Ерназар}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |40 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Сұңғат Қуатұлы|Есімханов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |47 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бауыржан Салдарұлы|Жамалов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |46 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Қарлығаш Қалибекқызы|Жаманқұлова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |45 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Арман Серікұлы|Жансенгіров}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |48 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Алмат Отаубайұлы|Жүкебаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |49 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ләззат Әуесханқызы|Жылқыбаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |50 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Динара Болатқызы|Закиева}} |2021–2023<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |51 |[[Сурет:Snezhanna Imasheva (2024-03-15) (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Снежанна Валерьевна|Имашева}} |2016–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |41 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ақерке Нұрғалиқызы|Искандерова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |53 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Шолпан Танатқызы​|Каринова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |57 |[[Сурет:Karibekk.png|125px]] |{{sortname|Дәулет Жамаубайұлы|Кәрібек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |56 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мейрамбай Тамабайұлы​|Кемалов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |60 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Замира​ Зәкіржанқызы|Кузиева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |61 |[[Сурет:Yuliya Kuchinskaya.jpg|125px]] |{{sortname|Юлия Владимировна|Кучинская}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |62 |[[Сурет:Dikhan Kamzabekuly.jpg|125px]] |{{sortname|Дихан|Қамзабекұлы}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |52 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Лаура Чапайқызы|Қарабасова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |58 |[[Сурет:Marat Qojaev (2023-08-15) (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Марат Шәдетханұлы​|Қожаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |100 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Дана Теміртайқызы|Медеуова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |98 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ерқанат Серікұлы|Мұсылманбек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |99 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мұратбек Қайырсәпиұлы|Мұхамбедиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |103 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Ізбасханқызы|Наимбекова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |54 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Әсел Әнуарқызы​|Қайырова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |55 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Серік Салауатұлы​|Қожаниязов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |59 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ләззат Таймырқызы​|Қожахметова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |63 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Әмірбек Қанатбекұлы|Оспанбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |64 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шота Сәбитбекұлы|Оспанов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |65 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Аббат Жәңгірханұлы|Өрісбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |66 |[[Сурет:Olga Perepechina (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Ольга Валентиновна|Перепечина}} |2014–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |67 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Константин Викторович|Петров}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |68 |[[Сурет:Sergey Ponomaryov (2023-10-03).jpg|125px]] |{{sortname|Сергей Михайлович|Пономарёв}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |69 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шерзод Аббозович​|Пулатов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |70 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Наталья Сергеевна​|Рамазанова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |71 |[[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|125px]] |{{sortname|Максим Николаевич​|Рожин}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |72 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мәди Рысбекұлы​|Рымжанов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |73 |[[Сурет:Татьяна Савельева (2023-07-12).jpg|125px]] |{{sortname|Татьяна Михайловна​|Савельева}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |74 |[[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|125px]] |{{sortname|Ерлан​ Бияхметұлы|Сайыров}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |75 |[[Сурет:Aydos Sarım (2023-05-24).jpg|125px]] |{{sortname|Айдос Әміроллаұлы|Сарым}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |76 |[[Сурет:Yekaterina Smyshlyayeva (2024-03-04).jpg|125px]] |{{sortname|Екатерина Васильевна|Смышляева}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |77 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Аят Исатайұлы|Сүгірбай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |78 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Русана Русланқызы|Сулаймонова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |79 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айсұлу Қанатқызы|Сүлейменова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |80 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Замир Садықұлы|Сағынов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |81 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Марат Бақбергенұлы|Себасов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |82 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Елена Александровна|Семидоцких}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |83 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Маратқызы|Темербаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |84 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ирина Сергеевна|Тен}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |85 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Армангүл|Тоқтамұрат}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |86 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Тәттігүл Жақсыбайқызы|Талаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |87 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұрбақыт Молдахметұлы|Теңізбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |88 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Әбілқайыр Ғалымұлы|Тамабек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |89 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Тұрарбек Тілемісұлы|Тілемісов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |90 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Илья Сергеевич|Теренченко}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |91 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ерлан Бейсенұлы|Тоқшылық}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |92 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұрлан Әлішерұлы|Толыбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |93 |[[Сурет:Ünzilä Şapaq (2023-04-03).jpg|125px]] |{{sortname|Үнзила|Шапақ}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |94 |[[Сурет:Nikita Shatalov (2023-04-06).jpg|125px]] |{{sortname|Никита Сергеевич|Шаталов}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |95 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Марат Мақсұмұлы|Шибұтов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |96 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Станислав Александрович|Щербаков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |97 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дәурен Әділмырзаұлы|Маралов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |101 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Гүлісхан Сайфулинқызы|Нахбаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |102 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бахадыр Мадалыұлы|Нарымбетов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |104 |[[Сурет:Бөріхан Нұрмұхамедов (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Бөріхан Жолбарысұлы|Нұрмұхамедов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |105 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұржан Әуезұлы|Ниязалиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |106 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ербол Жолдаспекұлы|Нұрғалиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |107 |[[Сурет:Arman Qalıqov (2023-04-04).jpg|125px]] |{{sortname|Арман Қобыландыұлы|Қалықов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |108 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Арман Ғабидоллаұлы|Хайруллин}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |109 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мұса Қарашаұлы|Хайруллиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |110 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Амангелдіқызы|Ысқақова}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |1 |[[Сурет:Qairat Aituğanov - Government Press Briefing (2017-04-10, cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Қайрат Қапарұлы|Айтуғанов}} | rowspan="10" style="background-color:#0c5c4b" | | rowspan="10"| [[Ауыл (партия)|Ауыл]] |2026– |<ref name="awil">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/quryltayga-auyl-partiyasynan-kimder-baratyny-belgili-boldy |title=Құрылтайға «Ауыл» партиясынан кімдер баратыны белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шахмардан Асқарұлы|Байманов}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |3 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Захира Оңғарбайқызы|Бегалиева}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |4 |[[Сурет:Serik Egizbaev (2023-04-12).jpg|125px]] |{{sortname|Серік Рахметоллаұлы|Егізбаев}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="awil" /> |- |5 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мұрат Саматұлы|Иргибаев}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |6 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ажар Елемесқызы|Қаджыбекова}} |2026– |<ref>{{Cite web|url=https://primeminister.kz/news/azhar-kadzhibekova-kr-ashm-agroonerkasip-keshenindegi-memlekettik-inspektsiya-komitetinin-toraiimi-bolip-tagaiindaldi-16365 |title=Ажар Қаджыбекова ҚР АШМ Агроөнеркәсіп кешеніндегі мемлекеттік инспекция комитетінің төрайымы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |date=2018-04-18 |accessdate=2026-08-26}}</ref><ref name="awil" /> |- |7 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Владимир Сергеевич|Киян}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |8 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Алмас Ерекұлы|Мұхаметов}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |9 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Динара Қуанышқызы|Райханова}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |10 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Рабиға Әлібекқызы|Тоқсеитова}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бекжан Бақтыбекұлы|Айтқұлов}} | rowspan="9" style="background-color:#4A77EC" | | rowspan="9"| {{sort|Республика|[[Respublica]]}} |2026– |<ref name="resp">{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kto-budet-predstavliat-partiiu-respublica-v-kurultae-spisok |title=Кто будет представлять партию Respublica в Курултае – список |language=ru |work=informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Руслан Рашитұлы|Идрисов}} |2026– |<ref name="resp" /> |- |3 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мейірхат Мейрамханұлы|Қасымбаев}} |2026– |<ref name="resp" /> |- |4 |[[Сурет:Oljas Quspekov (2023-06-15).jpg|125px]] |{{sortname|Олжас Хайроллаұлы|Құспеков}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |5 |[[Сурет:Dinara Naumova (2023-06-30).jpg|125px]] |{{sortname|Динара Рустамқызы|Наумова}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |6 |[[Сурет:Смолякова Екатерина Сергеевна.jpg|125px]] |{{sortname|Екатерина Сергеевна|Смолякова}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |7 |[[Сурет:Nurgül Tau (2023-04-20).jpg|125px]] |{{sortname|Нұргүл|Тау}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |8 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Махамбет Қабдулқайырұлы|Хасенов}} |2026– |<ref name="resp" /> |- |9 |[[Сурет:Majilis meeting with agro-industrial complex (38549, Qojanazarov cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Айдарбек Асанұлы|Қожаназаров}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |1 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дәурен Хайруллаұлы|Ахметжаев}} | rowspan="8" style="background-color:#033e8b" | | rowspan="8"| [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2026– |<ref name="aqjol">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/aq-zhol-quryltaydagy-8-mandatty-kimderge-berdi |title=«Ақ жол» Құрылтайдағы 8 мандатты кімдерге берді? |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бақтыбек Сәлбекұлы|Бибаев}} |2026– |<ref name="aqjol" /> |- |3 |[[Сурет:Dania Espaeva (2024-06-26, cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Дәния Мәдиқызы|Еспаева}} |2016–2026<br>2026– |<ref name="aqjol" /> |- |4 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Асылхан Төлеббергенұлы|Қожахметов}} |2026– |<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/kozhahmetov-aslhan-tulebbergenovich3 |title=Қожахметов Асылхан Төлеббергенұлы |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}</ref><ref name="aqjol" /> |- |5 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Юрий Виссарионович|Ли}} |2026– |<ref name="aqjol" /> |- |6 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Олжас Елтайұлы|Нұралдинов}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]<br>2026– |<ref name="aqjol" /> |- |7 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Мейраш|Шынасилова}} |2026– |<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/shnasilova-mejrash |title=Шынасилова Мейраш |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}</ref><ref name="aqjol" /> |- |8 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ермекқали Төлепқалиұлы|Юсупов}} |2026– |<ref name="aqjol" /> |- |1 |[[Сурет:Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg|125px]] |{{sortname|Асхат Нұрмағамбетұлы|Рақымжанов}} | rowspan="8" style="background-color:#045aa5" | | rowspan="8"| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="jsdp">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/zhsdp-nyn-da-quryltaydagy-8-deputaty-belgili-boldy |title=ЖСДП-ның да Құрылтайдағы 8 депутаты белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |2 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мақсұт Бейбітұлы|Насибулов}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |3 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Нұрайнаш Балтабайқызы|Камалова}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |4 |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Лариса|Ли}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |5 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Аслан Мұхтарұлы|Күлмағамбетов}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |6 |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Арман Серікұлы|Ақылбай}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |7 |[[Сурет:Наурыз Саятович Сайлаубай июнь 2023.jpg|125px]] |{{sortname|Наурыз Саятұлы|Сайлаубай}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="jsdp" /> |- |8 |[[Сурет:Ajar Sağandıqova (2023-04-04).jpg|125px]] |{{sortname|Ажар Бақытқызы|Сағандықова}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="jsdp" /> |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары| ]] qz0g1v81yvbb93gb4ca8c7et10ujfee Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары 0 785964 3651580 3648727 2026-09-06T19:01:48Z Casserium 68287 3651580 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұрақты комитеттерін басқарған адамдардың тізімі көрсетілген. Барлық 8 комитет 2026 жылы құрылған.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2419886-quryltaida-qandai-komitetter-quryldy-zhane-olardy-kim-basqardy/ Құрылтайда қандай комитеттер құрылды және оларды кім басқарды]</ref> == Төрағалары == ; Аграрлық мәселелер, экология және табиғи ресурстар комитеті # {{flagicon image|Logo of the Auyl.svg}} [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] (2026–) ; Әлеуметтік-мәдени даму комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]] (2026–) ; Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Үнзила Шапақ]] (2026–) ; Қаржы және бюджет комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Ольга Валентиновна Перепечина|Ольга Перепечина]] (2026–) ; Өңірлік және инфрақұрылымдық даму комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Әмірбек Қанатбекұлы Оспанбеков|Әмірбек Оспанбеков]] (2026–) ; Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Марат Шәдетханұлы Қожаев|Марат Қожаев]] (2026–) ; Цифрландыру, инновациялар және ғылым комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Дархан Мейрамұлы Ахмедиев|Дархан Ахмедиев]] (2026–) ; Экономикалық саясат, өнеркәсіп және энергетика комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Наталья Николаевна Годунова|Наталья Годунова]] (2026–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]] e2xy8862osr05op1vwyqevrnvqdfa0s 3651582 3651580 2026-09-06T19:15:41Z Casserium 68287 3651582 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұрақты комитеттерін басқарған адамдардың тізімі көрсетілген. Барлық 8 комитет 2026 жылы құрылған.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2419886-quryltaida-qandai-komitetter-quryldy-zhane-olardy-kim-basqardy/ Құрылтайда қандай комитеттер құрылды және оларды кім басқарды]</ref> == Төрағалары == ; Аграрлық мәселелер, экология және табиғи ресурстар комитеті # {{flagicon image|Logo of the Auyl.svg}} [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] (2026–) ; Әлеуметтік-мәдени даму комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]] (2026–) ; Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Үнзила Шапақ]] (2026–) ; Қаржы және бюджет комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Ольга Валентиновна Перепечина|Ольга Перепечина]] (2026–) ; Өңірлік және инфрақұрылымдық даму комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Әмірбек Қанатбекұлы Оспанбеков|Әмірбек Оспанбеков]] (2026–) ; Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Марат Шәдетханұлы Қожаев|Марат Қожаев]] (2026–) ; Цифрландыру, инновациялар және ғылым комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Дархан Мейрамұлы Ахмедиев|Дархан Ахмедиев]] (2026–) ; Экономикалық саясат, өнеркәсіп және энергетика комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Наталья Николаевна Годунова|Наталья Годунова]] (2026–) == Төраға орынбасарлары == ; Аграрлық мәселелер, экология және табиғи ресурстар комитеті # {{flagicon image|Logo of the Auyl.svg}} [[Айжан Амангелдіқызы Сқақова|Айжан Сқақова]] (2026–) ; Әлеуметтік-мәдени даму комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рахимжанов|Асхат Рахимжанов]] (2026–) ; Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Константин Викторович Петров|Константин Петров]] (2026–) ; Қаржы және бюджет комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] (2026–) ; Өңірлік және инфрақұрылымдық даму комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Юрий Виссарионович Ли|Юрий Ли]] (2026–) ; Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Константин Викторович Авершин|Константин Авершин]] (2026–) ; Цифрландыру, инновациялар және ғылым комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Екатерина Васильевна Смышляева|Екатерина Смышляева]] (2026–) ; Экономикалық саясат, өнеркәсіп және энергетика комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Сұңғат Қуатұлы Есімханов|Сұңғат Есімханов]] (2026–) == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]] rv266idh9f1fauja197aka7l9qcljx8 3651583 3651582 2026-09-06T19:19:45Z Casserium 68287 /* Төраға орынбасарлары */ 3651583 wikitext text/x-wiki Бұл мақалада [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұрақты комитеттерін басқарған адамдардың тізімі көрсетілген. Барлық 8 комитет 2026 жылы құрылған.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2419886-quryltaida-qandai-komitetter-quryldy-zhane-olardy-kim-basqardy/ Құрылтайда қандай комитеттер құрылды және оларды кім басқарды]</ref> == Төрағалары == ; Аграрлық мәселелер, экология және табиғи ресурстар комитеті # {{flagicon image|Logo of the Auyl.svg}} [[Серік Рахметоллаұлы Егізбаев|Серік Егізбаев]] (2026–) ; Әлеуметтік-мәдени даму комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов|Асхат Аймағамбетов]] (2026–) ; Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Үнзила Шапақ]] (2026–) ; Қаржы және бюджет комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Ольга Валентиновна Перепечина|Ольга Перепечина]] (2026–) ; Өңірлік және инфрақұрылымдық даму комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Әмірбек Қанатбекұлы Оспанбеков|Әмірбек Оспанбеков]] (2026–) ; Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Марат Шәдетханұлы Қожаев|Марат Қожаев]] (2026–) ; Цифрландыру, инновациялар және ғылым комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Дархан Мейрамұлы Ахмедиев|Дархан Ахмедиев]] (2026–) ; Экономикалық саясат, өнеркәсіп және энергетика комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Наталья Николаевна Годунова|Наталья Годунова]] (2026–) == Төраға орынбасарлары == ; Аграрлық мәселелер, экология және табиғи ресурстар комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Айжан Амангелдіқызы Сқақова|Айжан Сқақова]] (2026–)<ref name="oryn26">[https://quryltai.kz/kk/composition-n-structure/deputies/2 Құрамы және құрылымы]</ref> ; Әлеуметтік-мәдени даму комитеті # {{flagicon image|ЖСДП логотипі.png}} [[Асхат Нұрмағамбетұлы Рахимжанов|Асхат Рахимжанов]] (2026–)<ref name="oryn26" /> ; Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқық қорғау органдары комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Константин Викторович Петров|Константин Петров]] (2026–)<ref name="oryn26" /> ; Қаржы және бюджет комитеті # {{flagicon image|Logo of the Respublica (Kazakh political party).svg}} [[Айдарбек Асанұлы Қожаназаров|Айдарбек Қожаназаров]] (2026–)<ref name="oryn26" /> ; Өңірлік және инфрақұрылымдық даму комитеті # {{flagicon image|Ақ Жол партиясының логотипі.png}} [[Юрий Виссарионович Ли|Юрий Ли]] (2026–)<ref name="oryn26" /> ; Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Константин Викторович Авершин|Константин Авершин]] (2026–)<ref name="oryn26" /> ; Цифрландыру, инновациялар және ғылым комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Екатерина Васильевна Смышляева|Екатерина Смышляева]] (2026–)<ref name="oryn26" /> ; Экономикалық саясат, өнеркәсіп және энергетика комитеті # {{flagicon image|Ädilet (political party) logo.svg}} [[Сұңғат Қуатұлы Есімханов|Сұңғат Есімханов]] (2026–)<ref name="oryn26" /> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]] 67pawqfac7xjry1r5yqdytgwsg1ut3n Шаймерден Әлжанов 0 786109 3651792 3649707 2026-09-07T10:33:25Z Амина Жанаковна 182087 «[[Санат:1885 жылы туғандар|1885 жылы туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651792 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} '''Шаймерден Әлжанов''' (1885 <ref name=":0">[https://www.researchgate.net/publication/393919395%20Politiceskie%20vozzrenia%20i%20rodoplemennoe%20ustrojstvo%20kazahskogo%20obsestva%20v%20usloviah%20sovetizacii%20v%201917-1920%20gody Аллез Г. Политические воззрения и родоплеменное устройство казахского общества в условиях советизации в 1917–1920 годы // The Qazaq Historical Review. – 2025. – Vol. 3, № 1. – С. 9–52.]</ref>, [[Ақмола облысы]], [[Омбы уезі]], Николаев болысы - 1918, [[Омбы|Омбы қаласы]]) - саяси және қоғам қайраткері, "[[Үш Жүз партиясы|Үш жүз]]" партиясын ұйымдастырушылардың бірі <ref name=":1">[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1106033&simple=true# Солтүстік Қазақстан облысы. Энциклопедия / бас ред. Р. Асылбек. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2006. – Б. 177.]</ref>, фельдшер, тілмаш <ref name=":2">[https://online.pubhtml5.com/gzki/igmw/#p=2 Сейфуллин С. Тар жол, тайғақ кешу: роман. – Әдеби KZ, 2013. – 90 б.]</ref>. == Өмірбаяны мен қызметі == Шаймерден Әлжанов [[Орта жүз|орта жүздің]] [[Керей (тайпа)|керей руынан]] шыққан<ref name=":0" />. Мұсылмандық және орысша білім алған Әлжанов Шаймерден мұғалім болып жұмыс істеді. 1915 жылы Омбы фельдшерлік мектебін бітіріп, ауруханаларда дәрігер болды<ref name=":1" />. 1913 жылы қазақ жастарына патриоттық рухында тәрбие беруде, олардың саяси көзқарастарын шыңдауда үлкен рөл атқарған. "[[Бірлік (ұйым)|Бірлік]]" қоғамын құрып, оған басшылық жасады <ref name=":2" />. 1912–1915 жылдары [[Әйтпенов Мұқан|Мұқан Әйтпенов]] және [[Көлбай Төгісов|Көлбай Төгісовпен]] бірге "[[Айқап]]" журналының қоғамдық-ағартушылық жұмыстарына араласты. "Айқап" журналында мәдениет, оқу-ағарту, денсаулық сақтау, жер мәселелері туралы мақалалар жазып тұрған <ref>[https://bulletin-history.kaznu.kz/index.php/1-history/issue/download/23/2-77-2015?utm_source=chatgpt.com Құмғанбаев Ж.Ж., Макашева Ж.С., Смагулова А.З. ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі «Үш жүз» партиясының өзіндік ұстанымдары // ҚазҰУ Хабаршысы. Тарих сериясы. – 2015. – № 2 (77). – Б. 163–169.]</ref>. 1917 жылы Омбыға [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] келген кезде Мұқан Әйтпенов пен Шаймерден Әлжанов онымен кездесіп, болашақ қазақ партиясының бағдарламасы туралы пікір таластырған. Дәл осы кездесуде Шаймерден қазақ қоғамының үш жүзге бөлінуін негізге алып, партияны «[[Үш Жүз партиясы|Үш жүз]]<nowiki/>» деп атауды ұсынғанған. Ол [[Алаш қозғалысы|"Алаш" қозғалысына]] қатыспаған, К.Тоғысов бастаған қазақ зиялыларымен бірге "Үш жүз" партиясын құрып, кейіннен келіспеушіліктер туғанда партиядан шығып кетеді. Ақмола облысы қазақ комитетінің мүшесі болып сайланған<ref name=":0" />. «Үш жүз» партиясының атынан [[Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы|Бүкілресейлік Құрылтай]] жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. Шаймерден Әлжанов 1918 жылы қараша айында [[Петропавл|Қызылжар]], [[Омбы]] түрмелерінде азап көріп, [[Александр Васильевич Колчак|Колчак]] әскерлері қолынан қаза тапқан<ref name=":0" />. == Дереккөздер == [[Санат:1885 жылы туғандар]] 3uu7uem1tvp5092xtk5a232t4o5wxmp 3651793 3651792 2026-09-07T10:34:01Z Амина Жанаковна 182087 «[[Санат:1918 жылы қайтыс болғандар|1918 жылы қайтыс болғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651793 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} '''Шаймерден Әлжанов''' (1885 <ref name=":0">[https://www.researchgate.net/publication/393919395%20Politiceskie%20vozzrenia%20i%20rodoplemennoe%20ustrojstvo%20kazahskogo%20obsestva%20v%20usloviah%20sovetizacii%20v%201917-1920%20gody Аллез Г. Политические воззрения и родоплеменное устройство казахского общества в условиях советизации в 1917–1920 годы // The Qazaq Historical Review. – 2025. – Vol. 3, № 1. – С. 9–52.]</ref>, [[Ақмола облысы]], [[Омбы уезі]], Николаев болысы - 1918, [[Омбы|Омбы қаласы]]) - саяси және қоғам қайраткері, "[[Үш Жүз партиясы|Үш жүз]]" партиясын ұйымдастырушылардың бірі <ref name=":1">[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1106033&simple=true# Солтүстік Қазақстан облысы. Энциклопедия / бас ред. Р. Асылбек. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2006. – Б. 177.]</ref>, фельдшер, тілмаш <ref name=":2">[https://online.pubhtml5.com/gzki/igmw/#p=2 Сейфуллин С. Тар жол, тайғақ кешу: роман. – Әдеби KZ, 2013. – 90 б.]</ref>. == Өмірбаяны мен қызметі == Шаймерден Әлжанов [[Орта жүз|орта жүздің]] [[Керей (тайпа)|керей руынан]] шыққан<ref name=":0" />. Мұсылмандық және орысша білім алған Әлжанов Шаймерден мұғалім болып жұмыс істеді. 1915 жылы Омбы фельдшерлік мектебін бітіріп, ауруханаларда дәрігер болды<ref name=":1" />. 1913 жылы қазақ жастарына патриоттық рухында тәрбие беруде, олардың саяси көзқарастарын шыңдауда үлкен рөл атқарған. "[[Бірлік (ұйым)|Бірлік]]" қоғамын құрып, оған басшылық жасады <ref name=":2" />. 1912–1915 жылдары [[Әйтпенов Мұқан|Мұқан Әйтпенов]] және [[Көлбай Төгісов|Көлбай Төгісовпен]] бірге "[[Айқап]]" журналының қоғамдық-ағартушылық жұмыстарына араласты. "Айқап" журналында мәдениет, оқу-ағарту, денсаулық сақтау, жер мәселелері туралы мақалалар жазып тұрған <ref>[https://bulletin-history.kaznu.kz/index.php/1-history/issue/download/23/2-77-2015?utm_source=chatgpt.com Құмғанбаев Ж.Ж., Макашева Ж.С., Смагулова А.З. ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі «Үш жүз» партиясының өзіндік ұстанымдары // ҚазҰУ Хабаршысы. Тарих сериясы. – 2015. – № 2 (77). – Б. 163–169.]</ref>. 1917 жылы Омбыға [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] келген кезде Мұқан Әйтпенов пен Шаймерден Әлжанов онымен кездесіп, болашақ қазақ партиясының бағдарламасы туралы пікір таластырған. Дәл осы кездесуде Шаймерден қазақ қоғамының үш жүзге бөлінуін негізге алып, партияны «[[Үш Жүз партиясы|Үш жүз]]<nowiki/>» деп атауды ұсынғанған. Ол [[Алаш қозғалысы|"Алаш" қозғалысына]] қатыспаған, К.Тоғысов бастаған қазақ зиялыларымен бірге "Үш жүз" партиясын құрып, кейіннен келіспеушіліктер туғанда партиядан шығып кетеді. Ақмола облысы қазақ комитетінің мүшесі болып сайланған<ref name=":0" />. «Үш жүз» партиясының атынан [[Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы|Бүкілресейлік Құрылтай]] жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. Шаймерден Әлжанов 1918 жылы қараша айында [[Петропавл|Қызылжар]], [[Омбы]] түрмелерінде азап көріп, [[Александр Васильевич Колчак|Колчак]] әскерлері қолынан қаза тапқан<ref name=":0" />. == Дереккөздер == [[Санат:1885 жылы туғандар]] [[Санат:1918 жылы қайтыс болғандар]] aug0jkkk3h9zag515mzoopds7u2df16 3651795 3651793 2026-09-07T10:34:18Z Амина Жанаковна 182087 «[[Санат:Қоғам қайраткерлері|Қоғам қайраткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651795 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} '''Шаймерден Әлжанов''' (1885 <ref name=":0">[https://www.researchgate.net/publication/393919395%20Politiceskie%20vozzrenia%20i%20rodoplemennoe%20ustrojstvo%20kazahskogo%20obsestva%20v%20usloviah%20sovetizacii%20v%201917-1920%20gody Аллез Г. Политические воззрения и родоплеменное устройство казахского общества в условиях советизации в 1917–1920 годы // The Qazaq Historical Review. – 2025. – Vol. 3, № 1. – С. 9–52.]</ref>, [[Ақмола облысы]], [[Омбы уезі]], Николаев болысы - 1918, [[Омбы|Омбы қаласы]]) - саяси және қоғам қайраткері, "[[Үш Жүз партиясы|Үш жүз]]" партиясын ұйымдастырушылардың бірі <ref name=":1">[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1106033&simple=true# Солтүстік Қазақстан облысы. Энциклопедия / бас ред. Р. Асылбек. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2006. – Б. 177.]</ref>, фельдшер, тілмаш <ref name=":2">[https://online.pubhtml5.com/gzki/igmw/#p=2 Сейфуллин С. Тар жол, тайғақ кешу: роман. – Әдеби KZ, 2013. – 90 б.]</ref>. == Өмірбаяны мен қызметі == Шаймерден Әлжанов [[Орта жүз|орта жүздің]] [[Керей (тайпа)|керей руынан]] шыққан<ref name=":0" />. Мұсылмандық және орысша білім алған Әлжанов Шаймерден мұғалім болып жұмыс істеді. 1915 жылы Омбы фельдшерлік мектебін бітіріп, ауруханаларда дәрігер болды<ref name=":1" />. 1913 жылы қазақ жастарына патриоттық рухында тәрбие беруде, олардың саяси көзқарастарын шыңдауда үлкен рөл атқарған. "[[Бірлік (ұйым)|Бірлік]]" қоғамын құрып, оған басшылық жасады <ref name=":2" />. 1912–1915 жылдары [[Әйтпенов Мұқан|Мұқан Әйтпенов]] және [[Көлбай Төгісов|Көлбай Төгісовпен]] бірге "[[Айқап]]" журналының қоғамдық-ағартушылық жұмыстарына араласты. "Айқап" журналында мәдениет, оқу-ағарту, денсаулық сақтау, жер мәселелері туралы мақалалар жазып тұрған <ref>[https://bulletin-history.kaznu.kz/index.php/1-history/issue/download/23/2-77-2015?utm_source=chatgpt.com Құмғанбаев Ж.Ж., Макашева Ж.С., Смагулова А.З. ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі «Үш жүз» партиясының өзіндік ұстанымдары // ҚазҰУ Хабаршысы. Тарих сериясы. – 2015. – № 2 (77). – Б. 163–169.]</ref>. 1917 жылы Омбыға [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] келген кезде Мұқан Әйтпенов пен Шаймерден Әлжанов онымен кездесіп, болашақ қазақ партиясының бағдарламасы туралы пікір таластырған. Дәл осы кездесуде Шаймерден қазақ қоғамының үш жүзге бөлінуін негізге алып, партияны «[[Үш Жүз партиясы|Үш жүз]]<nowiki/>» деп атауды ұсынғанған. Ол [[Алаш қозғалысы|"Алаш" қозғалысына]] қатыспаған, К.Тоғысов бастаған қазақ зиялыларымен бірге "Үш жүз" партиясын құрып, кейіннен келіспеушіліктер туғанда партиядан шығып кетеді. Ақмола облысы қазақ комитетінің мүшесі болып сайланған<ref name=":0" />. «Үш жүз» партиясының атынан [[Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы|Бүкілресейлік Құрылтай]] жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. Шаймерден Әлжанов 1918 жылы қараша айында [[Петропавл|Қызылжар]], [[Омбы]] түрмелерінде азап көріп, [[Александр Васильевич Колчак|Колчак]] әскерлері қолынан қаза тапқан<ref name=":0" />. == Дереккөздер == [[Санат:1885 жылы туғандар]] [[Санат:1918 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қоғам қайраткерлері]] fsa3ifxx1buurdes1xac0bss16jsgat Гарольд Клейтон Юри 0 786187 3651596 3650326 2026-09-06T20:38:45Z Kasymov 10777 /* Сілтемелер */ 3651596 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гарольд Клейтон Юри |Шынайы есімі = {{lang-en|Harold Clayton Urey}} |Суреті = Harold_Urey.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.4.1893 |Туған жері = {{Туғанжері|Уолкертон|Уолкертонда}}, [[Сент-Джозеф]], [[Индиана]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 5.1.1981 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Ла-Холья|Ла-Хольяда}}, [[Сан-Диего]], [[Калифорния]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{байрақ|АҚШ|1957}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[астроном]], [[химик]], [[физикалық химик]], [[физик]], [[университет профессоры]], [[жазушы]], [[зоолог]] |Жұмыс орны = [[Чикаго университеті]]<br> [[Копенгаген университеті]]<br> [[Джонс Хопкинс университеті]]<br> [[Колумбия университеті]]<br> [[Калифорния университеті, Сан-Диего]]<br> [[Ай және планета институты]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Эрлхэм колледжі]]<br> [[Монтана университеті]]<br> [[Калифорния университеті, Беркли]]<br> [[Колумбия университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = [[Гилберт Ньютон Льюис]] |Атақты шәкірттері = [[Стэнли Ллойд Миллер]] |Несімен белгілі = [[Лангмюр изотермасы|Лангмюр адсорбциялық изотермасы]]ның авторы және беттік құбылыстардың физикалық химиясы саласындағы ірі зерттеуші |Марапаттары = {{АҚШ Құрмет медалі}} <br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1934 жыл ғылымда|1934]])<br> <br> [[Франклин медалі]] (1943)<br> [[Лоуренс Смит медалі]] (1962)<br> [[Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалі]] <br> [[Пристли медалі]] (1973)<br>[[Артур Л. Дэй медалі]] (1969)<br>[[Уиллард Гиббс сыйлығы]] (1934)<br> {{АҚШ ұлттық ғылым медалі}}<br> [[Виктор Мориц Голдшмидт сыйлығы]] (1975)<br>[[Америка физикалық қоғамының мүшесі]]<br> [[Дэви медалі]] (1940)<br>[[Ливерсидж сыйлығы]] (1946)<br>[[Гатри лекциясы]] (1957)<br> [[Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі]] (1 мамыр 1947)<br>[[Фредерик Леонард медалі]] (1969) [[Лайнус Полинг сыйлығы]] (1970)<br>[[Силлиман лекциясы]] (1950)<br>[[Америка химиктер институтының химиялық пионер сыйлығының алтын медалі]] (1969) [[Ремсен сыйлығы]] (1963)<br>[[Жетістіктер академиясының алтын табақ сыйлығы]] (1966)<br> [[Америка геофизикалық одағының мүшесі]] (1962) |Қолтаңбасы = Harold_Urey_signature.svg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Гарольд Клейтон Юри''' ({{Lang-en|Harold Clayton Urey}}; [[29 сәуір]] [[1893 жыл|1893]], [[Уолкертон (город)|Уолкертон]] — [[5 қаңтар]] [[1981 жыл|1981]], Ла-Холья, [[Сан-Диего]]) — америкалық физик және физикохимик. [[Изотоптар|Изотоптарды]] зерттеудегі пионер, оның бірі, [[Дейтерий|дейтерийді]] ашқаны үшін ол [[1934 жыл|1934 жылы]] [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. Кейінірек ол планеталардың эволюциясын зерттеуге көшті. == Жастық шақ == [[Сурет:Urey.jpg|солға|нобай|283x283 нүкте| Гарольд 1934 жылы]] Гарольд Клейтон Юри 1893 жылы 29 сәуірде [[Индиана|Индиана штатының]] Уокертон қаласында мектеп мұғалімі және Бретен шіркеуінің діни қызметкері Самуэль Клейтон Юридің және оның әйелі Кора Ребекканың (қыз кезіндегі аты Рейноэль) отбасында дүниеге келген. Оның Кларенс есімді інісі және Марта есімді қарындасы болған. Отбасы [[Калифорния|Калифорния штатының]] Глендора қаласына көшті, бірақ Сэмюэл [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырып қалған кезде Кораның жесір қалған анасымен бірге тұру үшін Индианаға оралды. Ол Юри алты жаста болғанда қайтыс болды<ref name="Silverstein Alvin Harold Urey 1970" />. Юри амиш бастауыш мектебінде білім алып, 14 жасында бітірді. Содан кейін ол Индиана штатындағы Кендаллвилл орта мектебінде оқыды. 1911 жылы оқуын бітіргеннен кейін, ол Эрлхэм колледжінен мұғалімдік сертификат алып, Индианадағы шағын мектепте сабақ берді. Кейінірек ол анасы тұрған [[Монтана|Монтанаға]] көшіп, сол жерде сабақ беруді жалғастырды. Юри 1914 жылы Монтана университетіне оқуға түсті, онда ол 1917 жылы [[зоология]] бакалавры дәрежесін алды<ref name="Silverstein Alvin Harold Urey 1970" />. [[Америка Құрама Штаттары]] [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғысқа]] кіргеннен кейін, Юри [[Филадельфия|Филадельфиядағы]] тротил өндіретін «Barrett Chemical Company» компаниясында соғыс жұмысына кетті. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Монтана университетіне химия пәнінің репетиторы болып оралды<ref name="Silverstein Alvin Harold Urey 1970" />. Академиялық мансап докторлық дәрежені талап етті, сондықтан 1921 жылы Юри Берклидегі Калифорния университетінде постдокторантуралық жұмысын бастады, онда ол Гилберт Н. Льюистан [[Термодинамика|термодинамиканы]] оқыды. Оның алғашқы диссертациясы [[цезий]] буының иондалуы туралы болды. Ол өз жұмысында белгілі бір қиындықтарға тап болды; сонымен бірге үнді физигі Мегнад Саха осы тақырып бойынша толығырақ мақала жариялады. Осыдан кейін, Юри идеал газдың иондалған күйлері туралы диссертация жазды, ол кейіннен «Astrophysical Journal» журналында жарияланды.<ref name="Arnold, James R 1995 pp. 363" /> 1923 жылы диссертациясын қорғағаннан кейін, Юри Копенгагендегі ''[[Нильс Бор]]'' институтында оқу үшін Америка-Скандинавия қорынан стипендия алды, онда ол [[Вернер Гейзенберг]], Ханс Крамерс, [[Вольфганг Паули]], Георг фон Хевеши және Джон Слейтермен кездесті. Сапарының соңында ол Германияға барып, [[Альберт Эйнштейн]] және [[Джеймс Франк|Джеймс Франкпен]] кездесті. Америка Құрама Штаттарына оралғаннан кейін, Юри Ұлттық зерттеу кеңесінен [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] жұмыс істеу үшін стипендия алуға ұсыныс алды, сонымен қатар Джонс Хопкинс университетінде ғылыми қызметкер болу туралы ұсыныс алды. Ол соңғысын таңдады. Қызметке кіріспес бұрын, ол анасына бару үшін [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штатының]] [[Сиэтл]] қаласына барды. Жолда ол досы Кейт Даум тұратын Вашингтон штатындағы Эверетт қаласында тоқтады. Кейт Юриді өзінің әпкесі Фридамен таныстырды. Юри мен Фрида көп ұзамай атастырылып, үйленді. Олар 1926 жылы [[Канзас|Канзас штатының]] Лоуренс қаласындағы әкесінің үйінде үйленді. Ерлі-зайыптылардың төрт баласы болды: 1927 жылы туған Гертруда Бесси (Элизабет); 1929 жылы туған Фрида Ребекка; 1934 жылы туған Мэри Элис; және 1939 жылы туған Джон Клейтон Юри. Джонс Хопкинс университетінде Юри мен Артур Руарк [[кванттық механика]] және оның [[Атом|атомдық]] және молекулалық жүйелерге қолданылуы туралы алғашқы ағылшын еңбектерінің бірі «Атомдар, кванттар және молекулалар» («Atoms, Quanta and Molecules», 1930) атты еңбегін жазды. 1929 жылы Юри Колумбия университетінде [[Химия|химия кафедрасының]] доценті болды, онда ол Рудольф Шенгеймермен, Дэвид Риттенбергпен және Т. И. Тейлормен бірлесіп жұмыс істеді. == Дейтерий == Сол кезде [[Калифорния университеті|Калифорния университетіндегі]] Уильям Джаук пен Херрик Джонсон [[Оттегі|оттегінің]] тұрақты [[Изотоптар|изотоптарын]] ашты. Ол кезде изотоптар жақсы зерттелмеген еді; [[Джеймс Чедвик]] [[Нейтрон|нейтронды]] тек 1932 жылы ғана ашты. Оларды жіктеу үшін екі жүйе қолданылды — химиялық және физикалық қасиеттеріне негізделген. Соңғылары [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] көмегімен анықталды. Оттегінің [[Атомдық масса|атомдық салмағы]] [[Сутегі|сутегінің атомдық]] салмағынан шамамен 16 есе үлкен екені белгілі болғандықтан, Раймонд Бирдж мен Дональд Менцель сутегінің де бірнеше изотоптан тұратынын айтты. Екі әдістің нәтижелерінің айырмашылығына сүйене отырып, олар 4500 сутегі атомының тек біреуі ғана ауыр изотоп екенін болжады. 1931 жылы Юри оны іздей бастады. Юри мен Джордж Мерфи Бальмер сериясынан ауыр изотоптың [[қызыл ығысу]] сызықтары 1,1-ден 1,8 [[Ангстрем|ангстремге]] дейін болуы керек екенін есептеді. Юридің 6,4 метрлік торлы спектрографқа қол жеткізу мүмкіндігі болды, бұл жақында Колумбияда орнатылған және Бальмер сериясын ажырата алатын сезімтал құрал. Оның ажыратымдылығы миллиметрге 1 Å болды, сондықтан бұл құрылғыда айырмашылық шамамен 1 мм болды. Бірақ 4500 атомның тек біреуі ғана ауыр болғандықтан, спектрографтағы сызық өте әлсіз болды. Сондықтан Юри оның шынымен ауыр сутегі екеніне сенімді дәлелдер алғанша нәтижелерін жариялауды кейінге қалдыруды шешті. Юри мен Мерфи Дебай моделіне сүйене отырып, ауыр изотоптың [[қайнау температурасы]] жеңіл изотопқа қарағанда сәл жоғары болатынын есептеді. Бес литр сұйық сутекті мұқият қыздыру арқылы оны бір миллилитрге дейін айдауға болады, ол ауыр изотоппен 100-200 есе байытылады. Бес литр сұйық сутегі алу үшін олар Вашингтондағы Ұлттық стандарттар бюросының криогеника зертханасына барды, онда оларға Юри Джонс Хопкинс университетінде таныс болған Фердинанд Брикведде көмектесті. Брикведде жіберген алғашқы үлгі 20 [[Кельвин|К]] температурада 1 стандартты атмосфера (100 кПа) қысымымен буланды. Олардың таңқалғаны, байып кетудің ешқандай белгісі болған жоқ. Содан кейін Брикведде екінші үлгіні алды, ол 14 К температурада сынап бағанасы қысымымен буланып кетті. Өнер. (7,1 кПа). Бұл үлгіде ауыр сутегіге арналған Бальмер сызықтары жеті есе қарқынды болды. Қазіргі кезде [[дейтерий]] деп аталатын заттың ашылуы туралы мақаланы 1932 жылы Юри, Мерфи және Брикведде бірлесіп жариялады. Юриге 1934 жылы «ауыр сутегін ашқаны үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. Ол қызы Мэри Элистің дүниеге келуіне қатысу үшін [[Стокгольм|Стокгольмдегі]] рәсімді өткізіп алды. Стандарттар бюросының өкілі Эдвард В. Уошбернмен жұмыс істей отырып, кейіннен Юри үлгінің аномалиясының себебін анықтады. Брикведденің сутегі судан [[электролиз]] арқылы бөлініп, үлгінің сарқылуымен қалды. Сонымен қатар, Фрэнсис Уильям Астон сутегінің атомдық салмағы үшін есептелген мәнінің дұрыс емес екенін хабарлады, осылайша Бирге мен Менцельдің бастапқы негіздемесін жоққа шығарды. Дегенмен, дейтерийдің ашылуы әлі де жалғасты. Юри мен Уошберн таза ауыр су алу үшін электролизді қолдануға тырысты. Борн-Оппенгеймер жуықтауын қолдана отырып, Юри мен Дэвид Риттенберг сутегі мен дейтерийден тұратын газдардың қасиеттерін есептеді. Олар [[Биохимия|биохимияда]] индикаторлар ретінде пайдаланылуы мүмкін көміртек, [[азот]] және оттегі қосылыстарын байыту үшін тәжірибелерді кеңейтті, нәтижесінде химиялық реакцияларды зерттеудің мүлдем жаңа тәсілі пайда болды. Юри 1932 жылы [[Физикалық химия|«Физикалық химия»]] журналын құрды және оның алғашқы редакторы болды, 1940 жылға дейін осы қызметте болды. Юри «The Scientific Monthly» басылымында 1911 жылы 300–650 [[вольт]] электр тогы мен вольфрам жіпшелерін пайдаланып сутегімен дәнекерлеуді ойлап тапқан және беттік химия саласындағы жұмысы үшін 1932 жылы химия бойынша Нобель сыйлығын алған Ирвинг Лангмюр туралы мақала жариялады. Колумбия университетінде Юри [[демократия]] және интеллектуалдық бостандық университеттік федерациясын басқарды. Ол [[атлантизм]] идеяларын және Кларенс Штрайттың әлемдегі ірі демократиялардың федерациясын құру туралы үндеулерін қолдады және [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы Азамат соғысында]] республикашылдар жағын қолдады. Ол неміс [[Нацизм|нацизміне]] алғашқы қарсылас болды және [[Энрико Ферми|Энрико Фермиді]] қоса алғанда, босқын ғалымдарға Америка Құрама Штаттарында жұмыс табуға және жаңа елдегі өмірге бейімделуге көмектесті. == Манхэттен жобасы == 1939 жылы [[Еуропа|Еуропада]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде, Юри изотоптарды бөлу бойынша әлемге танымал сарапшы болды. Оған дейін бөлімде тек жеңіл элементтер ғана болды. 1939—1940 жылдары Юри ауыр изотоптарды бөлу туралы екі мақала жариялады, онда ол центрифугалық бөлуді ұсынды. Бұл [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] уран-235-ті бөлуге болады деген пікіріне байланысты үлкен маңызға ие болды, себебі « уран-235-ті [[Уран (химиялық элемент)|уранның]] қалған бөлігінен бөлмей ядролық тізбекті реакцияны жүргізуге бола ма, жоқ па, өте күмәнді» деп саналды. Юри [[Байыту|уранды байыту]] бойынша қарқынды зерттеулер бастады<ref name="Hewlett Richard G 1946" />. Орталықтан тепкіш бөлуден басқа, Джордж Кистяковский газ тәрізді диффузия әдісін қолдану мүмкіндігін ұсынды. Үшінші мүмкіндік термиялық диффузия болды <ref name="Hewlett Richard G 1946" />. Юри изотоптарды бөлу бойынша барлық зерттеу жұмыстарын, соның ішінде [[Ядролық реактор|ядролық реакторларда]] нейтрон модераторы ретінде пайдаланылуы мүмкін [[Ауыр су|ауыр суды]] өндіру әрекеттерін үйлестірді<ref name="Hewlett Richard G 1946" />. 1941 жылдың мамыр айында Юри S-1 атқарушы комитетіне тағайындалды, ол Зерттеу және әзірлеу бөліміндегі уран жобаларын басқарды. 1941 жылы Юри мен Джордж В. Пеграм [[Ядролық қару|атом бомбасын]] жасау бойынша ынтымақтастық орнату үшін [[Англия|Англияға]] дипломатиялық миссияны басқарды. Британдықтар газ тәрізді диффузияны жақтаушылар болды, бірақ газ<ref name="Hewlett Richard G 1946" /> және центрифугалық әдістердің екеуі де үлкен техникалық қиындықтарға тап болғаны анық болды.<ref name="Hewlett Richard G 1946" /> 1943 жылдың мамыр айында, Манхэттен жобасы қарқын алған кезде, Юри Колумбиядағы соғыс кезіндегі қорытпаны алмастыратын зертхананың басшысы болды, ол ауыр суға және [[Эрнест Орландо Лоуренс|Эрнест Лоуренстің]] электромагниттік процесінен басқа барлық изотоптарды байыту процестеріне жауапты болды.<ref name="Hewlett Richard G 1946" /> Орталықтан тепкіш әдіс туралы алғашқы есептер оның болжанғандай тиімді емес екенін көрсетті. Юри тікелей ағынды жүйенің орнына тиімдірек, бірақ техникалық тұрғыдан күрделірек қарсы ағынды жүйені қолдануға болатынын айтты. 1941 жылдың қараша айына қарай техникалық кедергілер бұл процесті тоқтатуға негіз болатындай үлкен болып көрінді. Қарсы ток центрифугалары соғыстан кейін жасалды және бүгінде көптеген елдерде ең қолайлы әдіс болып табылады. Газ диффузиясы процесі перспективалы болып қала берді, дегенмен оны жеңуге болатын техникалық кедергілер де болды. 1943 жылдың соңына қарай Юриде газ диффузиясымен 700-ден астам адам жұмыс істеді. Бұл процесс жүздеген каскадты қамтыды, онда коррозиялық уран гексафториді газ тәрізді тосқауылдар арқылы диффузияланып, әр кезеңде байыды. Негізгі мәселелердің бірі сорғыларға қолайлы жабдықты табу болды, бірақ ең үлкен қиындық тиісті диффузиялық тосқауыл құру болды. 1944 жылы жеткілікті мөлшерде қолайлы тосқауыл пайда болғанға дейін үлкен K-25 газ диффузиялық қондырғысының құрылысы жақсы жүріп жатты. Қосалқы нұсқа ретінде Юри жылулық диффузияны жақтады. Жобадан шаршаған Юри 1945 жылдың ақпан айында өз міндеттерін Джон Р. Даннингке берді. K-25 зауыты 1945 жылдың наурыз айында өндірісті бастады, және ақаулар түзетілгеннен кейін зауыт керемет тиімділік пен үнемділікпен жұмыс істеді. Бастапқыда уран S-50 сұйық термиялық диффузиялық қондырғысына, содан кейін K-25 газ тәрізді диффузиялық қондырғысына, ал соңында Y-12 электромагниттік бөлу қондырғысына берілді; бірақ соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай термиялық және электромагниттік бөлу қондырғылары жабылды, ал бөлу тек K-25 арқылы жүзеге асырылды. 1946 жылы салынған егізі К-27-мен бірге ол соғыстан кейінгі кезеңнің басында изотоптарды бөлудің негізгі қондырғысына айналды. Манхэттен жобасындағы жұмысы үшін Юриге жоба директоры генерал-майор Лесли Р. тапсырыс берді. Гроувз кіші «Ерен еңбегі үшін» медалі. == Соғыстан кейінгі жылдар == Соғыстан кейін Юри Ядролық зерттеулер институтында химия профессоры, содан кейін 1952 жылы [[Чикаго университеті|Чикаго университетінде]] химия профессоры болды. Ол соғысқа дейінгі изотоптармен зерттеулерін жалғастырмады. Дегенмен, [[сутегі]] мен [[Оттегі|оттегімен]] алған білімін қолдана отырып, ол оттегі-18 және оттегі-16 үшін [[Карбонат|карбонаттар]] мен [[су]] арасындағы фракциялау 0-ден 25 °C-қа дейін 1,04 есеге төмендейтінін түсінді. Изотоптық қатынастарды өлшеу жабдығы жеткілікті сезімтал болған жағдайда орташа температураны анықтау үшін пайдалануға болады. Топқа оның әріптесі Ральф Буксбаум кірді. [[Белемниттер|Белемнитті]] тексеру оның төрт жыл бойы бастан кешірген жазғы және қысқы температурасын анықтады. Осы алғашқы палеоклиматтық зерттеулері үшін Юриге Артур Л. сыйлығы берілді. Америка Геологиялық қоғамының күні медалі және Геохимиялық қоғамның Гольдшмидт медалі. Юри 1946 жылғы Мэй-Джонсон заң жобасына қатты қарсы болды, себебі ол ядролық энергияны әскери бақылауға әкеледі деп қорықты, бірақ оны алмастырған және сайып келгенде Атом энергиясы жөніндегі комиссияны құрған МакМахон заң жобасын қолдады және ол үшін күресті. Ол ядролық қарудың таралуын болдырмау үшін Альберт Эйнштейн құрған білім беру ұйымы — Ядролық ғалымдардың төтенше комитетінің мүшесі болды. Юридің [[Бүкіл әлемдік үкімет|әлемдік үкіметтің]] кемелдігіне деген берілгендігі соғыстан бұрын пайда болған, бірақ ядролық соғыс мүмкіндігі оның ойында оны одан сайын маңызды етті. Ол [[Пацифизм|соғысқа қарсы]] дәріс оқып, ядролық мәселелер бойынша конгресстегі пікірталастарға қатысты. Ол Этель мен Джулиус Розенбергтің атынан көпшілік алдында сөйледі, тіпті Өкілдер палатасының Америкаға қарсы іс-қимыл комитетінің алдында куәлік беруге шақырылды. == Космохимия және Миллер-Юри эксперименті == Кейінірек Юри [[космохимия]] саласын дамытуға көмектесті және бұл терминді ойлап тапқан деп саналады. Оның оттегі-18 бойынша жұмысы оны Жердегі химиялық элементтердің көптігі және олардың жұлдыздардағы көптігі мен эволюциясы туралы теория жасауға әкелді. Юри өз жұмысын «Ғаламшарлар: Олардың шығу тегі мен дамуы» (1952) кітабында қорытындылады. Юри [[Жер атмосферасы|Жердің алғашқы атмосферасы]] [[аммиак]], [[метан]] және [[Сутегі|сутектен]] тұруы мүмкін деп болжады. Оның Чикагодағы [[Аспирантура|аспиранттарының]] бірі Стэнли Л. Миллер тәжірибеде мұндай қоспаны электр қуаты мен суға ұшыратса, ол [[Тіршілік|тіршіліктің]] құрылыс блоктары болып саналатын [[Аминқышқылдар|аминқышқылдарын]] түзе алатынын көрсетті. Бұл тәжірибе кейінірек « Миллер-Юри тәжірибесі » деп аталды.<gallery> Сурет:Miller-Urey_experiment-en.svg|link=Файл:Miller-Urey_experiment-en.svg|alt=Эксперимент Миллера-Юри.| Миллер-Юри эксперименті. </gallery>Юри 1956—1957 жылдары Англиядағы [[Оксфорд университеті|Оксфорд университетінде]] бір жыл шақырылған профессор болып жұмыс істеді. 1958 жылы ол [[Чикаго университеті|Чикаго университетінде]] зейнеткерлік жасқа жетті (65), бірақ жаңадан құрылған [[Калифорния университеті, Сан-Диего|Калифорния университетінде, Сан-Диегода]] (UCSD) профессорлық лауазымды қабылдап, Ла-Хольяға көшті. Кейіннен ол 1970 жылдан 1981 жылға дейін сол жерде құрметті профессор болып тағайындалды. Университетте Джури жаратылыстану ғылымдары факультетін құруға көмектесті. Ол Стэнли Миллер, Ханс Сюсс және Джим Арнольдпен бірге 1960 жылы құрылған UCSD химия мектебінің негізін қалаушылардың бірі болды. 1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында [[Спутник-1|Спутник-1-дің]] ұшырылуының нәтижесінде ғарыш ғылымы өзекті зерттеу саласына айналды. Юри [[НАСА|NASA-ны]] [[Ай (серік)|Айға]] ұшқышсыз зондтарды орналастыруға басымдық беруге көндіруге көмектесті. [[Аполлон 11|«Аполлон-11»]] ай жыныстарының үлгілерімен оралғанда, Юри оларды Ай қабылдау зертханасында зерттеді. Үлгілер Юридің [[Ай (серік)|Ай]] мен [[Жер|Жердің]] ортақ шығу тегі бар деген пікірін растады. UCSD-де жұмыс істеген кезінде Юри 105 ғылыми мақала жариялады, оның 47-сі ай тақырыбына арналған. Неліктен соншалықты көп жұмыс істей бергені туралы сұрағанда, ол: «Менің қызметтен кеткенімді білесің ғой», — деп әзілдеді. == Жеке қасиеттер, марапаттар, естеліктер == Юри бағбандықпен айналысуға және орхидеялар өсіруге қызығушылық танытты. Ол Калифорния штатының Ла-Хойя қаласында қайтыс болды және [[Индиана|Индиана штатының]] ДеКлуб округіндегі Фэрфилд зиратына жерленді. Нобель сыйлығынан басқа, ол мыналармен марапатталды: * [[1934]] — Америка химиялық қоғамының Уиллард Гиббс сыйлығы * [[1940]] — Лондон Корольдік қоғамының Дэви медалі * [[1943]] — Франклин институтының Франклин медалі * [[1950]] — Силлиман дәрісі * [[1957]] — Гутри медалі және сыйлығы * [[1961]] — [[Колумбия университеті|Колумбия университетінің Гамильтон сыйлығы]] * [[1962]] — Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Лоуренс Смит медалі * [[1964]] — Париж университетінің медалі * [[1964]] — [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым медалі]] * [[1966]] — Корольдік астрономиялық қоғамының алтын медалі * [[1969]] — Америка метеоритикалық қоғамының Фредерик Леонард медалі * [[1969]] — Америка Геологиялық қоғамының Артур Л. Дей медалі * [[1970]] — Лайнус Полинг сыйлығы * [[1972]] — Америка химиктер институтының алтын медалі * [[1973]] — НАСА-ның ғылыми жетістіктері үшін медалі * [[1973]] — Америка химиялық қоғамының Пристли медалі * [[1975]] — В. М. Голдшмидт сыйлығы, Геохимиялық қоғамның ең жоғары марапаты ({{Аударылмаған 3|Geochemical Society|Geochemical Society|en|Geochemical Society}}) Юридің құрметіне [[Ай (серік)|Айдың]] [[Метеориттік кратер|соқтығысу кратері]], 4716 Юри [[Астероид|астероиды]], Америка астрономиялық қоғамының планетарлық ғылым саласындағы жетістіктері үшін Гарольд Юри сыйлығы, Еуропалық геохимия қауымдастығының Юри медалі, ''Тіршіліктің шығу тегін зерттеу жөніндегі халықаралық қоғамның'' (медаль Юридің аталған, {{Lang-en|International Society for the Study of the Origin of Life}}). Калифорния университеті, Сан-Диегода Юри кафедрасы, алғашқы жетекшісі Дж. Арнольд болды. Индиана штатындағы Уокертон қаласындағы орта мектеп және Сан-Диегодағы Калифорния университетінің Ревелле колледжінің химия ғимараты да оның құрметіне аталған (ғимараттың шын атауы — «Фрида мен Гарольд Юри ғимараты», себебі атау комитеті физиктің марапаттан бас тартуынан қорықты, бірақ оның әйеліне бұл құрметтен бас тарта алмайтынын білді). Оның Хавмейердегі ({{Lang-en|Havemayer}}) Колумбия университетіндегі кеңсесі қазіргі уақытта профессор Брустың ({{Lang-en|Brus}} ) химия факультеті қолданады. Тақтаның бұрышында «Бұл кеңсе дейтерийдің ашқан Гарольд Юриге тиесілі болды» деген жазу бар. == Дереккөздеер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Silverstein, Alvin; Silverstein, Virginia B. Harold Urey: the Man who Explored from Earth to Moon (ағылш.). — New York: J. Day, 1970. — OCLC 115279. * Hewlett, Richard G.[англ.]; Anderson, Oscar E. The New World, 1939–1946 (ағылш.). — University Park: Pennsylvania State University Press[англ.], 1962. — <nowiki>ISBN 0-520-07186-7</nowiki>. — OCLC 637004643. * Arnold, James R.; Bigeleisen, Jacob; Hutchison, Clyde A., Jr. Harold Clayton Urey 1893 - 1981 (ағылш.) // Biographical Memoirs. — National Academy of Sciences, 1995. — P. 363—411. [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Колумбия университеті түлектері]] [[Санат:Копенгаген университеті оқытушылары]] mdk0kvw8t0w79why8b3u8pec9orvy9p 3651597 3651596 2026-09-06T20:39:19Z Kasymov 10777 «[[Санат:АҚШ физиктері|АҚШ физиктері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651597 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Гарольд Клейтон Юри |Шынайы есімі = {{lang-en|Harold Clayton Urey}} |Суреті = Harold_Urey.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 29.4.1893 |Туған жері = {{Туғанжері|Уолкертон|Уолкертонда}}, [[Сент-Джозеф]], [[Индиана]], [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 5.1.1981 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Ла-Холья|Ла-Хольяда}}, [[Сан-Диего]], [[Калифорния]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{байрақ|АҚШ|1957}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[астроном]], [[химик]], [[физикалық химик]], [[физик]], [[университет профессоры]], [[жазушы]], [[зоолог]] |Жұмыс орны = [[Чикаго университеті]]<br> [[Копенгаген университеті]]<br> [[Джонс Хопкинс университеті]]<br> [[Колумбия университеті]]<br> [[Калифорния университеті, Сан-Диего]]<br> [[Ай және планета институты]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Эрлхэм колледжі]]<br> [[Монтана университеті]]<br> [[Калифорния университеті, Беркли]]<br> [[Колумбия университеті]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми жетекшісі = [[Гилберт Ньютон Льюис]] |Атақты шәкірттері = [[Стэнли Ллойд Миллер]] |Несімен белгілі = [[Лангмюр изотермасы|Лангмюр адсорбциялық изотермасы]]ның авторы және беттік құбылыстардың физикалық химиясы саласындағы ірі зерттеуші |Марапаттары = {{АҚШ Құрмет медалі}} <br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1934 жыл ғылымда|1934]])<br> <br> [[Франклин медалі]] (1943)<br> [[Лоуренс Смит медалі]] (1962)<br> [[Корольдік астрономиялық қоғамның алтын медалі]] <br> [[Пристли медалі]] (1973)<br>[[Артур Л. Дэй медалі]] (1969)<br>[[Уиллард Гиббс сыйлығы]] (1934)<br> {{АҚШ ұлттық ғылым медалі}}<br> [[Виктор Мориц Голдшмидт сыйлығы]] (1975)<br>[[Америка физикалық қоғамының мүшесі]]<br> [[Дэви медалі]] (1940)<br>[[Ливерсидж сыйлығы]] (1946)<br>[[Гатри лекциясы]] (1957)<br> [[Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі]] (1 мамыр 1947)<br>[[Фредерик Леонард медалі]] (1969) [[Лайнус Полинг сыйлығы]] (1970)<br>[[Силлиман лекциясы]] (1950)<br>[[Америка химиктер институтының химиялық пионер сыйлығының алтын медалі]] (1969) [[Ремсен сыйлығы]] (1963)<br>[[Жетістіктер академиясының алтын табақ сыйлығы]] (1966)<br> [[Америка геофизикалық одағының мүшесі]] (1962) |Қолтаңбасы = Harold_Urey_signature.svg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Гарольд Клейтон Юри''' ({{Lang-en|Harold Clayton Urey}}; [[29 сәуір]] [[1893 жыл|1893]], [[Уолкертон (город)|Уолкертон]] — [[5 қаңтар]] [[1981 жыл|1981]], Ла-Холья, [[Сан-Диего]]) — америкалық физик және физикохимик. [[Изотоптар|Изотоптарды]] зерттеудегі пионер, оның бірі, [[Дейтерий|дейтерийді]] ашқаны үшін ол [[1934 жыл|1934 жылы]] [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығына]] ие болды. Кейінірек ол планеталардың эволюциясын зерттеуге көшті. == Жастық шақ == [[Сурет:Urey.jpg|солға|нобай|283x283 нүкте| Гарольд 1934 жылы]] Гарольд Клейтон Юри 1893 жылы 29 сәуірде [[Индиана|Индиана штатының]] Уокертон қаласында мектеп мұғалімі және Бретен шіркеуінің діни қызметкері Самуэль Клейтон Юридің және оның әйелі Кора Ребекканың (қыз кезіндегі аты Рейноэль) отбасында дүниеге келген. Оның Кларенс есімді інісі және Марта есімді қарындасы болған. Отбасы [[Калифорния|Калифорния штатының]] Глендора қаласына көшті, бірақ Сэмюэл [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырып қалған кезде Кораның жесір қалған анасымен бірге тұру үшін Индианаға оралды. Ол Юри алты жаста болғанда қайтыс болды<ref name="Silverstein Alvin Harold Urey 1970" />. Юри амиш бастауыш мектебінде білім алып, 14 жасында бітірді. Содан кейін ол Индиана штатындағы Кендаллвилл орта мектебінде оқыды. 1911 жылы оқуын бітіргеннен кейін, ол Эрлхэм колледжінен мұғалімдік сертификат алып, Индианадағы шағын мектепте сабақ берді. Кейінірек ол анасы тұрған [[Монтана|Монтанаға]] көшіп, сол жерде сабақ беруді жалғастырды. Юри 1914 жылы Монтана университетіне оқуға түсті, онда ол 1917 жылы [[зоология]] бакалавры дәрежесін алды<ref name="Silverstein Alvin Harold Urey 1970" />. [[Америка Құрама Штаттары]] [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғысқа]] кіргеннен кейін, Юри [[Филадельфия|Филадельфиядағы]] тротил өндіретін «Barrett Chemical Company» компаниясында соғыс жұмысына кетті. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Монтана университетіне химия пәнінің репетиторы болып оралды<ref name="Silverstein Alvin Harold Urey 1970" />. Академиялық мансап докторлық дәрежені талап етті, сондықтан 1921 жылы Юри Берклидегі Калифорния университетінде постдокторантуралық жұмысын бастады, онда ол Гилберт Н. Льюистан [[Термодинамика|термодинамиканы]] оқыды. Оның алғашқы диссертациясы [[цезий]] буының иондалуы туралы болды. Ол өз жұмысында белгілі бір қиындықтарға тап болды; сонымен бірге үнді физигі Мегнад Саха осы тақырып бойынша толығырақ мақала жариялады. Осыдан кейін, Юри идеал газдың иондалған күйлері туралы диссертация жазды, ол кейіннен «Astrophysical Journal» журналында жарияланды.<ref name="Arnold, James R 1995 pp. 363" /> 1923 жылы диссертациясын қорғағаннан кейін, Юри Копенгагендегі ''[[Нильс Бор]]'' институтында оқу үшін Америка-Скандинавия қорынан стипендия алды, онда ол [[Вернер Гейзенберг]], Ханс Крамерс, [[Вольфганг Паули]], Георг фон Хевеши және Джон Слейтермен кездесті. Сапарының соңында ол Германияға барып, [[Альберт Эйнштейн]] және [[Джеймс Франк|Джеймс Франкпен]] кездесті. Америка Құрама Штаттарына оралғаннан кейін, Юри Ұлттық зерттеу кеңесінен [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] жұмыс істеу үшін стипендия алуға ұсыныс алды, сонымен қатар Джонс Хопкинс университетінде ғылыми қызметкер болу туралы ұсыныс алды. Ол соңғысын таңдады. Қызметке кіріспес бұрын, ол анасына бару үшін [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штатының]] [[Сиэтл]] қаласына барды. Жолда ол досы Кейт Даум тұратын Вашингтон штатындағы Эверетт қаласында тоқтады. Кейт Юриді өзінің әпкесі Фридамен таныстырды. Юри мен Фрида көп ұзамай атастырылып, үйленді. Олар 1926 жылы [[Канзас|Канзас штатының]] Лоуренс қаласындағы әкесінің үйінде үйленді. Ерлі-зайыптылардың төрт баласы болды: 1927 жылы туған Гертруда Бесси (Элизабет); 1929 жылы туған Фрида Ребекка; 1934 жылы туған Мэри Элис; және 1939 жылы туған Джон Клейтон Юри. Джонс Хопкинс университетінде Юри мен Артур Руарк [[кванттық механика]] және оның [[Атом|атомдық]] және молекулалық жүйелерге қолданылуы туралы алғашқы ағылшын еңбектерінің бірі «Атомдар, кванттар және молекулалар» («Atoms, Quanta and Molecules», 1930) атты еңбегін жазды. 1929 жылы Юри Колумбия университетінде [[Химия|химия кафедрасының]] доценті болды, онда ол Рудольф Шенгеймермен, Дэвид Риттенбергпен және Т. И. Тейлормен бірлесіп жұмыс істеді. == Дейтерий == Сол кезде [[Калифорния университеті|Калифорния университетіндегі]] Уильям Джаук пен Херрик Джонсон [[Оттегі|оттегінің]] тұрақты [[Изотоптар|изотоптарын]] ашты. Ол кезде изотоптар жақсы зерттелмеген еді; [[Джеймс Чедвик]] [[Нейтрон|нейтронды]] тек 1932 жылы ғана ашты. Оларды жіктеу үшін екі жүйе қолданылды — химиялық және физикалық қасиеттеріне негізделген. Соңғылары [[Масс-спектрометрия|масс-спектрограф]] көмегімен анықталды. Оттегінің [[Атомдық масса|атомдық салмағы]] [[Сутегі|сутегінің атомдық]] салмағынан шамамен 16 есе үлкен екені белгілі болғандықтан, Раймонд Бирдж мен Дональд Менцель сутегінің де бірнеше изотоптан тұратынын айтты. Екі әдістің нәтижелерінің айырмашылығына сүйене отырып, олар 4500 сутегі атомының тек біреуі ғана ауыр изотоп екенін болжады. 1931 жылы Юри оны іздей бастады. Юри мен Джордж Мерфи Бальмер сериясынан ауыр изотоптың [[қызыл ығысу]] сызықтары 1,1-ден 1,8 [[Ангстрем|ангстремге]] дейін болуы керек екенін есептеді. Юридің 6,4 метрлік торлы спектрографқа қол жеткізу мүмкіндігі болды, бұл жақында Колумбияда орнатылған және Бальмер сериясын ажырата алатын сезімтал құрал. Оның ажыратымдылығы миллиметрге 1 Å болды, сондықтан бұл құрылғыда айырмашылық шамамен 1 мм болды. Бірақ 4500 атомның тек біреуі ғана ауыр болғандықтан, спектрографтағы сызық өте әлсіз болды. Сондықтан Юри оның шынымен ауыр сутегі екеніне сенімді дәлелдер алғанша нәтижелерін жариялауды кейінге қалдыруды шешті. Юри мен Мерфи Дебай моделіне сүйене отырып, ауыр изотоптың [[қайнау температурасы]] жеңіл изотопқа қарағанда сәл жоғары болатынын есептеді. Бес литр сұйық сутекті мұқият қыздыру арқылы оны бір миллилитрге дейін айдауға болады, ол ауыр изотоппен 100-200 есе байытылады. Бес литр сұйық сутегі алу үшін олар Вашингтондағы Ұлттық стандарттар бюросының криогеника зертханасына барды, онда оларға Юри Джонс Хопкинс университетінде таныс болған Фердинанд Брикведде көмектесті. Брикведде жіберген алғашқы үлгі 20 [[Кельвин|К]] температурада 1 стандартты атмосфера (100 кПа) қысымымен буланды. Олардың таңқалғаны, байып кетудің ешқандай белгісі болған жоқ. Содан кейін Брикведде екінші үлгіні алды, ол 14 К температурада сынап бағанасы қысымымен буланып кетті. Өнер. (7,1 кПа). Бұл үлгіде ауыр сутегіге арналған Бальмер сызықтары жеті есе қарқынды болды. Қазіргі кезде [[дейтерий]] деп аталатын заттың ашылуы туралы мақаланы 1932 жылы Юри, Мерфи және Брикведде бірлесіп жариялады. Юриге 1934 жылы «ауыр сутегін ашқаны үшін» [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] берілді. Ол қызы Мэри Элистің дүниеге келуіне қатысу үшін [[Стокгольм|Стокгольмдегі]] рәсімді өткізіп алды. Стандарттар бюросының өкілі Эдвард В. Уошбернмен жұмыс істей отырып, кейіннен Юри үлгінің аномалиясының себебін анықтады. Брикведденің сутегі судан [[электролиз]] арқылы бөлініп, үлгінің сарқылуымен қалды. Сонымен қатар, Фрэнсис Уильям Астон сутегінің атомдық салмағы үшін есептелген мәнінің дұрыс емес екенін хабарлады, осылайша Бирге мен Менцельдің бастапқы негіздемесін жоққа шығарды. Дегенмен, дейтерийдің ашылуы әлі де жалғасты. Юри мен Уошберн таза ауыр су алу үшін электролизді қолдануға тырысты. Борн-Оппенгеймер жуықтауын қолдана отырып, Юри мен Дэвид Риттенберг сутегі мен дейтерийден тұратын газдардың қасиеттерін есептеді. Олар [[Биохимия|биохимияда]] индикаторлар ретінде пайдаланылуы мүмкін көміртек, [[азот]] және оттегі қосылыстарын байыту үшін тәжірибелерді кеңейтті, нәтижесінде химиялық реакцияларды зерттеудің мүлдем жаңа тәсілі пайда болды. Юри 1932 жылы [[Физикалық химия|«Физикалық химия»]] журналын құрды және оның алғашқы редакторы болды, 1940 жылға дейін осы қызметте болды. Юри «The Scientific Monthly» басылымында 1911 жылы 300–650 [[вольт]] электр тогы мен вольфрам жіпшелерін пайдаланып сутегімен дәнекерлеуді ойлап тапқан және беттік химия саласындағы жұмысы үшін 1932 жылы химия бойынша Нобель сыйлығын алған Ирвинг Лангмюр туралы мақала жариялады. Колумбия университетінде Юри [[демократия]] және интеллектуалдық бостандық университеттік федерациясын басқарды. Ол [[атлантизм]] идеяларын және Кларенс Штрайттың әлемдегі ірі демократиялардың федерациясын құру туралы үндеулерін қолдады және [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы Азамат соғысында]] республикашылдар жағын қолдады. Ол неміс [[Нацизм|нацизміне]] алғашқы қарсылас болды және [[Энрико Ферми|Энрико Фермиді]] қоса алғанда, босқын ғалымдарға Америка Құрама Штаттарында жұмыс табуға және жаңа елдегі өмірге бейімделуге көмектесті. == Манхэттен жобасы == 1939 жылы [[Еуропа|Еуропада]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталған кезде, Юри изотоптарды бөлу бойынша әлемге танымал сарапшы болды. Оған дейін бөлімде тек жеңіл элементтер ғана болды. 1939—1940 жылдары Юри ауыр изотоптарды бөлу туралы екі мақала жариялады, онда ол центрифугалық бөлуді ұсынды. Бұл [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] уран-235-ті бөлуге болады деген пікіріне байланысты үлкен маңызға ие болды, себебі « уран-235-ті [[Уран (химиялық элемент)|уранның]] қалған бөлігінен бөлмей ядролық тізбекті реакцияны жүргізуге бола ма, жоқ па, өте күмәнді» деп саналды. Юри [[Байыту|уранды байыту]] бойынша қарқынды зерттеулер бастады<ref name="Hewlett Richard G 1946" />. Орталықтан тепкіш бөлуден басқа, Джордж Кистяковский газ тәрізді диффузия әдісін қолдану мүмкіндігін ұсынды. Үшінші мүмкіндік термиялық диффузия болды <ref name="Hewlett Richard G 1946" />. Юри изотоптарды бөлу бойынша барлық зерттеу жұмыстарын, соның ішінде [[Ядролық реактор|ядролық реакторларда]] нейтрон модераторы ретінде пайдаланылуы мүмкін [[Ауыр су|ауыр суды]] өндіру әрекеттерін үйлестірді<ref name="Hewlett Richard G 1946" />. 1941 жылдың мамыр айында Юри S-1 атқарушы комитетіне тағайындалды, ол Зерттеу және әзірлеу бөліміндегі уран жобаларын басқарды. 1941 жылы Юри мен Джордж В. Пеграм [[Ядролық қару|атом бомбасын]] жасау бойынша ынтымақтастық орнату үшін [[Англия|Англияға]] дипломатиялық миссияны басқарды. Британдықтар газ тәрізді диффузияны жақтаушылар болды, бірақ газ<ref name="Hewlett Richard G 1946" /> және центрифугалық әдістердің екеуі де үлкен техникалық қиындықтарға тап болғаны анық болды.<ref name="Hewlett Richard G 1946" /> 1943 жылдың мамыр айында, Манхэттен жобасы қарқын алған кезде, Юри Колумбиядағы соғыс кезіндегі қорытпаны алмастыратын зертхананың басшысы болды, ол ауыр суға және [[Эрнест Орландо Лоуренс|Эрнест Лоуренстің]] электромагниттік процесінен басқа барлық изотоптарды байыту процестеріне жауапты болды.<ref name="Hewlett Richard G 1946" /> Орталықтан тепкіш әдіс туралы алғашқы есептер оның болжанғандай тиімді емес екенін көрсетті. Юри тікелей ағынды жүйенің орнына тиімдірек, бірақ техникалық тұрғыдан күрделірек қарсы ағынды жүйені қолдануға болатынын айтты. 1941 жылдың қараша айына қарай техникалық кедергілер бұл процесті тоқтатуға негіз болатындай үлкен болып көрінді. Қарсы ток центрифугалары соғыстан кейін жасалды және бүгінде көптеген елдерде ең қолайлы әдіс болып табылады. Газ диффузиясы процесі перспективалы болып қала берді, дегенмен оны жеңуге болатын техникалық кедергілер де болды. 1943 жылдың соңына қарай Юриде газ диффузиясымен 700-ден астам адам жұмыс істеді. Бұл процесс жүздеген каскадты қамтыды, онда коррозиялық уран гексафториді газ тәрізді тосқауылдар арқылы диффузияланып, әр кезеңде байыды. Негізгі мәселелердің бірі сорғыларға қолайлы жабдықты табу болды, бірақ ең үлкен қиындық тиісті диффузиялық тосқауыл құру болды. 1944 жылы жеткілікті мөлшерде қолайлы тосқауыл пайда болғанға дейін үлкен K-25 газ диффузиялық қондырғысының құрылысы жақсы жүріп жатты. Қосалқы нұсқа ретінде Юри жылулық диффузияны жақтады. Жобадан шаршаған Юри 1945 жылдың ақпан айында өз міндеттерін Джон Р. Даннингке берді. K-25 зауыты 1945 жылдың наурыз айында өндірісті бастады, және ақаулар түзетілгеннен кейін зауыт керемет тиімділік пен үнемділікпен жұмыс істеді. Бастапқыда уран S-50 сұйық термиялық диффузиялық қондырғысына, содан кейін K-25 газ тәрізді диффузиялық қондырғысына, ал соңында Y-12 электромагниттік бөлу қондырғысына берілді; бірақ соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай термиялық және электромагниттік бөлу қондырғылары жабылды, ал бөлу тек K-25 арқылы жүзеге асырылды. 1946 жылы салынған егізі К-27-мен бірге ол соғыстан кейінгі кезеңнің басында изотоптарды бөлудің негізгі қондырғысына айналды. Манхэттен жобасындағы жұмысы үшін Юриге жоба директоры генерал-майор Лесли Р. тапсырыс берді. Гроувз кіші «Ерен еңбегі үшін» медалі. == Соғыстан кейінгі жылдар == Соғыстан кейін Юри Ядролық зерттеулер институтында химия профессоры, содан кейін 1952 жылы [[Чикаго университеті|Чикаго университетінде]] химия профессоры болды. Ол соғысқа дейінгі изотоптармен зерттеулерін жалғастырмады. Дегенмен, [[сутегі]] мен [[Оттегі|оттегімен]] алған білімін қолдана отырып, ол оттегі-18 және оттегі-16 үшін [[Карбонат|карбонаттар]] мен [[су]] арасындағы фракциялау 0-ден 25 °C-қа дейін 1,04 есеге төмендейтінін түсінді. Изотоптық қатынастарды өлшеу жабдығы жеткілікті сезімтал болған жағдайда орташа температураны анықтау үшін пайдалануға болады. Топқа оның әріптесі Ральф Буксбаум кірді. [[Белемниттер|Белемнитті]] тексеру оның төрт жыл бойы бастан кешірген жазғы және қысқы температурасын анықтады. Осы алғашқы палеоклиматтық зерттеулері үшін Юриге Артур Л. сыйлығы берілді. Америка Геологиялық қоғамының күні медалі және Геохимиялық қоғамның Гольдшмидт медалі. Юри 1946 жылғы Мэй-Джонсон заң жобасына қатты қарсы болды, себебі ол ядролық энергияны әскери бақылауға әкеледі деп қорықты, бірақ оны алмастырған және сайып келгенде Атом энергиясы жөніндегі комиссияны құрған МакМахон заң жобасын қолдады және ол үшін күресті. Ол ядролық қарудың таралуын болдырмау үшін Альберт Эйнштейн құрған білім беру ұйымы — Ядролық ғалымдардың төтенше комитетінің мүшесі болды. Юридің [[Бүкіл әлемдік үкімет|әлемдік үкіметтің]] кемелдігіне деген берілгендігі соғыстан бұрын пайда болған, бірақ ядролық соғыс мүмкіндігі оның ойында оны одан сайын маңызды етті. Ол [[Пацифизм|соғысқа қарсы]] дәріс оқып, ядролық мәселелер бойынша конгресстегі пікірталастарға қатысты. Ол Этель мен Джулиус Розенбергтің атынан көпшілік алдында сөйледі, тіпті Өкілдер палатасының Америкаға қарсы іс-қимыл комитетінің алдында куәлік беруге шақырылды. == Космохимия және Миллер-Юри эксперименті == Кейінірек Юри [[космохимия]] саласын дамытуға көмектесті және бұл терминді ойлап тапқан деп саналады. Оның оттегі-18 бойынша жұмысы оны Жердегі химиялық элементтердің көптігі және олардың жұлдыздардағы көптігі мен эволюциясы туралы теория жасауға әкелді. Юри өз жұмысын «Ғаламшарлар: Олардың шығу тегі мен дамуы» (1952) кітабында қорытындылады. Юри [[Жер атмосферасы|Жердің алғашқы атмосферасы]] [[аммиак]], [[метан]] және [[Сутегі|сутектен]] тұруы мүмкін деп болжады. Оның Чикагодағы [[Аспирантура|аспиранттарының]] бірі Стэнли Л. Миллер тәжірибеде мұндай қоспаны электр қуаты мен суға ұшыратса, ол [[Тіршілік|тіршіліктің]] құрылыс блоктары болып саналатын [[Аминқышқылдар|аминқышқылдарын]] түзе алатынын көрсетті. Бұл тәжірибе кейінірек « Миллер-Юри тәжірибесі » деп аталды.<gallery> Сурет:Miller-Urey_experiment-en.svg|link=Файл:Miller-Urey_experiment-en.svg|alt=Эксперимент Миллера-Юри.| Миллер-Юри эксперименті. </gallery>Юри 1956—1957 жылдары Англиядағы [[Оксфорд университеті|Оксфорд университетінде]] бір жыл шақырылған профессор болып жұмыс істеді. 1958 жылы ол [[Чикаго университеті|Чикаго университетінде]] зейнеткерлік жасқа жетті (65), бірақ жаңадан құрылған [[Калифорния университеті, Сан-Диего|Калифорния университетінде, Сан-Диегода]] (UCSD) профессорлық лауазымды қабылдап, Ла-Хольяға көшті. Кейіннен ол 1970 жылдан 1981 жылға дейін сол жерде құрметті профессор болып тағайындалды. Университетте Джури жаратылыстану ғылымдары факультетін құруға көмектесті. Ол Стэнли Миллер, Ханс Сюсс және Джим Арнольдпен бірге 1960 жылы құрылған UCSD химия мектебінің негізін қалаушылардың бірі болды. 1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында [[Спутник-1|Спутник-1-дің]] ұшырылуының нәтижесінде ғарыш ғылымы өзекті зерттеу саласына айналды. Юри [[НАСА|NASA-ны]] [[Ай (серік)|Айға]] ұшқышсыз зондтарды орналастыруға басымдық беруге көндіруге көмектесті. [[Аполлон 11|«Аполлон-11»]] ай жыныстарының үлгілерімен оралғанда, Юри оларды Ай қабылдау зертханасында зерттеді. Үлгілер Юридің [[Ай (серік)|Ай]] мен [[Жер|Жердің]] ортақ шығу тегі бар деген пікірін растады. UCSD-де жұмыс істеген кезінде Юри 105 ғылыми мақала жариялады, оның 47-сі ай тақырыбына арналған. Неліктен соншалықты көп жұмыс істей бергені туралы сұрағанда, ол: «Менің қызметтен кеткенімді білесің ғой», — деп әзілдеді. == Жеке қасиеттер, марапаттар, естеліктер == Юри бағбандықпен айналысуға және орхидеялар өсіруге қызығушылық танытты. Ол Калифорния штатының Ла-Хойя қаласында қайтыс болды және [[Индиана|Индиана штатының]] ДеКлуб округіндегі Фэрфилд зиратына жерленді. Нобель сыйлығынан басқа, ол мыналармен марапатталды: * [[1934]] — Америка химиялық қоғамының Уиллард Гиббс сыйлығы * [[1940]] — Лондон Корольдік қоғамының Дэви медалі * [[1943]] — Франклин институтының Франклин медалі * [[1950]] — Силлиман дәрісі * [[1957]] — Гутри медалі және сыйлығы * [[1961]] — [[Колумбия университеті|Колумбия университетінің Гамильтон сыйлығы]] * [[1962]] — Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының Лоуренс Смит медалі * [[1964]] — Париж университетінің медалі * [[1964]] — [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым медалі]] * [[1966]] — Корольдік астрономиялық қоғамының алтын медалі * [[1969]] — Америка метеоритикалық қоғамының Фредерик Леонард медалі * [[1969]] — Америка Геологиялық қоғамының Артур Л. Дей медалі * [[1970]] — Лайнус Полинг сыйлығы * [[1972]] — Америка химиктер институтының алтын медалі * [[1973]] — НАСА-ның ғылыми жетістіктері үшін медалі * [[1973]] — Америка химиялық қоғамының Пристли медалі * [[1975]] — В. М. Голдшмидт сыйлығы, Геохимиялық қоғамның ең жоғары марапаты ({{Аударылмаған 3|Geochemical Society|Geochemical Society|en|Geochemical Society}}) Юридің құрметіне [[Ай (серік)|Айдың]] [[Метеориттік кратер|соқтығысу кратері]], 4716 Юри [[Астероид|астероиды]], Америка астрономиялық қоғамының планетарлық ғылым саласындағы жетістіктері үшін Гарольд Юри сыйлығы, Еуропалық геохимия қауымдастығының Юри медалі, ''Тіршіліктің шығу тегін зерттеу жөніндегі халықаралық қоғамның'' (медаль Юридің аталған, {{Lang-en|International Society for the Study of the Origin of Life}}). Калифорния университеті, Сан-Диегода Юри кафедрасы, алғашқы жетекшісі Дж. Арнольд болды. Индиана штатындағы Уокертон қаласындағы орта мектеп және Сан-Диегодағы Калифорния университетінің Ревелле колледжінің химия ғимараты да оның құрметіне аталған (ғимараттың шын атауы — «Фрида мен Гарольд Юри ғимараты», себебі атау комитеті физиктің марапаттан бас тартуынан қорықты, бірақ оның әйеліне бұл құрметтен бас тарта алмайтынын білді). Оның Хавмейердегі ({{Lang-en|Havemayer}}) Колумбия университетіндегі кеңсесі қазіргі уақытта профессор Брустың ({{Lang-en|Brus}} ) химия факультеті қолданады. Тақтаның бұрышында «Бұл кеңсе дейтерийдің ашқан Гарольд Юриге тиесілі болды» деген жазу бар. == Дереккөздеер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * Silverstein, Alvin; Silverstein, Virginia B. Harold Urey: the Man who Explored from Earth to Moon (ағылш.). — New York: J. Day, 1970. — OCLC 115279. * Hewlett, Richard G.[англ.]; Anderson, Oscar E. The New World, 1939–1946 (ағылш.). — University Park: Pennsylvania State University Press[англ.], 1962. — <nowiki>ISBN 0-520-07186-7</nowiki>. — OCLC 637004643. * Arnold, James R.; Bigeleisen, Jacob; Hutchison, Clyde A., Jr. Harold Clayton Urey 1893 - 1981 (ағылш.) // Biographical Memoirs. — National Academy of Sciences, 1995. — P. 363—411. [[Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Колумбия университеті түлектері]] [[Санат:Копенгаген университеті оқытушылары]] [[Санат:АҚШ физиктері]] 5pxffx0k0l9sfhpnmeikgwxkf9dfir7 Ыржар шайқасы 0 786192 3651735 3650591 2026-09-07T07:21:35Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651735 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Ыржар шайқасы |бөлім = Бұхара-Ресей соғысы |сурет = Карта к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg |сурет атауы = Әскери қимылдар театры<br /> («Ыржар» мақаласынан алынған сурет)<br /> «Сытиннің әскери энциклопедиясы» |дата = 1866 жылы 8 (20) мамыр |орын = Ыржар шатқалы, қазіргі [[Өзбекстан]] аумағы |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Бұхара әмірлігі]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|23px]] [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар]] |командир3 = |командир4 = |күштер1 = 3 мың сарбаз,<br /> оның ішінде 14 жаяу әскер ротасы, 5 жүз казак, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы. |күштер2 = 40 мың жауынгер,<br /> оның ішінде 5 мың сарбаз және 35 мың атты әскер |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 12 жарақаттанды |шығындар2 = шамамен 1000 адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Ыржар шайқасы''' — 1866 жылы 8 (20) мамырда [[Сырдария|Сырдарияның]] сол жағалауындағы [[Шыназ]] бен [[Хожант]] аралығында орналасқан Ыржар шатқалының түбінде болған Ресей әскерінің Бұхара әскерлерімен ірі шайқасы. Нәтижесінде, генерал [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] басқарған Ресей жасағы Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффардың]] әскерін жеңді. == Шайқас қарсаңындағы жағдай == 1866 жылдың қаңтарында Бұхара әмірі ел ішіндегі қоғамдық қысымға амалсыз мойынсып, бұдан екі ай бұрын жіберілген Ресей елшілігін тұтқындап, жолын бөгейді. Елшілік құрамын сарай кеңесшісі [[Кирилл Васильевич Струве|Струве]] мен [[Александр Алексеевич Татаринов|А. Татаринов]] бастап барған еді. Бұл — екі ел арасындағы онсыз да күрделі қатынастың одан әрі шиеленісуіне түрткі болған кезекті оқиға болатын. Бұған жауап ретінде [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Г. Черняев]] [[Жызақ|Жызақ қаласын]] қоршауға алады. Алайда, қоршау діттеген нәтижеге жеткізбеді. Қамалға шабуыл бастауға да мүмкіндік болмай, Черняев 11 ақпанда кейін шегінуге мәжбүр болды. Оның әскер шегінерден үш күн бұрын, 8 ақпанда, әскери министр [[Дмитрий Алексеевич Милютин|Д. Милютин]] Черняевті қолбасшылық қызметтен алып, оның орнына генерал-майор [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовскийді]] тағайындаған еді. Бұл тұста [[Бұхара әмірлігі]] мен [[Ресей империясы|Ресей]] арасындағы қарым-қатынас әбден ширығып, тек дипломатиялық текетіреспен ғана шектелмей, қарулы қақтығыс шегіне таяған-ды. Тұтқындалған елшіліктің мәселесіне енді [[Ташкент]] төңірегіндегі жағдай қосылды. 1866 жылдың ақпан айының соңынан сәуірге дейін бұл өңірде Бұхара жасақтарының шабуылдары мен жорықтары үздіксіз жалғасты. Саяси ахуал осылайша біртіндеп соғыс қимылдарына қарай бет алды. Романовскийдің қолына тиген нұсқаулар мен жаңа қызметке тағайындалуы оған Бұхараға қарсы әскери күш қолдануға ресми мүмкіндік берді. Ол бұл мүмкіндікті ұзақ күттірмей пайдаланды. Жаңа қолбасшы шабуылға тыңғылықты дайындыққа кірісіп, Ыржар ойпатында шоғырланған Бұхара әскерін ол жерден ығыстырып шығаруды көздеген жаңа жорықтың жоспарын жасай бастады. Оқиғалардың барысына көз салсақ, дипломатиялық дағдарыс пен шекаралық қақтығыстардың біртіндеп кең ауқымды әскери текетіреске ұласуы кездейсоқ құбылыс емес еді. Орталық Азиядағы билік пен ықпал үшін күрес өзінің жаңа кезеңіне аяқ басып келе жатқан болатын. == Шайқас барысы == Генерал Д. И. Романовский басқарған орыс әскери жасағы 7 (19) мамырда Шыназдан далаға қарай аттанды. Оның құрамында жаяу әскердің 14 ротасы, 5 жүздік казак жасағы, 20 зеңбірек және 8 зымыран қондырғысы болды. Жасақ Ыржар алқабына қарай бет алды. «Перовский» пароходы жасаққа 10 күнге жететін азық-түлік қорын тасымалдады. Сонымен қатар, Сырдарияның оң жағалауымен Келеушік бекінісінен Краевскийдің шағын көмекші жасағы да қатар қозғалды. Алғашқы 30 шақырымдық жолды жүріп өтіп, Мұрзарабат құдықтарына жеткен кезде, Ыржарға дейін әлі шамамен 20 шақырым қалған еді. Таң сәріде казактар қарсы алдынан көрінген Бұхара атты әскерінің алғашқы топтарын ығыстырып тастады. Осы кезден бастап артиллерия да іске қосылып, зеңбірек үні шайқас аяқталғанға дейін тынбады. [[Сурет:Рисунок к статье «Ирджар». Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|right|230px|Ыржар түбінде тастап кеткен әмір ордасы<br /> (генерал Романовскийдің акварель туындысынан)]] Орыс әскерінің алдыңғы шебінде капитан [[Александр Константинович Абрамов|А. К. Абрамов]] 6 ротамен және 8 зеңбірекпен келе жатты. Оң қанатта подполковник [[Александр Васильевич Пистолькорс|Пистолькорс]] казак жасағын, зымыран қондырғылары мен 6 зеңбіректі бастап қозғалды. Әскердің соңында майор Пищемуки басқарған 3 рота мен 4 зеңбіректен құралған қордағы жасақ және оны қорғаған арбалы керуен келе жатты. 8 (20) мамырда Бұхара әскері орыс жасағына шабуылға шықты. Бұхаралықтар мен қырғыздардың қалың атты әскері жасақты жан-жақтан қоршауға алып, әсіресе подполковник Фовицкий басқарған арбалы керуенге тегеурінді қысым жасады. Бұхара әскерінің шебіне бір жарым шақырымдай қалғанда, орыс жасағы ор қазылған бекіністерден жауған жойқын зеңбірек оғына тап болды. Соған қарамастан, орыс әскери саптары шабуылын толастатпаған Бұхара атты әскерінің қалың шоғырын жарып өтіп, алға жылжи алды. Шамамен бір сағаттан кейін Бұхара әскерінің қысымы бәсеңдей бастады. Осы сәтті ұтымды пайдаланған орыс әскерлері қарсы шабуылға шықты. Абрамовтың бөлімдері қорғаныс бөгеттеріне қарай бет алып, оларды жарты сағаттың ішінде басып алды. Пистолькорс та ұрыста белсенділік танытып, жаудың бір бекініс шебін екіншісінен іле-шала басып отырды. Шайқас нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңіліп, қарсы шабуылға шығуға жасаған бірнеше әрекеті де нәтижесіз аяқталды. Ақырында, олар өз иеліктеріне қарай шегініп, қашуға мәжбүр болды. Шегіну кезінде Бұхара әскері едәуір шығынға ұшырады. Сырдарияның оң жағалауына өтуге әрекеттенген бұхаралықтарды Келеушіктен шыққан жасақ қарсы алып, соққы берді. Мұзаффар әміршінің өзі де әскердің берекесін кетіріп, қашқындыққа жол ашты<ref>''Глущенко, Е. А.'' [http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118185618/http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/ |date=2016-01-18 }} — М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2010. — 575 с. — (Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция). ISBN 978-5-227-02167-0, С. 145</ref>: ол [[Самарқан|Самарқанға]] қарай қашып кетті. Бұхара әскерінің орасан зор қосыны ондағы барлық дүние-мүлкімен бірге орыстардың қолына түсті. Келесі күні орыс әскері тағы бір қосынды — әмірдің ордасын басып алды. Мұнда олар кілемдерге, дивандарға, ханның ас үйіне және Самарқан бегінің майдан шебінен жолдаған: «Орыстар әлдеқашан қоршауға алынды, көп ұзамай түгелдей тұтқын болады» деген хабарламасына ие болды<ref name="Abaza103">''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 103</ref>. Бұхаралықтардың шатырларын орыс солдаттары көйлек тігуге пайдаланды. Кейінгі бүкіл жорық барысында олардың үстінен жартысы көк, жартысы қызыл немесе жасыл матадан тігілген, бетіне өрнекті айдаһарлар мен құстар бейнеленген алуан түсті көйлектерді көруге болатын еді. == Шайқастың қорытындылары мен салдары == Саны жағынан басым болғанына қарамастан, Бұхара әскері толық жеңіліске ұшырады. Шайқаста шамамен мың адамынан айырылды. Ал Ресей тарапының шығыны небәрі 12 жаралы адам болды. Бұдан бөлек, орыс әскерінің қолына соғыс олжасы ретінде 10 зеңбірек, сондай-ақ оқ-дәрі, патрон мен снарядтардың мол қоры түсті. Ыржардағы жеңіс Ресей әскеріне [[Ферғана аңғары|Ферғана аңғарына]] баратын жолды ашты. Бұл бағытты [[Хожант]], Нау бекінісі мен [[Жызақ]] сияқты маңызды бекіністер қорғап тұрған еді. Романовский [[Самарқан|Самарқанға]] қашқан Мұзаффарды қуған жоқ. Көп ұзамай аталған бекіністердің барлығы да Ыржардағы жеңістің жалғасы ретінде Ресей әскерінің қолына өтті<ref>«Исторический вестник». Статья «''Русское знамя в Средней Азии''». 1899 год</ref>. Әмір Мұзаффар [[Бұхара|Бұхараға]] келгенде, оны жеңіліске кінәлаған, өзіне өшпенділікпен қараған қалың тобыр қарсы алды. [[Ғұлама|Ұламалар]] соғысты жалғастыруды талап етті. Алайда Мұзаффар тартыншақтап, мұндай шешімге баруға батылы жетпеді. Ақыры жалпы кеңесте ұламалар әмірге ашық қарсы шығып, оны «ұлы [[Әмір Темір|Темірланның]]» тағында отыруға лайықсыз деп жариялады. Астанадан кеткен әмір халық арасынан өзіне тірек іздеді<ref>''Абаза, К. К.'' Завоевание Туркестана. — М.: Кучково поле, 2008. — 256 с. ISBN 978-5-901679-99-9, С. 116.</ref>. Алайда бұл үміті де ақталмады. Ресей империясына қарсы күресте қолдау көрсетеді деп үміт артқан [[Хиуа хандығы|Хиуа]], [[Қоқан хандығы|Қоқан]] хандықтары мен Ауғанстан да соңғы сәтте Ресеймен ашық қарсыласудан бас тартты. Осылайша, Мұзаффар сыртқы одақтастардан да, ішкі халықтық қолдаудан да айырылды. Осындай саяси тығырықта қалған әмір, ақыры, Ресей империясына қарсы [[Ғазауат|ғазауат]] жариялауға мәжбүр болды. == Тағы қараңыз == * [[Сарыбұлақ түбіндегі ұрыс]] == Әдебиет == * ''Михайлов А. А.'' Битва с пустыней * {{кітап|авторы=Абаза К. К.|тақырыбы=Завоевание Туркестана|сілтеме=|жауапты=|басылым=|орны=М.|баспасы=Кучково поле|жыл=2008|беттері=254|сериясы=|isbn=978-5-901679-99-9}} * {{кітап|авторлары=Глущенко, Е. А.|тақырыбы=Россия в Средней Азии. Завоевания и преобразования|сілтеме=http://www.admw.ru/books/Rossiya-v-Sredney-Azii--Zavoevaniya-i-preobrazovaniya/|жауапты=|орны=М.|баспасы=Центрполиграф|жыл=2010|беттері=575|сериясы=Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция|isbn=978-5-227-02167-0}} * {{кітап|авторлары=Alexander Morrison|тақырыбы=The Russian Conquest of Central Asia. A Study in Imperial Expansion, 1814—1914|баспасы=Cambridge University press|жыл=2021|барлық беті=613|isbn=978-1-107-03030-5}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бұхара-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] n94hlr0fkwwxbzr0et2d4rpmgua05yj Хожантты басып алу 0 786210 3651614 3650630 2026-09-06T22:23:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651614 wikitext text/x-wiki {{Қарулы қақтығыс |қақтығыс = Хожантты басып алу |бөлім = [[Қоқан-Ресей соғысы]] |сурет = Ворота Ходжента.jpg |сурет атауы = Орыс әскері басып алған Хожанттың қақпасы |дата = 1866 жылы 19—25 мамыры |орын = [[Хожант]], [[Тәжікстан]] |себеп = |нәтиже = Ресей империясының жеңісі |өзгерістер = |қарсылас1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Ресей империясы]] |қарсылас2 = [[Сурет:One of the 3 flags of the Kokand khanate.png|23px]] [[Қоқан хандығы]] |қарсылас3 = |қарсылас4 = |командир1 = [[Сурет:Flag of Russia (1858–1896).svg|23px]] [[Дмитрий Ильич Романовский|Д. И. Романовский]] |командир2 = |командир3 = |командир4 = |күштер1 = |күштер2 = |күштер3 = |күштер4 = |шығындар1 = 5 адам қаза тапты, 65 адам жарақаттанды, 57 адам жарымжан болды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті |шығындар2 = 2,5 мыңнан астам адам қаза тапты |шығындар3 = |шығындар4 = |жалпы шығындар = |ескерту = }} '''Хожантты басып алу''' — Ресейдің Бұхараны жаулап алу жорығы мен [[Қоқан-Ресей соғысы]] аясында жүргізілген, Ресей әскери қолбасшылығының рұқсатынсыз басталған әскери операциялардың бірі. Операцияға әскери губернатор Д. И. Романовский басшылық етті. Оның негізгі мақсаты — Ресей мен Бұхара арасындағы шекара бойындағы бірқатар елді мекендерді, соның ішінде [[Хожант|Хожантты]] басып алу еді. Хожант тарихи тұрғыдан өзін-өзі басқарған дербес қала болатын. Қоршаудан бірнеше ай бұрын қала [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] билігінен тәуелсіздігін жариялаған еді. Соған қарамастан, орыс әскері қаланы қоршауға алып, артиллериялық оқ жаудырды. Қоршау барысында Хожанттың белгілі бір тобы орыс әскерімен бейбіт келіссөз жүргізуге әрекет жасады. Алайда қала басшылары келіссөзге барғандарды көп ұзамай тұтқынға алды. Осыдан кейін Ресейдің жоғары әскери қолбасшылығы қаланы тікелей шабуыл арқылы алуға дайындала бастады. Бірнеше күнге созылған артиллериялық атқылаудан соң, 24 мамырда Хожантқа шешуші шабуыл басталды. Алғашқы кезеңде қала қорғаушылары күшті қарсылық көрсеткенімен, орыс әскерлері бірнеше бағыттан қала ішіне кіріп, қорғанысты бұзып өтті. Түн ортасына қарай негізгі ұрыс қимылдары тоқтады. Ал Хожанттың ресми түрде берілуі 5 маусымда рәсімделді. Орыс әскерінің шығыны аз болды. Ал қала үшін болған шайқаста шамамен 2 500 хожанттық қаза тапты. Хожанттың алынуы Ресей әскерінің Орталық Азиядағы әскери-саяси ілгерілеуін одан әрі күшейтіп, Ресей мен Қоқан арасындағы қақтығыстың жаңа кезеңіне жол ашты. == Алғышарты == [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Tsitadel' g. Khodzhenta LCCN2007678419.jpg|thumb|right|250px|Хожанттағы ішкі бекініс]] [[Хожант]] қаласы тарихи тұрғыдан [[Қоқан хандығы]] мен [[Бұхара әмірлігі|Бұхара әмірлігінің]] арасында таласқа түскен қала болды. Орталық Азиядағы осы екі мұсылман мемлекетінің ықпалына қарамастан, Хожант іс жүзінде едәуір дербестік сақтап, өзіндік басқару жүйесі мен жергілікті билік құрылымдарына ие болды. Қала тұрғындарының өзіндік жергілікті болмысы мен ортақ мүддесі де қалыптасты. 1865 жылы Қоқан хандығы [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкент үшін болған шайқаста]] Ресей империясынан жеңілгеннен кейін, Хожантты Бұхара әскері басып алды. Алайда бір жылдан соң, [[Ыржар шайқасы|Ыржар түбінде]] Бұхара әскерінің жеңілуінен кейін, Хожант Бұхара билігінен қайта бөлініп, толық дербестігін жариялады. Қалада Кереуші молда Түйші Датқаның қолбасшылығымен тәуелсіз әскери гарнизон орналасты. Сондықтан орыс әскері Хожантқа жорық бастаған кезде, қала әлі де дербес саяси құрылым ретінде өмір сүріп тұрған еді. XIX ғасырдың орта шенінде Ресей империясы Орталық Азияның оңтүстігіндегі мемлекеттермен шекарада қауіпсіз әрі орнықты шекаралық аймақ қалыптастыру мақсатында өңірдегі бірқатар аумақтарды жаулап алды. 1865 жылға қарай бұл аумақтар Ресейдің бақылауына өтті. Алайда 1866 жылы Ресей мен көршілес Бұхара әмірлігі арасындағы бірқатар даулы мәселелер, соның ішінде Ресей елшілігінің ұсталып қалуы, жаңа әскери қақтығыстың өршуіне алып келді. Орынбор әскери губернаторы Д. И. Романовскийге Бұхараның Ыржар бекінісіне шабуыл жасауға жасырын түрде рұқсат берілді. Нәтижесінде Бұхара әскері ойсырай жеңілді. Осы жеңістен кейін Романовский әскери қимылдарды қай бағытта жалғастыру керектігін шешуге тиіс болды. Оның алдында екі жол тұрды. Біріншісі — [[Истаравшан|Үрейтөбе]], [[Жызақ]] және [[Самарқан]] арқылы Бұхараның ішкі аймақтарына қарай жылжу болса, екіншісі — [[Сырдария]] бойындағы шекаралық қалаларды, соның ішінде Хожантты басып алу еді. Ресей әскери қолбасшылығы Сырдария бағытын әскери тұрғыдан жеңілірек деп санады. Алайда бұл бағыттың таңдалуы Ресей мен Бұхара арасындағы шекарадағы саяси жағдайды одан әрі тұрақсыздандыруы мүмкін еді. Соған қарамастан, Романовский Сырдария бағытын таңдады. Орынбор генерал-губернаторы Н. А. Крыжановскийге жазған хатында бұл шешімнің ықтимал кері салдарын барынша төмендетіп көрсетті. Соған қарамастан, ол [[Николай Андреевич Крыжановский|Н. А. Крыжановскийдің]] ресми рұқсатын күтпестен, әскери қимылдарын осы бағытта жалғастырды. 1866 жылғы 14 мамырда орыс әскері жорыққа шығып, Нау бекінісін басып алды. Романовский Нау бекінісінің стратегиялық маңызына айрықша мән берді, өйткені ол Қоқан мен Бұхараны жалғастыратын негізгі жолдың бойында орналасқан еді. 17 мамырда орыс әскері Наудан шығып, көп ұзамай Хожантқа жетті. == Қоршау == === Барлау әрекеті === [[Сурет:План штурма Ходжента.jpg|thumb|left|250px|Хожантқа шабуыл жасау жоспары]] Орыс әскері қалаға дейін 5,3 шақырым жерде, Сырдарияның жағалауында тоқтады. Қала бекінісіне барлау жүргізіліп, оны басып алудың аса қиын болатыны анықталды. Бекініс қабырғаларының сыртындағы ғимараттар мен ағаштар қорғаушыларға тасалануға мүмкіндік бермеу үшін алдын ала қиратылған, ал қалаға апаратын негізгі жол суару арналары арқылы суға толтырылған еді. Қаланың өзі өте биік әрі қалың қос қорған қабырғасымен қорғалды. Қабырғалардың жекелеген тұстары мұнаралармен және барбеттермен күшейтіліп, зеңбірек орналастырылған артиллериялық алаңдармен жабдықталған болатын. Осындай берік қорғаныс жүйесі қаланы тікелей шабуылмен алуды аса қиындатты. Осыған байланысты орыс әскері шабуылға көшпес бұрын, мәселені дипломатиялық жолмен шешуге әрекет жасап көруге ұйғарды. Алайда қалаға жақындауға әрекеттенген орыс елшілеріне оқ атылды. Осыдан кейін келіссөз арқылы шешу жоспары тоқтатылып, әскери қимылға дайындық басталды. Хожантқа келген соң Романовский Крыжановскийден жорыққа қажетті әскери жабдықтар мен материалдарды сұратқаны үшін сөгіс алған хат алды. Бұған дейін аймақтық әскери жабдықтау қызметіне арнайы бұйрық беріліп, алдын ала нақты мақсатқа бөлінбеген қаражатты жұмсауға қатаң тыйым салынған еді. Ал Романовский бұл жорыққа қажетті қаражатты алдын ала белгілеп қоймағандықтан, оның жасағына бұдан әрі ешқандай қаржы да, қажетті ресурс та бөлінбейтін болды. Ташкентте қалған Романовскийдің адъютанты Хожантқа жасалатын соңғы көлік тасымалын қамтамасыз ету үшін Ташкенттің ауқатты тұрғындарының бірінен 3000 рубль қарыз алуға мәжбүр болды. 18 мамырда орыс әскері Хожантты қайта барлады. Бұл жолы әскери саптардың бірі Сырдарияның сол жағалауымен қалаға қарай жақындаса, екіншісі өзеннің оң жағалауынан қозғалды. Қала қорғаушылары оларға зеңбірек пен атыс қаруларынан оқ жаудырды. Соған қарамастан, орыс әскері қаланың солтүстік-шығыс қабырғасындағы әлсіз тұсты анықтап, қаланы қоршауға алды<ref>{{Cite web |url=http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Serebrennikov_1866_I/141-160/149.php |title=И. д. командующего войск. Турк. обл. командующему войск. Оренб. окр.: 30 мая 1866 г. № 682. Ходжент. |access-date=2020-06-04 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604182105/http://drevlit.ru/docs/central_asia/XIX/1860-1880/Serebrennikov_1866_I/141-160/149.php |url-status=live }}</ref>. Ресей деректерінде осы кезде Қоқан әскери жасақтары қалаға жақындап, жергілікті ауыл тұрғындарын орыс әскеріне қарсы айдап салуға әрекеттенгені айтылады. Алайда тарихшы Иномжон Мамадалиев бұл мәліметке күмән келтіреді. Оның пікірінше, Қоқан мен Хожант арасындағы терең жаулық қатынастарды ескерсек, мұндай әрекеттің болғанына сену қиын. === Артиллериялық атқылау === [[Сурет:Syr-dar'inskaia oblast'. Miesto shturma kolonnoi ar. pol. mikhailovskago goroda Khodzhenda 24. Maia 1866 goda LCCN2007678442.jpg|thumb|right|250px|Михайловтың артиллериялық атысынан қираған, шабуылға жол ашқан бекініс қабырғалары]] 19 және 20 мамырға қараған түндері орыс әскері 18 зеңбірек пен екі минометтен тұратын төрт артиллериялық батарея орнатты. Осы батареялар кейін Хожантты бір тәулік бойы үздіксіз атқылады. Қалаға жауған зеңбірек пен миномет снарядтары тұрғындар арасында үлкен дүрбелең туғызып, қаланың әр жерінде жекелеген өрттердің шығуына себеп болды. Алайда бұл өрттер кең көлемде таралып, қаланы жаппай шарпыған жоқ. Артиллериялық атқылаудан кейін Хожант тұрғындары екі топқа бөлінді. Неғұрлым ықпалды топты екі бас қазы мен беделді тұлға Қожа Азамат бастап, келіссөз жүргізуді жақтады. Ал ақсақалдар бастаған екінші топтың ықпалы әлсіз болғанымен, олар қарулы қарсылық көрсетуді талап етті. 21 мамырда таңғы сағат 3-те орыс әскері қалаға шабуыл бастады. Алайда әскер қала қабырғаларына жете бергенде, Қожа Азамат бастаған Хожант елшілігі жолын бөгеді. Азамат Романовскийге қаланың бейбіт жолмен берілетініне уәде беріп, кейін қалаға қайтты. Бірақ Хожантқа оралған соң, оны және бас қазыларды ақсақалдар тұтқындады. Осылайша бейбіт келісім жасауға бағытталған ешқандай әрекет жүзеге аспады. Келесі күні түсте қаланың ресми түрде берілуіне белгіленген мерзім аяқталды. Бұдан кейін Романовский ауыр артиллериямен қаланы жаппай атқылауға бұйрық берді. Бұл артиллериялық атқылау 24 мамырға дейін жалғасты. 21 мамырдағы тоқтатылған шабуыл орыс әскерінің негізгі жоспарын қала қорғаушыларына аңғартып қойған еді. Сондықтан 23 мамырда орыс әскері қаланың оңтүстік жағынан әдейі алаңдатушы шабуыл ұйымдастырды. Бұл қимыл қала қорғаушыларының назарын негізгі шабуыл жасалатын бағыттан бұрып әкетті. Осыны пайдаланған орыс әскері Хожантқа апаратын жолдардың барлығын толық бақылауға алып, қаланың сыртқы әлеммен қатынасын үзіп тастады. === Шабуыл === 24 мамырда Хожантқа жасалатын шешуші шабуыл алдында орыс әскері үш әскери сапқа бөлінді. Оның екеуін ротмистр Баранов пен капитан Михайлов басқарды. Әр саптың құрамында екі рота жаяу әскер мен төрт зеңбірек болды. Ал майор Назаров басқарған үшінші сапта екі рота жаяу әскер және қосалқы жасақ ретінде 100 казак атты әскері болды. Таң сәріде үш сап та Хожант қорғаушыларына байқатпастан, айналадағы бақтардың арасымен өтіп, өздеріне белгіленген шептерге жетті. Капитан Михайловтың жасағы қақпадан небәрі 270 метр жерде артиллериялық батарея орнатып, бекініс қабырғасының бір бөлігін зеңбірек оғымен қирата алды. Сағат 14:00-де артиллериялық атқылау тоқтатылды. Көп ұзамай Михайловтың жауынгерлік ұраны естіліп, бұл шабуылдың басталғанын білдірді. Михайловтың әскери сапы солтүстік-шығыс қабырғадағы зеңбірек оғынан пайда болған ойық арқылы шабуылға шықты. Барановтың сапы солтүстік-шығыстағы Қала-и-Нау және Қоқан қақпаларына қарай бет алды. Ал Назаров басқарған қосалқы жасақ Қала-и-Нау қақпасының маңындағы мешітке жасырынды. Михайловтың сапындағы бір рота қорған қабырғасына шығу үшін үш шабуыл сатысын пайдалануға әрекеттенді. Алайда қорғаушылар оларға оқ жаудырып, тас лақтыра бастаған соң, шабуылшылар кері шегінді. Оның үстіне сатылардың өзі шабуылға кедергі келтірді: үшеуі де тым қысқа әрі тар болып шықты, тіпті біреуінің ұзындығы қабырғаға ілінуге де жетпеді. Шабуыл кезінде Михайлов басынан ауыр жараланып, қолбасшылықты капитан Бергбаумға беруге мәжбүр болды. Артиллерия жүзімшоғыр оғын жаудырып, қала қорғаушыларын ығыстырғаннан кейін, Михайловтың сапы бекіністің солтүстік-шығыс қабырғасына көтеріліп, оны басып алды. Кейін қабырғадан төмен түсіп, қала ішіне кірді. Барановтың сапы да осындай қарсылыққа тап болғанымен, ол қорған қабырғасына көтеріліп, Қала-и-Нау қақпасын басып алды. Қақпа ашылғаннан кейін Барановтың қалған әскері, оның соңынан Назаровтың қосалқы жасағы, казак атты әскері және Романовский басқарған қалған жаяу әскер қала ішіне кіріп, цитадельге қарай бет алды. Осы кезде полковник Краевский басқарған жасақ баржамен қаланың өзен жағалауындағы қорған қабырғасына жетіп, сол жерден қабырғаға көтеріліп, қала ішіне кірді<ref>Зайцев В. Н. История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию. 1882. 283 с.</ref>. Алайда Хожант қорғаушылары қарсылығын тоқтатпады. Олар қала көшелерінде артиллериялық тосқауылдар орнатып, ғимараттардың арасынан орыс жауынгерлеріне оқ жаудырды. Кешкі сағат 19:00-ге қарай ұрыс айтарлықтай бәсеңдеді. Ал түн ортасында қалада тыныштық орнады. Осы кезде Хожант тұрғындарының бір бөлігі атқа мініп, қаладан қашып шығуға әрекет жасады. Алайда Романовский жолдарды күзетуге бұйрық берген әскери бөлімдер қашып бара жатқандардың едәуір бөлігін жол үстінде өлтірді немесе жаралады<ref>Михайлов А. А. Первый бросок на юг / А. А. Михайлов. — М.: ООО «Издательство ACT»; СПб.: «Северо-Запад Пресс», 2003. — 429 с. — (Военно-историческая библиотека). Тираж 5000 экз. ISBN 5-17-020773-5 (ООО «Издательство ACT»). ISBN 5-93699-163-0 («Северо-Запад Пресс»).</ref>. == Шабуылдан кейінгі жағдай == [[Сурет:Георгиевские кавалеры. Ходжент.png|thumb|left|250px|Хожантты басып алғаны үшін Георгий орденінің иегерлері]] Ұрыс аяқталған кезде Ресей тарапы 5 адамынан айырылып, 65 жауынгері жараланды, 57–65 адам жарымжандық алды, 6 адам хабар-ошарсыз кетті. Романовскийдің бағалауынша, Хожант тарапының қаза тапқандары 2,5 мыңнан асты. Олардың арасында қала гарнизонының қолбасшысы Кереуші молда Түйші Датқа да болды. Романовскийдің айтуынша, ол қаладан қашып шықпақ болған кезде қаза тапқан. Орыс әскері бірнеше күн бойы Хожантта қаза тапқандарды жерлеп, жараланғандарға алғашқы медициналық көмек көрсетті. 5 маусымда қала қорғаушылары Хожанттың дәстүрлі нан мен тұз ұсыну рәсімі арқылы Ресей қолбасшылығына ресми түрде берілді. Хожант басып алынғаннан кейін көп ұзамай Бұхара әмірі [[Мұзаффар әмірші|Мұзаффар ибн Насырұлланың]] атынан келген елшілік Романовскиймен қаланың берілу шарттарын талқылау үшін кездесті. Алайда Романовский елшілік басшысын сенімсіз адам деп санап, оның ұсынысын қабылдамады. Бұдан кейін ол Бұхараға қарасты Жызақ пен Үрейтөбе қалаларына қарай жорығын жалғастырды. Романовский өзіне берілген ресми рұқсатсыз жүргізген бұл жорығы арқылы, [[Михаил Григорьевич Черняев|М. Черняевтің]] [[Ресей империясының Ташкентті басып алуы|Ташкентті басып алғанындай]], Ресей үкіметінің алдында беделін көтеруді көздеген еді. Алайда Ресей империясының Сыртқы істер министрлігі оның бұл әрекетін құптамады. Романовскийдің жорығы кезінде Нау мен Хожант бекіністерінің басып алынуы Қоқан хандығын қатты алаңдатты. Өйткені Қоқан билігі Хожантты өз мемлекетінің құрамындағы қала деп есептейтін. 28 мамырда Қоқан ханы [[Құдаяр хан]] Романовскийге хат жолдап, өзін патшаның досы деп жариялады, ізгі ниетін білдіріп, Бұхараға қарсы одақ құруға дайын екенін аңғартты. Романовский бұл ұсынысқа оң жауап беріп, өз кезегінде Ресей көпестеріне еркін сауда жасау құқығын және Ресейдің қылмыс жасаған адамдарды ұстап беруін талап етті. == Әдебиет == * ''Керсновский А. А.'' История Русской армии Т. 2. — М.: Голос, 1993.—336 с., ил. — ISBN 5-7117-0058-8; ISBN 5-7117-0059-6. — 100 000 экз. * ''Зайцев В. Н.'' [https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ История 4-го Туркестанского линейного батальона, с картой, за период с 1771 по 1882 год, как материал к описанию движения русских в Среднюю Азию.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221011135234/https://runivers.ru/lib/book6898/197028/ |date=2022-10-11 }} 1882. 283 с. * ''Терентьев М. А.'' [https://viewer.rusneb.ru/ru/000199_000009_007492478?page=1&rotate=0&theme=white История завоевания Средней Азии.] Т. 1-3. СПб., 1903 * ''Фишер В. А.'' Заметка о взятии города Ходжента нашими войсками 24 мая 1866 года // Инженерный Журнал. № 1, 1873. * ''Серебрянников А. Г.'' Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. — Ташкент, 1908, Т. 17,с.201-202. * ''Гребнер А. В.'' Осады и штурмы среднеазиатских крепостей и населенных пунктов // Инженерный журнал. — СПб, 1897.- № 1-2. — С. 8. * Русское знамя в Средней Азии // Исторический вестник. — 1899.- № 6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қоқан-Ресей соғысы]] [[Санат:Өзбекстандағы ұрыстар]] [[Санат:Орталық Азиядағы ұрыстар]] [[Санат:Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]] 67niut278o7ztunyhf0y6tnn97fyzih Фил Коллинз 0 786216 3651531 3650722 2026-09-06T14:34:18Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 3651531 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші||ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); [[30 қаңтар]] [[1951 жыл|1951 жылы]], [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>Қар. [[Ең көп сатылған музыкалық орындаушылар тізімі]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> [[Сурет:Strasbourg-1981-10-a-07 (3759068882).jpg|220px|нобай|солға|Страсбург, 1981 жыл]] 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> [[Сурет:Phil Collins.jpg|220px|нобай|1996 жыл]] 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113191947/http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=2013-11-13 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html Ф. Коллинздің Мэттью атты ұлы болды]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз ажырасу істерін реттеу үшін 25 млн фунт төлейді|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{кітап|авторы=Lackowski, Rich|тақырыбы=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|баспасы={{iw|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|жыл=2009|беттері=11|isbn=978-0739056714}} </ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{мақала|авторы=Tolleson, Robin|тақырыбы=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|сілтеме=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|тілі=en|басылым=Drums and Drumming|түрі=magazine|беттері=42}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == [[Сурет:2433 - Washington DC - Verizon Center - Genesis - In the Cage.JPG|220px|нобай|Коллинз (Genesis тобының құрамында) «In the Cage» әнін орындауда, 2007 жыл]] {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == [[Сурет:Phil Collins 1980s (cropped).jpg|200px|нобай|1980 жылдары.]] * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r2a0vx4zsm6t2qej5ed95unv59svg0j 3651598 3651531 2026-09-06T20:41:33Z Kasymov 10777 3651598 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші|Ұлыбритания|ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); [[30 қаңтар]] [[1951 жыл|1951 жылы]], [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>Қар. [[Ең көп сатылған музыкалық орындаушылар тізімі]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> [[Сурет:Strasbourg-1981-10-a-07 (3759068882).jpg|220px|нобай|солға|Страсбург, 1981 жыл]] 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> [[Сурет:Phil Collins.jpg|220px|нобай|1996 жыл]] 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113191947/http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=2013-11-13 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html Ф. Коллинздің Мэттью атты ұлы болды]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз ажырасу істерін реттеу үшін 25 млн фунт төлейді|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{кітап|авторы=Lackowski, Rich|тақырыбы=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|баспасы={{iw|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|жыл=2009|беттері=11|isbn=978-0739056714}} </ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{мақала|авторы=Tolleson, Robin|тақырыбы=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|сілтеме=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|тілі=en|басылым=Drums and Drumming|түрі=magazine|беттері=42}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == [[Сурет:2433 - Washington DC - Verizon Center - Genesis - In the Cage.JPG|220px|нобай|Коллинз (Genesis тобының құрамында) «In the Cage» әнін орындауда, 2007 жыл]] {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == [[Сурет:Phil Collins 1980s (cropped).jpg|200px|нобай|1980 жылдары.]] * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0y9r5a26dd4sweejh8ulx2mblbf3h2j 3651599 3651598 2026-09-06T20:41:50Z Kasymov 10777 «[[Санат:Тенорлар|Тенорлар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651599 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші|Ұлыбритания|ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); [[30 қаңтар]] [[1951 жыл|1951 жылы]], [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>Қар. [[Ең көп сатылған музыкалық орындаушылар тізімі]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> [[Сурет:Strasbourg-1981-10-a-07 (3759068882).jpg|220px|нобай|солға|Страсбург, 1981 жыл]] 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> [[Сурет:Phil Collins.jpg|220px|нобай|1996 жыл]] 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113191947/http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=2013-11-13 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html Ф. Коллинздің Мэттью атты ұлы болды]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз ажырасу істерін реттеу үшін 25 млн фунт төлейді|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{кітап|авторы=Lackowski, Rich|тақырыбы=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|баспасы={{iw|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|жыл=2009|беттері=11|isbn=978-0739056714}} </ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{мақала|авторы=Tolleson, Robin|тақырыбы=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|сілтеме=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|тілі=en|басылым=Drums and Drumming|түрі=magazine|беттері=42}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == [[Сурет:2433 - Washington DC - Verizon Center - Genesis - In the Cage.JPG|220px|нобай|Коллинз (Genesis тобының құрамында) «In the Cage» әнін орындауда, 2007 жыл]] {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == [[Сурет:Phil Collins 1980s (cropped).jpg|200px|нобай|1980 жылдары.]] * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тенорлар]] fnxs8vgwrrvy2rmva4se4xugni3swuq 3651600 3651599 2026-09-06T20:43:12Z Kasymov 10777 +[[Санат:BRIT Awards сыйлығының иегерлері]]; +[[Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері]]; +[[Санат:Atlantic Records орындаушылары]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651600 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Фил Коллинз |Шынайы есімі = |Сурет = GenesisO2260322 p2 (5 of 22) (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Коллинз 2022 жылы |Фон = |Туған кездегі есімі = {{Lang-en|Philip David Charles Collins}} |Толық аты = Филип Дэвид Чарльз Коллинз |Туған күні = 30.01.1951 |Туған жері = [[Уондсуэрт]], [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] немесе<br>[[Лондон]], [[Ұлыбритания]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1963—2011<br>2015—{{қ.у.}} |Мемлекет = {{UK}} |Мамандықтары = [[барабаншы]], {{әнші|Ұлыбритания|ХХ ғасыр|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = [[тенор]] |Аспаптары = [[ударлық қондырғы]], [[соқпалы аспаптар]], [[фортепиано]], [[керней]], [[бас-гитара]], [[волынка]] және [[гитара]] |Жанрлары = {{Unbulleted list | [[Поп-музыка|поп]]<ref name="Phil Collins AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Phil Collins Biography|lang=en|website=AllMusic|first=William|last=Ruhlmann|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001045905/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://cnn.com|title=Phil Collins' fans rejoice: Artist announces end of retirement|lang=en|first=Ed|last=Payne|publisher=CNN|date=2015-10-29|access-date=2021-02-17|archive-date=2015-11-02|archive-url=https://archive.org}}</ref> | [[софт-рок]]<ref>{{cite news|url=https://telegraph.co.uk|title=Ozzy Osbourne: 'I love Phil Collins'|lang=en|work=The Daily Telegraph|first=Murray|last=Wardrop|date=2009-05-08|archive-date=2016-01-03|archive-url=https://archive.org|access-date=2021-02-17}}</ref><ref>{{cite web|url=://about.com|title='80s Soft Rock/Adult Contemporary Artists – Top 10 Soft Rock/Adult Contemporary Artists of the '80s|publisher=://about.com|access-date=2014-03-12|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144629/://about.com|url-status=live}}</ref> | [[прогрессивный рок]]<ref name="Genesis AllMusic">{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Genesis Biography|lang=en|first=Bruce|last=Eder|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2013-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130810104516/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> | [[арт-рок]]<ref name="Phil Collins AllMusic" /> | [[голубоглазый соул]]<ref>{{cite web|url=https://consequenceofsound.net|title=Phil Collins has serious disdain for Paul McCartney|website=Consequence of Sound|author=Alex Galbraith|date=2016-10-19|access-date=2018-11-20|archive-date=2020-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120062703/https://consequenceofsound.net|url-status=live}}</ref> | [[джаз фьюжн]]<ref>{{cite web|url=https://allmusic.com|title=Brand X Biography|lang=en|first=Steve|last=Huey|website=AllMusic|access-date=2014-04-16|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418133939/https://allmusic.com|url-status=live}}</ref> }} |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Flaming Youth (топ)|Flaming Youth]], [[Genesis (топ)|Genesis]], [[Brand X (топ)|Brand X]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = [[Virgin Records]], [[Atlantic Records]], [[Warner Records]], [[Walt Disney Records]] және [[Rhino Entertainment Company]] |Марапаттары = [[Корольдік Виктория орденінің лейтенанты]] (LVO)<br>[[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Толық тізім]] |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Фил Коллинз''' [[Корольдік Виктория ордені|LVO]] ({{Lang-en|Phil Collins}}; толық аты-жөні '''Филип Дэвид Чарльз Коллинз''' ({{Lang-en|Philip David Charles Collins}}); [[30 қаңтар]] [[1951 жыл|1951 жылы]], [[Лондон]]) — британдық әнші, барабаншы, әндер авторы, дыбыс жазу продюсері және актер. [[Genesis]] [[Рок-музыка|рок]]-тобының қатысушысы ретінде танымалдылыққа ие болды, содан кейін өз альбомдарының 150 миллионнан астам данасын сатып, әсерлі жеке мансап жасады. Фил Коллинз — бүкіл тарихты ескергенде, альбомдары бүкіл әлем бойынша жеке орындаушы ретінде де және (бөлек) музыкалық ұжымның қатысушысы ретінде де жүз миллионнан астам данамен сатылған үш музыканттың бірі ([[Пол Маккартни]] және [[Майкл Джексон]]мен бірге).<ref name="classic2">{{мақала | авторы = | тақырыбы = Послевкусие. Сказание о Genesis, часть 2 | шынайы атауы = | сілтеме = http://total-rock.ru/magazines/classicrock/120/ | тілі = ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[Classic Rock]] | түрі = magazine | орны = | баспасы = Арс Лонга | жыл = 2012 | томы = 105 | нөмірі = 05 | беттері = 47—51, 72—73 | isbn = | issn = 1997-7646 }}</ref><ref>Қар. [[Ең көп сатылған музыкалық орындаушылар тізімі]].</ref> Бүкіл мансабында [[Genesis]] тек бір-ақ рет (1986 жылы) [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] чартының шыңына көтеріле алғанымен, Коллинз мұны жеті рет орындай алды — «[[Against All Odds (Take a Look at Me Now)|Against All Odds]]<nowiki/>» (1984), «One More Night» (1985), «Sussudio» (1985), «Separate Lives» (1985), «A Groovy Kind of Love» (1988), «Two Hearts» (1988) синглдарымен және — өзінің ең танымал әні болуы мүмкін — «[[Another Day in Paradise]]<nowiki/>» (1989) туындысымен. Ал Коллинздің өзіндік визит карточкасы болып әлі де оның ең алғашқы жеке синглы — «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» қала бермек. Ол Пол Маккартни, [[Би Би Кинг|B.B. King]], [[Оззи Осборн]], [[Джордж Харрисон]], [[Роберт Плант]], [[Эрик Клэптон]], [[Майк Олдфилд]], [[Стинг]], [[Джон Кэйл]], [[Брайан Ино]], [[Питер Гэбриел]], [[Рави Шанкар]], [[Томми Болин]], [[Адам Ант]], [[Фрида Лингстад]], [[Тина Тернер]], [[Игги Поп]], [[Энни Леннокс]], [[Марк Нопфлер]], [[Джон Андерсон]], [[Дзуккеро]], [[Брайан Ферри]] және [[Тупак Шакур|2pac]] сияқты танымал музыканттармен жұмыс істеді. [[Фил Коллинздің марапаттары мен номинацияларының тізімі|Оның марапаттары]]ның арасында — 8 «[[Грэмми]]<nowiki/>», 2 «[[Алтын глобус]]<nowiki/>», 6 «[[BRIT Awards|''Brit Awards'']]<nowiki/>», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>», «[[Дисней аңыздары|Disney Legend]]<nowiki/>» сыйлығы, жетістіктері үшін «Халықаралық сыйлықты» қоса алғанда, {{iw|Британдық композиторлар мен авторлар академиясының|Британдық композиторлар мен авторлар академиясы|en|The Ivors Academy}} 6 марапаты бар. Ол 1999 жылы [[Голливуд «Даңқ аллеясы» — дыбыс жазу индустриясына қосқан үлесі үшін лауреаттар тізімі|Голливудтың Даңқ аллеясы]]нда жұлдыз алды, 2003 жылы «[[Ән авторларының даңқ залы]]на» және 2010 жылы Genesis тобының қатысушысы ретінде «[[Рок-н-ролл даңқ залы]]на» енгізілді. ''[[Rolling Stone (журнал)|Rolling Stone]]'' журналының «Барлық уақыттағы 100 ең ұлы барабаншы» тізімінде 43-орынға ие болды.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|title=100 Greatest Drummers of All Time|author=Christopher R. Weingarten,Jon Dolan,Matt Diehl,Ken Micallef,David Ma,Gareth Dylan Smith,Oliver Wang,Jason Heller,Jordan Runtagh,Hank Shteamer,Steve Smith,Brittany Spanos,Kory Grow,Rob Kemp,Keith Harris,Richard Gehr,Jon Wiederhorn,Maura Johnston,Andy Greene|date=31 мартa 2016|lang=en|publisher=Rolling Stone|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217024634/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/100-greatest-drummers-of-all-time-77933/|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Филип Дэвид Чарльз Коллинз 1951 жылғы 30 қаңтарда [[Ұлыбритания]]ның лондондық [[Уондсуэрт (Лондон боросі)|Уондсуэрт]] боросында дүниеге келген. Бес жасында ата-анасы Филге ойыншық ударлық қондырғы сыйлады, бұл оның бас айналдыратын музыкалық мансабының бастауы болды. Оның алғашқы музыкалық тәжірибесі теле- және радиобағдарламалардың музыкалық сүйемелдеуіне ілесіп, ырғақты соғу болды. Барабанда ойнау Фил үшін басты әуестікке айналды. Жасөспірім кезінде Коллинз актерлік шеберлікке де әуестенеді, алайда музыкаға деген құштарлық басым түсіп, 1969 жылы ол Flaming Youth тобының барабаншысы ретінде өзінің алғашқы келісімшартына қол жеткізді. Бұл ұжым шығарған альбом орташа табысқа ие болды, ал бір жылдық гастрольдер мен келіспеушіліктерден кейін ұжым тарап кетті.<ref name="multiple">{{Cite web|url=http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|title=Рок-энциклопедия. Фил Коллинз|access-date=2013-02-12|archive-date=2013-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005735/http://rockfaces.ru/p/philcollins.htm|url-status=live}}</ref> 1970 жылы 19 жастағы Коллинз перкуссионист ретінде [[Джордж Харрисон]]ның «[[All Things Must Pass|Art of Dying]]<nowiki/>» трегін жазуға қатысты<ref>{{Cite web|url=https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|title=Гениальное воспоминание Фила Коллинза об его участии в записи альбома Джорджа Харрисона|access-date=2020-03-08|archive-date=2020-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200913083721/https://stereo.ru/qa/lsyh4-genialnoe-vospominanie|url-status=live}}</ref> және дәл сол жылы [[Melody Maker]] музыкалық журналындағы<ref name="classic">{{мақала|тақырыбы=Кушать подано. Сказание о Genesis, часть 1|сілтеме=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/119/|тілі=ru|басылым=[[Classic Rock]]|түрі=magazine|баспасы=Арс Лонга|жыл=2012|томы=104|нөмірі=04|беттері=42—47, 80—81|issn=1997-7646}}</ref> мынадай хабарландыруға үн қатты: «Ансамбль акустиканы жақсы сезінетін барабаншы іздейді». Ансамбль жеке мектеп түлектері ұйымдастырған [[Genesis]] тобы болып шықты. [[Питер Гэбриел]]дің ата-анасының үйіне тыңдауға келген Коллинз ондағы жағдайға таңғалды — орманды жер, террасадағы рояль, жүзу бассейнінің болуы, жайқалған бақтың көлеңкесіндегі ударлық қондырғы және сол уақытта жаңа шыққан ''[[Trespass]]'' альбомының дыбысталуы.<ref name="classic" /> Коллинз тыңдауда басқа үміткерлердің бәрін оңай артқа тастап, бірден топ құрамына қабылданды.<ref name="multiple" /> Коллинздің куәлік етуінше, оның Genesis-тегі алғашқы гонорары аптасына 10 фунт стерлингті құраған — бұл оның Flaming Youth тобында алғанынан 2 есе көп.<ref name="classic" /> [[Соқпалы аспаптар]]да ойнаумен қатар, Коллинз композицияларды жазуға [[бэк-вокалист]] ретінде де қатысты. Фил Коллинздің Genesis-тегі толыққанды вокалдық дебюті 1971 жылғы ''[[Nursery Cryme]]'' альбомындағы «For Absent Friends» ({{tr-en|Өмірден өткен достарға}}) композициясы болды. 1975 жылы топтан оның негізін қалаушы [[Питер Гэбриел]] кеткеннен кейін, жаңа вокалист туралы мәселе туындады. Ұжым төрт жүзден астам үміткерді тыңдады, бірақ ақыр соңында топ микрофонды өздерінің барабаншысына (бұған айтарлықтай күмәнмен қараған) беруді ұйғарды.<ref name="classic2" /> бұл сәт тек Коллинз үшін ғана емес, топтың өзі үшін де ең маңызды сәттердің біріне айналды. Келесі жиырма жыл ішінде топ әлемдегі ең танымал ұжымдардың біріне айналды; бұған топтың вокалисі әрі барабаншысы ғана емес, сонымен қатар оның көптеген әндерінің музыкасы мен мәтіндерінің авторы болған Коллинздің өзі де үлкен үлес қосты. Genesis-пен қатар Коллинз көптеген жылдар бойы [[Brand X (топ)|Brand X]] джаздық аспаптық жобасымен жұмыс істеді, сондай-ақ [[Питер Бэнкс]] (Yes) пен [[Энтони Филлипс]]тің (Genesis) альбомдарына қатысты. Коллинздің айтуынша, ол [[Кит Мун]] қайтыс болғаннан кейін [[The Who]] тобының барабаншысы орнын басуға дайын болған, алайда топқа [[Кенни Джонс]] шақырылып қойған еді.<ref>{{Cite web |url=https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |title=Phil Collins interview: the Live Aid fiasco, going solo, and coping with criticism |access-date=2022-09-22 |archive-date=2022-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922094534/https://www.loudersound.com/features/phil-collins-interview |url-status=live }}</ref> [[Сурет:Strasbourg-1981-10-a-07 (3759068882).jpg|220px|нобай|солға|Страсбург, 1981 жыл]] 1980 жылдардың басында Фил Коллинз жеке мансабымен айналыса бастады. Жеке мансабын бастаған танымал топтардың вокалистерінің ішінен топта қол жеткізген жетістігінен асып түсе алатындар некен-саяқ, бірақ Коллинздің бұған тиесілі дәрежеде қолы жетті.<ref name="classic2" /> Оның ең алғашқы жеке альбомы ''[[Face Value]]''-дің тиражы Genesis альбомдарының тираждарынан асып түсті, ал «[[In the Air Tonight]]<nowiki/>» композициясы оның визит карточкасына айналды.<ref name="classic2" /> бұған қоса «гейтирленген реверберация» ({{lang-en|gated reverb}}) әсеріне негізделген (Гэбриел, Коллинз және олардың бірлескен продюсері әрі дыбыс инженері [[Хью Пэдхэм]] ойлап тапқан) барабандардың қуатты дыбысы да оның қолтаңбасы болып, ол «80-жылдардың дыбысталуын алдын ала айқындап берді».<ref>{{cite web |title=How a Recording Studio Mishap Created the Famous Drum Sound That Defined 80s Music & Beyond |url=http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html |access-date=2020-10-10 |agency=Open Culture |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019092759/http://www.openculture.com/2017/09/how-a-recording-studio-mishap-created-the-famous-drum-sound-that-defined-80s-music-beyond.html }}</ref> 1980 жылдар бойы Коллинз бірқатар табысты альбомдар шығарды және сонымен бірге Genesis-пен бірге жұмыс істеуді жалғастырды, сондай-ақ [[Роберт Плант]], [[Эл Ди Меола]], [[Тони Левин]], [[Адам Ант]], [[Филип Бейли]], [[Эрик Клэптон]], [[Чака Хан]], [[Говард Джонс]], [[Пол Маккартни]], [[Tears for Fears]] сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. 1985 жылғы шілдеде Фил Коллинз [[Live Aid]] қайырымдылық фестивалінде өнер көрсетіп, «[[Уэмбли (1923)|Уэмбли]]де» [[Стинг]]пен бірге ойнады, содан кейін [[Филадельфия]]дағы JFK стадионында [[Led Zeppelin]] тобының өнер көрсетуінде ([[Роберт Плант]]тың шақыруы бойынша) барабандар партиясын орындау үшін «[[Конкорд]]<nowiki/>» ұшағымен АҚШ-қа ұшып кетті.<ref name=nottoblame>{{Cite web |url=https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |title=Phil Collins: Why I’m Not to Blame for Led Zeppelin’s Live Aid Reunion Show |access-date=2018-10-13 |archive-date=2018-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013172226/https://www.guitarworld.com/artists/phil-collins-why-im-not-blame-led-zeppelins-live-aid-reunion-show |url-status=live }}</ref> Led Zeppelin тобының өнер көрсетуі сәтсіз өтті;<ref name="nottoblame" /> (Коллинз белгілі бір сәтте сахнадан кетіп қалғысы келді);<ref name="nottoblame" /> бұл ретте екі тарап та бұған бір-бірін кінәлайды. Өзінің өмірбаянында Коллинз Плант пен Пейджбен бірге өнер көрсетуге келісімі «Led Zeppelin-нің қайта бірігуіне» айналатынын бірден түсінбегенін, сондай-ақ репетицияларға қатыспағанын, ал екінші барабаншының бар екенін тікелей өнер көрсетер алдында ғана біліп, нәтижесінде көбіне «ауада» ойнағанын есіне алады.<ref name="nottoblame" /> [[Сурет:Phil Collins.jpg|220px|нобай|1996 жыл]] 1990 жылдардың басында Коллинз өзін жеке жобаларға және киноға түсуге арнау үшін Genesis тобынан кетуге шешім қабылдады. Алайда Genesis-тен кетер алдында ол топтың «Гэбриелден кейінгі» тарихындағы ең үздік альбомдардың бірі ''[[We Can’t Dance]]'' (1991) туындысын топ қатысушыларымен бірге жазып, үлкен қоштасу турнесіне (1992—1993) қатысты. 1999 жылы ол [[Walt Disney Pictures]] студиясының [[Tarzan (саундтрек)|«Тарзан» мультфильміне саундтрек]] жазып, «You’ll Be in My Heart» әні үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]<nowiki/>»<ref name="Oscars2000">{{cite web |url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |title=The 72nd Academy Awards (2000) Nominees and Winners |publisher=oscars.org |access-date=2018-10-13 |archive-date=2014-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006111921/http://www.oscars.org/awards/academyawards/legacy/ceremony/72nd-winners.html |url-status=live }}</ref> және «[[Алтын глобус]]<nowiki/>»<ref>{{cite web |url=http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |title=2000 Golden Globe Award Winners |publisher=Rope of Silicon |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811214304/http://www.ropeofsilicon.com/goldenglobes/2000-golden-globe-award-winners/ |archive-date=2014-08-11 }}</ref> сыйлықтарын алды. Фил Коллинз көптеген фильмдерге түсті. Оның қатысуымен шыққан ең танымал фильмдердің бірі — «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988), бұл 1963 жылғы пошта пойызын тонау туралы туынды. Коллинздің репертуары махаббат туралы нәзік те әуезді әндермен ғана шектелмейді. Фил Коллинз өзінің әндерінде (өзінің жеке репертуары үшін де, Genesis үшін де) маңызды әлеуметтік және моральдық тақырыптарды көтереді: әскери қақтығыстар, ата-ана мен бала арасындағы күрделі қарым-қатынастар, үйсіздердің өмірі<ref name="rs1">{{cite magazine|url=http://www.rollingstone.com/music/song-stories/another-day-in-paradise-phil-collins|title=Another Day in Paradise|lang=en|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=2020-07-02|url-status=dead}}</ref> және басқа да өткір мәселелер. 2002 жылғы 3 маусымда Фил Коллинз Королева Елизавета II-нің алтын мерейтойына арналған концертте барабанда ойнады. 2007 жылы Фил «[[When in Rome 2007|Turn It On Again]]<nowiki/>» қоштасу туры үшін Genesis тобымен қайта бірікті. 2011 жылғы 7 наурызда Фил Коллинз өзінің музыкалық мансабын аяқтайтынын жариялады. «Мен мансабымды аяқтауды ұйғардым, өйткені екі кішкентай ұлыма күнделікті әрі толық күндік әке болғым келеді» — деп хабарлады ол өзінің ресми сайтында. Сол мәлімдемесінде ол әртүрлі әлемдік БАҚ-тың оның музыкалық мансабын аяқтауына түрткі болған себептер туралы алға тартқан пікірлерін жоққа шығарды:<ref name="Breaking">[http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ Мансапты аяқтау туралы хабарлама Фил Коллинздің ресми сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113191947/http://www.philcollins.co.uk/news/breaking-news-message-phil/ |date=2013-11-13 }}{{ref|en}}.</ref> «Мен баспасөздегі жаман сын немесе жағымсыз шолулар кесірінен кетіп бара жатқан жоқпын», «Мені ешкім жақсы көрмейтіндіктен кетіп бара жатқан жоқпын. Менің шығармашылығымды бағалайтын жанкүйерлерімнің көп екенін білемін. Сіздерге рахмет». 2016 жылдың күзінде Фил Коллинз сахнаға қайта оралатынын мәлімдеді — 2017 жылдың жазында ол өзі «Әлі өлген жоқ» деп атаған тур аясында Лондон, Кёльн және Парижде тоғыз концерт береді. Өзінің оралатыны туралы мәлімдемені 65 жастағы музыкант Лондондағы үлкен баспасөз мәслихатында жасады.<ref>{{Cite news|title=Коллинз ещё не мёртв|url=https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3|work=Газета.Ru|access-date=2016-11-18|archive-date=2016-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060058/https://www.gazeta.ru/culture/2016/10/18/a_10256813.shtml#page3}}</ref> == Жеке өмірі == 1975 жылы Фил Коллинз Андреа Берторелли есімді қызға үйленді, онымен алғаш рет 11 жасында Лондондағы театр мектебінде танысқан болатын. Коллинз сонымен қатар оның бірінші некесінен туған қызы {{iw|Джоэли Коллинз|Джоэлиді|en|Joely Collins}} (1972 ж.т.) де асырап алды. 1976 жылы ерлі-зайыптылардың {{iw|Саймон Коллинз|Саймон|en|Simon Collins}} есімді ұлы дүниеге келді. Алайда Андреа Филдің концерттер мен гастрольдердегі тұрақты бос еместігімен еш көне алмады, сөйтіп 1980 жылы олар ажырасып кетті. 1985 жылы музыкант америкалық Джилл Тэвелманға үйленді. 1989 жылы олардың [[Лили Коллинз|Лили]] есімді қызы дүниеге келді. 1996 жылы Фил мен Джиллдің некесі ыдырады. Әншінің үшінші әйелі мексикалық тектегі швейцариялық модель Орианна Цевей болды. Үйлену тойы 1999 жылы өтті. 2001 жылы ерлі-зайыптылардың ұлы Николас, ал 2004 жылы — ұлы Мэттью дүниеге келді.<ref>[http://www.cbsnews.com/2300-500150_162-664027-15.html Ф. Коллинздің Мэттью атты ұлы болды]</ref> 2008 жылы Фил мен Орианна ажырасып кетті. Музыкант бұрынғы әйеліне 25 миллион фунт стерлинг (шамамен 50 миллион доллар) төледі — бұл ажырасу процестерінің бүкіл тарихындағы ең үлкен өтемақы сомаларының бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|title=The Telegraph: Ф. Коллинз ажырасу істерін реттеу үшін 25 млн фунт төлейді|lang=en|access-date=2012-08-23|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625084429/http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2573702/Phil-Collins-pays-25-million-in-divorce-settlement.html|url-status=live}}</ref> Алайда 2016 жылы әнші Цевеймен татуласқанын және енді олар балаларымен бірге [[Майами]]дегі Филдің үйінде тұрып жатқанын хабарлады.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|title=Against all odds, Phil Collins is back with his ex-wife after £25m divorce settlement|lang=en|work=The Daily Telegraph|date=2016-01-29|archive-date=2018-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504091343/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/12131144/Against-all-odds-Phil-Collins-is-back-with-his-ex-wife-after-25m-divorce-settlement.html|access-date=2018-05-03}}</ref> Бірақ 2020 жылдың қазан айында Коллинз Цевейдің сол жылдың тамыз айында-ақ басқа ер адамға жасырын түрде тұрмысқа шығып кеткенін шокпен біліп, содан кейін оны үйден шығару туралы ордер талап етті.<ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=Phil Collins' ex-wife Orianne Cevey 'still refusing to leave Miami house'|url=https://metro.co.uk/2020/10/21/phil-collins-ex-wife-orianne-cevey-files-counterclaim-refusing-leave-miami-mansion-13458746/|access-date=2020-11-02|website=Metro|lang=en}}</ref> Цевей Майамидегі ортақ үйлері құнының жартысын талап етіп, қарсы талап-арыз берді. 2021 жылы Коллинз бұл үйді 39 миллион долларға сатып жіберді.<ref>{{cite web|url=https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|title=Phil Collins' Miami Beach house sold to billionaire businessman and wife for $39.25M|first=Rebecca|last=San Juan|work=Miami Herald|date=2021-01-28|access-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206131347/https://www.miamiherald.com/news/business/real-estate-news/article248818005.html|archive-date=2021-02-06}}</ref> 1990 жылдардың ортасынан бастап Филдің денсаулығында кінәраттар пайда болды. Бастапқыда бұл есту қабілетінің ішінара нашарлауынан көрінді, ал кейіннен екі қолының да жүйке талшықтарының зақымдануы салдарынан барабанда ойнау мүмкіндігінен мүлдем айырылды. 2015 жылы Коллинз омыртқасына ота жасатты, ал екі жылдан кейін өзінің қонақүй нөмірінде тайып жығылып, басынан жарақат алды. Ауыр халдегі Фил лондындық ауруханаға жеткізілді, ал Альберт-холлда жоспарланған концерттерді кейінге шегеруге тура келді.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20170608/1496108657.html|title=В Лондоне госпитализировали Фила Коллинза|date=2017-06-08|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2019-06-03|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603143705/https://ria.ru/20170608/1496108657.html|url-status=live}}</ref> Содан бері Коллинз таяққа сүйеніп қозғалады, ал өзінің концерттерінде, әдетте, отырып өнер көрсетеді. == Әсері == Прогрессивті рокты айқындаған «аңыздар» туралы кітабында америкалық барабаншы Рич Лаковски былай деп жазды: «Фил Коллинздің Genesis-тің алғашқы жазбаларындағы [[Грув (музыка)|грув]]ы көптеген талантты барабаншыларға жол ашып берді. Оның барабандарды ерекше музыкалық өлшемдерде асқан шеберлікпен „айқайлату“ және соншалықты сенімді түрде үйлестіру қабілеті көптеген барабаншылардың құлаққаптарын лақтырып тастап, Филге ілесіп ойнауына мәжбүр етті<ref>{{кітап|авторы=Lackowski, Rich|тақырыбы=On the Beaten Path, Progressive Rock: The Drummer's Guide to the Genre and the Legends Who Defined It|баспасы={{iw|Alfred Music|Alfred Publishing|en|Alfred Music}}|жыл=2009|беттері=11|isbn=978-0739056714}} </ref>». 2014 жылы Rhythm журналының оқырмандары Коллинзді Genesis тобының 1974 жылғы ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' альбомындағы жұмысы үшін прогрессивті роктың ең ықпалды төртінші барабаншысы етіп таңдады.<ref>{{cite web|url=https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|title=Peart named most influential prog drummer|first=Eric|last=Mackinnon|publisher=Louder|date=2014-10-03|access-date=2015-08-21|archive-date=2021-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122231440/https://www.loudersound.com/news/rush-neil-peart-influential-prog-drummer|url-status=live}}</ref> 2015 жылы MusicRadar Коллинзді прогрессивті роктағы барабан ойнау өнерінің алты пионерінің бірі деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming">{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|title=6 pioneers of prog rock drumming|publisher=MusicRadar|date=2015-06-02|access-date=2015-08-22|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051635/http://www.musicradar.com/news/drums/6-pioneers-of-prog-rock-drumming-622031|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> 2005 жылы Planet Rock радиостанциясының тыңдаушылары Коллинзді тарихтағы ең ұлы бесінші рок-барабаншы ретінде таңдады.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|title=Zeppelin voted 'ideal supergroup'|lang=en|work=BBC News|date=2005-07-10|archive-date=2007-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021231419/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4669597.stm|access-date=2020-03-19}}</ref> Коллинз Gigwise нұсқасы бойынша «Барлық уақыттағы ең ұлы барабаншылар» тізімінде оныншы орынға ие болды, ал 2010 жылы MusicRadar-дың «Соңғы 25 жылдағы 20 ең ұлы барабаншы» тізімінде тоғызыншы орыннан көрінді.<ref>{{cite news|url=http://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|title=The Greatest Drummers of All Time!|work=Gigwise|date=2008-05-29|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116123125/https://www.gigwise.com/photos/43499/41/the-greatest-drummers-of-all-time#gallery|access-date=2020-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|title=The 20 greatest drummers of the last 25 years|publisher=MusicRadar|date=2010-08-10|access-date=2014-06-04|archive-date=2014-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713225216/http://www.musicradar.com/rhythm/the-20-greatest-drummers-of-the-last-25-years-270334|url-status=live}}</ref> 1987 жылы Коллинз өзінің Brand X және ерте кезеңдегі Genesis-тегі жылдам ойнау мәнерін еске алып: «Мен бұдан былай бұлай ойнай алмаймын» — деген болатын.<ref>{{мақала|авторы=Tolleson, Robin|тақырыбы=Phil Collins & Chester Thompson: The Drums of Genesis|сілтеме=http://thegenesisarchive.co.uk/drums-and-drumming-phil-and-chester/|тілі=en|басылым=Drums and Drumming|түрі=magazine|беттері=42}}</ref> [[Foo Fighters]] барабаншысы [[Тейлор Хокинс]] Коллинзді өзінің барабан ойнаудағы кумирлерінің бірі деп атайды.<ref name="Hawkins">{{cite web|first=Chris|last=Barnes|url=http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|title=Drum Icon Interviews: Taylor Hawkins|publisher=MusicRadar|date=2010-08-31|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812083949/http://www.musicradar.com/rhythm/drum-icon-interviews-taylor-hawkins-271862|archive-date=2014-08-12|url-status=live}}</ref> Ол: «Коллинз — керемет барабаншы. Барабанда жақсы ойнағысы келетін кез келген адам оған назар аударуы керек; бұл адам — нағыз шебер» — деді.<ref>{{cite web|first=Malcolm|last=Dome|authorlink=Malcolm Dome|url=https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|title=Taylor Hawkins: My Prog Heroes|publisher=TeamRock|date=2014-04-07|access-date=2015-08-21|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904053727/https://www.teamrock.com/features/2014-04-07/taylor-hawkins-my-prog-heroes|archive-date=2015-09-04}}</ref> Modern Drummer журналының 2001 жылғы сәуірдегі санында [[Dream Theater]] барабаншысы [[Майк Портной]] өзіне әсер еткен және өзі құрметтейтін барабаншылар туралы сұраққа жауап берген сұхбатында Коллинзді атап өткен болатын.<ref>{{cite web|url=http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|title=Mike Portnoy.com The Official Website|publisher=Mike Portnoy|access-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090717181412/http://www.mikeportnoy.com/aboutmike/faq/answers/20.aspx|archive-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref> 2014 жылғы тағы бір әңгіме барысында Портной оның 1970 жылдардың басы мен ортасындағы «таңғажайып прогрессивті барабан ойынын» жоғары бағалады.<ref>{{cite news|title=Mike Portnoy Interviewed On Drum Talk TV (Video)|lang=en|url=http://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|work=Blabbermouth.net|date=2014-02-07|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020603/https://www.blabbermouth.net/news/mike-portnoy-interviewed-on-drum-talk-tv-video/|access-date=2020-03-19}}</ref> [[Rush]] тобының барабаншысы [[Нил Пирт]] оның Genesis тобының 1973 жылғы ''[[Selling England by the Pound]]'' альбомындағы «әдемі барабан ойыны» мен «тамаша дыбысталуын» жоғары бағалап, оны «барабан ойнау өнерінің мәңгілік шедеврі» деп атады.<ref name="6 pioneers of prog rock drumming" /> [[Джо Сатриани]] мен [[Стивен Уилсон]] сияқты орындаушылармен бірге жұмыс істеген барабаншы Марко Миннеманн Коллинзді «өз партияларын шығару және содан алатын дыбыс сапасы» үшін «жарқын» музыкант деп атады. Ол: «Фил мен үшін [[Джон Бонэм]] сияқты. Мен оның даралығын, оның көзқарасын естимін» — деді. Ол «барлығы білетін он нотаның» мысалы ретінде «In the Air Tonight» әніндегі соқпалы аспаптар сәтін ерекше атап өтіп, «Фил — өте талантты барабаншы» деген қорытынды жасады.<ref>{{cite web|title=Marco Minnemann picks 13 essential drum albums|url=http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|publisher=MusicRadar|access-date=2015-11-12|first=Joe|last=Bosso|page=3|date=2013-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213051727/http://www.musicradar.com/news/drums/marco-minnemann-picks-13-essential-drum-albums-575589|archive-date=2017-02-13|url-status=live}}</ref> Оны өздеріне әсер еткен музыкант ретінде атап өткен немесе оның барабанда ойнау шеберлігіне таңданыс білдірген басқа барабаншылардың қатарында [[Mastodon]] тобынан [[Брэнн Дэйлор]],<ref>{{cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|magazine=Modern Drummer|quote=''Q'': You must have a big list of drummer influences.<br>''Brann Dailor'': […] for prog, definitely Phil Collins […] Phil Collins is probably my favorite drummer. I never heard beats like his before, and he moved really nicely around the kit, like water. He did these little hi-hat things that were very tasty. I don’t think he gets enough credit as a drummer, and he seems to be blamed for ruining Genesis.|date=2004-05-12|title=Brann Dailor of Mastodon|first=Kevin|last=Kearns|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035457/https://www.moderndrummer.com/2004/05/brann-dailor/|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]] және Big Big Train топтарынан Ник Д’Вирджилио,<ref>{{cite web|title=Nick D'Virgilio exclusive interview From Dusk # 68 – September 2011|url=http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|publisher=www.dusk.it|access-date=2017-03-31|first=Mario|last=Giammetti|date=2011-09|quote=''Q'': How do you consider Phil [Collins] as a drummer?<br>''Nick D'Virgilio'': He is still my favourite drummer of all time. He was the best. I can still put on ''Selling England'' or even some of the Brand X records he made and still me in awe. The thing about his playing was not necessarily the chops but the feel. He had and still does have such a great feel. He made progressive rock music groovy. Nobody else did that and that is what drew me to his playing so much. Like John Bonham made rock so groovy, Phil made prog swing. I used to have arguments with other drummer friends when I was a kid who was the best and I always said Phil was.|archive-date=2014-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192935/http://www.dusk.it/bigbigtrain/interview.htm|url-status=live}}</ref> [[Spock’s Beard]]-тен Джимми Киган,<ref>{{cite web|access-date=2017-03-24|url=https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|title=The Essence of Progressive Drumming|work=Modern Drummer|date=2014-10-14|first=Mike|last=Haid|archive-date=2017-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170315002132/https://www.moderndrummer.com/2014/10/essence-progressive-drumming/|url-status=live}}</ref> Dance Gavin Dance тобынан Мэтт Мингус,<ref>{{cite interview|access-date=2017-05-12|time=4:47|format=video|url=https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|first=Jackie|last=Cular|title=Dance Gavin Dance (Video)|date=2016-10-12|publication-date=2016-10-18|publisher=chorus.fm|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116085705/https://chorus.fm/interviews/dance-gavin-dance-video/|url-status=live}}</ref> Cephalic Carnage-тен Джон Мерриман<ref>{{cite web|access-date=2017-07-12|url=http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|title=John Merryman|date=2007-09-09|work=Sick Drummer Magazine|archive-date=2017-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815135654/http://sickdrummermagazine.com/the-drummers/sick-drummer-hall-of-fame/john-merryman/|url-status=live}}</ref> және [[Стивен Уилсон]] мен Frost жобаларынан Крейг Бланделл бар.<ref>{{cite web|first=Chris|last=Barnes|access-date=2017-08-15|url=http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|title=Steven Wilson's Craig Blundell: 10 drumming albums that changed my life|date=2017-08-10|publisher=[[MusicRadar]]|page=8|archive-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814103741/http://www.musicradar.com/news/steven-wilsons-craig-blundell-10-drumming-albums-that-changed-my-life|url-status=live}}</ref> [[Джон Бонэм]]нің ұлы [[Джейсон Бонэм]]нің айтуынша, оның әкесі «Фил Коллинздің барабанда ойнау мәнерін өте қатты құрметтеген», ал оның ең сүйікті әндерінің бірі — өзі онымен бірге ойнағанды жақсы көрген Genesis тобының «[[Turn It On Again]]<nowiki/>» туындысы болған.<ref>{{cite web|first=Scott K|last=Fish|access-date=2018-04-18|url=https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|title=Jason Bonham: The Last Time I Remember My Father Showing Me Anything|date=1018-04-18|publisher=Scott K Fish|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418093028/https://scottkfish.com/2015/01/02/jason-bonham-the-last-time-i-remember-my-father-showing-me-anything/|url-status=live}}</ref> «Modern Drummer» журналының оқырмандары 1987-1991 жылдар аралығында жыл сайын Коллинзге «Поп-музыка/мейнстримдік роктағы жыл барабаншысы» санатында дауыс беріп отырды. 2000 жылы ол «Big Band бағытындағы жыл барабаншысы» болып танылды. Ал 2012 жылы ол Даңқ залына енгізілді.<ref name="Modern Drummer">{{cite web|url=http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|title=Modern Drummer's Readers Poll Archive, 1979–2014|work=[[Modern Drummer]]|access-date=2015-08-08|archive-date=2015-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821222429/http://www.moderndrummer.com/modern-drummers-readers-poll-archive/#_|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|title=Phil Collins Hall of Fame Induction|publisher=Classic Drummer|access-date=2017-01-18|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118054139/http://www.classicdrummerhalloffame.com/phil-collins|url-status=live}}</ref> == Дискографиясы == [[Сурет:2433 - Washington DC - Verizon Center - Genesis - In the Cage.JPG|220px|нобай|Коллинз (Genesis тобының құрамында) «In the Cage» әнін орындауда, 2007 жыл]] {{main|Фил Коллинздің дискографиясы|l1=Фил Коллинздің дискографиясы}} === Студиялық альбомдар === * 1981: ''[[Face Value]]'' * 1982: ''[[Hello, I Must Be Going!]]'' * 1985: ''[[No Jacket Required]]'' — жылдың үздік альбомы үшін «[[Грэмми]]» сыйлығы * 1989: ''[[...But Seriously]]'' * 1993: ''[[Both Sides]]'' * 1996: ''[[Dance into the Light]]'' * 2002: ''[[Testify]]'' * 2010: ''[[Going Back]]'' === Концерттік альбомдар === * 1990: ''[[Serious Hits… Live!]]'' * 1999: ''[[A Hot Night in Paris]]'' * 2004: ''[[Finally… First Farewell Tour]]'' * 2017: ''[[Not Dead Yet Live!]]'' === Саундтректер === * 1983: ''Risky Business'' * 1988: ''[[Buster (саундтрек)|Buster]]'' * 1999: ''[[Tarzan (саундтрек)|Tarzan]]'' * 2003: ''[[Brother Bear (саундтрек)|Brother Bear]]'' * 2006: ''[[Тарзан (мюзикл)|Tarzan (Broadway)]]'' === Жинақтар === * 1987: ''[[12"ers]]'' * 1998: ''[[…Hits]]'' * 2004: ''[[The Platinum Collection (Фил Коллинздің бокс-сеті)|The Platinum Collection]]'' * 2004: ''[[Love Songs: A Compilation… Old and New]]'' * 2016: ''The Singles'' * 2019: ''Other Sides'' === Genesis === {{main|Genesis}} * 1971: ''[[Nursery Cryme]]'' * 1972: ''[[Foxtrot]]'' * 1973: ''[[Selling England by the Pound]]'' * 1974: ''[[The Lamb Lies Down on Broadway]]'' * 1976: ''[[A Trick of the Tail]]'' * 1976: ''[[Wind & Wuthering]]'' * 1978: ''[[...And Then There Were Three...]]'' * 1980: ''[[Duke]]'' * 1981: ''[[Abacab]]'' * 1983: ''[[Genesis (альбом)|Genesis]]'' * 1986: ''[[Invisible Touch]]'' * 1991: ''[[We Can't Dance]]'' === Brand X === {{main|Brand X (группа)}} * 1976: ''Unorthodox Behaviour'' * 1977: ''Moroccan Roll'' * 1977: ''Livestock'' * 1979: ''Product'' * 1980: ''Do They Hurt?'' * 1982: ''Is There Anything About?'' === Flaming Youth === * 1969: ''{{iw|Ark 2|Ark 2|en|Ark 2 (album)}}'' == Фильмографиясы == [[Сурет:Phil Collins 1980s (cropped).jpg|200px|нобай|1980 жылдары.]] * «[[Майами полициясы]]<nowiki/>» («Phil the Shill») (1985) — Фил Мейхью * «[[Бастау (фильм)|Бастер]]<nowiki/>» (1988) * «Капитан Крюк» (1991) — полиция қызметкері, инспектор Гуд * «Вирус» (1993) — Эдди Папасано * «[[Алаяқтар (фильм, 1993)|Алаяқтар]]<nowiki/>» (1993) — Роланд Коппинг Фил Коллинз кездейсоқ «[[Қиын күннің кеші (фильм)|Қиын күннің кеші]]<nowiki/>» фильміне түсіп қалған. «[[If I Fell]]<nowiki/>» әніне массовка ретінде жақын маңдағы мектептерден жиналған балалар өздерінің алдында [[The Beatles]] тобы өнер көрсететінінен мүлдем бейхабар еді. Осы балалардың арасында 13 жастағы Коллинз де бар болатын. Соңғы монтаж кезінде Фил Коллинз бар кадрлар фильмге енбей қалды. Алайда кейінірек бұл кадрлар мен оның берген түсініктемелері «Қиын күннің кеші» фильмінің DVD басылымында қолданылды.<ref>{{Cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell|title=Music-facts.ru: Факты о песнях|access-date=2012-02-20|archive-date=2012-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220123526/http://music-facts.ru/song/The_Beatles/If_I_Fell/|url-status=live}}</ref> Фил Коллинз [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] бейне ойынында өз-өзін дауыстады. Ойында шырқалатын [[In the Air Tonight|аттас ән]]нің құрметіне аталған «In the Air Tonight» миссиясын орындағаннан кейін, оның концертіне баруға болады.<ref>{{Cite web|url=http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|title=ПАРАДОКС «GTA»: ПОЧЕМУ ФИЛ КОЛЛИНЗ ПОПАЛ В «VICE CITY STORIES»?|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013133037/http://gtals.ru/novosti/paradoks-gta-pochemu-fil-kollinz-popal-v-vice-city-stories|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|title=Интервью журнала Arena (Великобритания) с Филом Коллинзом|access-date=2018-10-13|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929155340/http://gta.ag.ru/vcs/stories/interview/|url-status=live}}</ref> Бұл ән сонымен қатар [[Dead Space 3]] ойынының трейлерінде, «Мальчишник 3» фильмінің соңында, сондай-ақ «[[Майами полициясы|Miami Vice]]<nowiki/>» және «[[Германия-83]]<nowiki/>» сериалдарында ойнайды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тенорлар]] [[Санат:BRIT Awards сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Atlantic Records орындаушылары]] 24rpqhpgq4hykcixxmmrp7rrvzzolwc Холи-Айленд (Ирландия) 0 786223 3651788 3650887 2026-09-07T10:20:39Z Амина Жанаковна 182087 «[[Санат:Ирландия|Ирландия]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651788 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Холи-Айленд''' ({{lang-ga|Inis Cealtra}}<ref name="logainm">{{cite web |url=http://www.logainm.ie/7702.aspx |title=Placenames Database of Ireland |publisher=Fiontar (DCU) and The Placenames Branch (Department of Community, Equality and Gaeltacht Affairs) |language=ga |access-date=28 наурыз 2011}}</ref>, {{lang-en|Holy Island}}<ref name="logainm" />) — [[Ирландия]]ның [[Клэр (графтық)|Клэр графтығында]], [[Лох-Дерг]] көлінде, [[Маунтшаннон]] қаласының маңында орналасқан арал. Аралда монастырлық қоныстың қалдықтары сақталған. Бұл нысан Ирландия атынан [[ЮНЕСКО]]-ның [[Бүкіләлемдік мұра]] тізіміне енгізуге ұсынылған нысандардың бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5527/ |title=Early Medieval Monastic Sites |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |access-date=28 наурыз 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/5zCJdcEHY?url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5527/ |archive-date=4 маусым 2011}}</ref> == Тарихы == VII ғасырда бұл жерде әулие [[Каймин]] (''St Caimin'') монастырь негізін қалаған. Монастырь 836 және 922 жылдары викингтер тарапынан өртелген. Аралдағы монастырьдің аббаты кезінде Ирландияның жоғарғы королі [[Бриан Бору]]дың ағасы болған. Аумағы шамамен 50 акр болатын аралда бес шіркеу, ерте христиандық кезеңге жататын монастырьлық кельялар, зират және [[Ирландияның дөңгелек мұнаралары|ирландиялық дөңгелек мұнара]] орналасқан.<ref name="Inis Cealtra">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20071112152316/http://www.mountshannon.com/holy.html |title=Inis Cealtra - Holy Island |website=Mountshannon.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112152316/http://www.mountshannon.com/holy.html |archive-date=12 қараша 2007 |access-date=28 наурыз 2011 |language=en }}</ref> 1849 жылға дейін арал [[Клэр (графтық)|Клэр графтығының]] құрамында болды. 1848 жылдан 1899 жылға дейін [[Голуэй (графтық)|Голуэй графтығының]] құрамына кірді. [[Local Government Act|Жергілікті басқару туралы заң]] қабылданғаннан кейін арал қайтадан Клэр графтығының құрамына берілді.<ref name="Inis Cealtra" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Санатсыз мақала}} [[Санат:Ирландия]] bftorooikb4f9e4a367t7nevtzb1i7j 3651789 3651788 2026-09-07T10:21:51Z Амина Жанаковна 182087 «[[Санат:Атлант мұхиты аралдары|Атлант мұхиты аралдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651789 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Холи-Айленд''' ({{lang-ga|Inis Cealtra}}<ref name="logainm">{{cite web |url=http://www.logainm.ie/7702.aspx |title=Placenames Database of Ireland |publisher=Fiontar (DCU) and The Placenames Branch (Department of Community, Equality and Gaeltacht Affairs) |language=ga |access-date=28 наурыз 2011}}</ref>, {{lang-en|Holy Island}}<ref name="logainm" />) — [[Ирландия]]ның [[Клэр (графтық)|Клэр графтығында]], [[Лох-Дерг]] көлінде, [[Маунтшаннон]] қаласының маңында орналасқан арал. Аралда монастырлық қоныстың қалдықтары сақталған. Бұл нысан Ирландия атынан [[ЮНЕСКО]]-ның [[Бүкіләлемдік мұра]] тізіміне енгізуге ұсынылған нысандардың бірі болып табылады.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5527/ |title=Early Medieval Monastic Sites |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en |access-date=28 наурыз 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/5zCJdcEHY?url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5527/ |archive-date=4 маусым 2011}}</ref> == Тарихы == VII ғасырда бұл жерде әулие [[Каймин]] (''St Caimin'') монастырь негізін қалаған. Монастырь 836 және 922 жылдары викингтер тарапынан өртелген. Аралдағы монастырьдің аббаты кезінде Ирландияның жоғарғы королі [[Бриан Бору]]дың ағасы болған. Аумағы шамамен 50 акр болатын аралда бес шіркеу, ерте христиандық кезеңге жататын монастырьлық кельялар, зират және [[Ирландияның дөңгелек мұнаралары|ирландиялық дөңгелек мұнара]] орналасқан.<ref name="Inis Cealtra">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20071112152316/http://www.mountshannon.com/holy.html |title=Inis Cealtra - Holy Island |website=Mountshannon.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20071112152316/http://www.mountshannon.com/holy.html |archive-date=12 қараша 2007 |access-date=28 наурыз 2011 |language=en }}</ref> 1849 жылға дейін арал [[Клэр (графтық)|Клэр графтығының]] құрамында болды. 1848 жылдан 1899 жылға дейін [[Голуэй (графтық)|Голуэй графтығының]] құрамына кірді. [[Local Government Act|Жергілікті басқару туралы заң]] қабылданғаннан кейін арал қайтадан Клэр графтығының құрамына берілді.<ref name="Inis Cealtra" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Санатсыз мақала}} [[Санат:Ирландия]] [[Санат:Атлант мұхиты аралдары]] kmjopr6260oyzkl92mmb9u71e9fki4o IV Мехмет Герей 0 786239 3651501 3651145 2026-09-06T12:22:38Z Орел Карл 81620 /* Бірінші билігі */ 3651501 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шобан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділді]] нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. 1663 жылы Мұрат Герей қызметінен кеткеннен кейін, ханның немере ағасы Мехмет Герей жаңа нұреддин болып тағайындалды. Мехмет Герей қайтыс болған соң, нұреддин қызметіне IV Мехмет Герей ханның ұлы Ахмет Герей тағайындалды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады<ref>{{кітап |авторы=Наталя Яковенко |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII століття |шынайы атауы= |сілтеме=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0000066 |уикитека= |жауапты= |басылым=навчальний посібник |орны=Київ |баспасы=Генеза |жыл=1997 |томы= |беттері=241 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=966-504-021-9 |тиражы=}}</ref>. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген князь Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Отбасы == Оның әйелдерінің бірі — Әмине Сұлтан Бегім, Қырым хандығында саяси ықпалға ие болғаны белгілі үш әйелдің бірі еді<ref>{{Cite book |last=Królikowska-Jedlińska |first=Natalia |date=2018 |title=Law and Division of Power in the Crimean Khanate (1532-1774): With Special Reference to the Reign of Murad Giray (1678-1683) |doi=10.1163/9789004384323}}</ref>. == Шығармашылығы == IV Мехмет Герей — хандық дәуірдегі Қырымның аса танымал ақындарының бірі. Ол Кәміл және Хани деген бүркеншік аттармен өлеңдер жазған. Оның шығармаларындағы негізгі тақырыптар діни-философиялық ойларға арналған. Философия мен сопылық ілімге деген қызығушылығы үшін оған «[[Сопылық|Сопы]]» ({{lang-crh|Sofu}}) деген лақап ат берілген. == Литература == * ''Гайворонский Олекса'' Герейлердің шоқжұлдызы. — Ақмешіт, 2003. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] 8iln7xbdpeco8jgk2l9c2afcx1yr9qs 3651511 3651501 2026-09-06T12:50:30Z Орел Карл 81620 /* Орыс-поляк соғысы */ 3651511 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = IV Мехмет Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|IV Mehmed Geray}},<br />''٤ محمد كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 28-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1644 жыл|1644]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[I Баһадүр Герей]] | Ізбасары = [[III Ислам Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = 30-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Gerae-tamga.svg | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1654 жыл|1654]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[III Ислам Герей]] | Ізбасары_2 = [[Әділ Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1610 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1674 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = Ахмет Герей, Әуез Герей, Жәнібек Герей, Мүбарак Герей | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''IV Мехмет Герей (Сопы)''' ({{lang-crh|IV Mehmed Geray}}, 1610—1674) — [[Герейлер (әулет)|Герей]] әулетінен шыққан 1641–1644 және 1654–1666 жылдары болған Қырым ханы. Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] ұлы. == Өмірбаяны == Жастық шағында Мехмет Герей [[Жәнібек Герей|Жәнібек Герейдің]] 1632–1635 жылдардағы билігі кезінде нұреддин және қалғай қызметтерін атқарды. Кейін Қырымнан кетіп, [[Осман империясы|Осман империясының]] иеліктерінде тұрды. Оның алғашқы билігі кезінде сыртқы саясат мәселелеріне басымдық берілді, алайда бұл бағытта айтарлықтай жетістікке жете алмады. Ресей мемлекеті Қырымның Кавказдағы иеліктерінің бір бөлігін өзіне бағындырғаннан кейін, IV Мехмет Герей биліктен алынып, [[Ыстанбұл|Ыстанбұлға]] шақырылды да, [[Родос]] аралына жер аударылды. Қырымның жаңа ханы болып Мехмет Герейдің үлкен ағасы [[III Ислам Герей]] (1644–1654) тағайындалды. Ал Мехмет Герей Родос аралында он жыл айдауда болды. == Бірінші билігі == Ол 1641 жылы ағасы, [[I Баһадүр Герей]] хан (1637–1641) қайтыс болғаннан кейін Қырым хандығының тағына отырды. Қырым хандығының қалғайы болып Фатих Шобан Герей сайланды, болашақ хан [[Әділ Герей|Әділ Герейдің]] ағасы, ал нұреддин болып ағасы Мүбарактың ұлы [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] болды. Баһадүр Герейдің билігі, негізінен, Дон казактарын Азақтан қуып шығуға бағытталған, бірақ нәтижесіз аяқталған әрекеттермен өтті. 1642 жылы Қырым және түрік әскерлері патшаның қысымымен казактарды Азақтан қуып шықты. Ресей патшасы Түркиямен соғысқа баруды қаламаған еді. Бұл жорықты Мысыр пашасы басқарды, оған атақты саяхатшы Евлия Челеби де қатысты. 1645 жылы нұреддин Ғазы Курск маңындағы өңірге жорық жасап, тонаушылық шабуылдар жүргізді. Мехмет Герейдің ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] сұлтанға шағымданып, өзінің хан тағына отыруға құқығы жоғары екенін мәлімдеді. Ол жас жағынан үлкен болғанын және Баһадүр Герейдің тұсында қалғай қызметін атқарғанын алға тартты. Алайда бұл шағым бойынша ешқандай шара қолданылмады. [[Қалмақтар]] Қабардаға шабуыл жасаған кезде, Мехмет Герей оларға қарсы көмекке Саланаш мырзаны жіберді. Алайда Саланаш мырза шайқаста қаза тапты. Мехмет Герей хан тағына отырған кезде Қабардадағы билікке екі ағайынды — Хағашмат бек пен Антонак бек таласты. Мехмет Герей Антонак бекті қолдады. Ал Хағашмат бек Азаққа, одан кейін Ыстанбұлға қашып кетті. [[Ыстанбұл|Ыстанбұлда]] сұлтан оны Шеркесияның кінәзі деп жариялады. Кейін Кефе қаласындағы түрік губернаторы Мехмет Герейдің сұлтанның рұқсатынсыз Шеркесияға жорық жасап, оның жерлерін ойрандағанына шағым түсірді. Осыдан кейін Мехмет Герей хандықтан алынып, оның орнына ағасы [[III Ислам Герей|Ислам Герей]] тағайындалды. == Ислам Герей тұсындағы жер аударылуы == III Ислам Герей билігінің едәуір бөлігі 1648 жылы басталған [[Хмельницкий көтерілісі|Польшаға қарсы казактар көтерілісімен]] байланысты оқиғаларға арналды. Қырым хандығы бұл көтерілісті қолдады. III Ислам Герей табиғи себептермен қайтыс болған кезде, Мұхаммед Герей Родос аралында тұрып жатқан еді. == Екінші билігі == Ол Ғазыны қалғай, ал [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділді]] нұреддин қызметінде қалдырды. Ғазы бұған дейін [[III Ислам Герей|III Ислам Герейдің]] тұсында, сондай-ақ Мехмет Герейдің алғашқы билігі кезінде де қалғай қызметін атқарған еді. Әділ аттан құлап қаза тапқаннан кейін, оның орнына Мұрат нұреддин болып тағайындалды. Кейін Мұрат хан тағына отырып, [[Мұрат Герей]] деген атпен белгілі болды. 1663 жылы Мұрат Герей қызметінен кеткеннен кейін, ханның немере ағасы Мехмет Герей жаңа нұреддин болып тағайындалды. Мехмет Герей қайтыс болған соң, нұреддин қызметіне IV Мехмет Герей ханның ұлы Ахмет Герей тағайындалды. Осы кезеңде Мансұр мен Шырын рулары арасында дау туындаған еді. Әділдің қаза болуымен бұл дау шешілгенге ұқсайды. Мехмет Герейдің билігінің басым бөлігі Польшаға қарсы соғысқа байланысты оқиғалармен өтті. 1666 жылы Мехмет Герей хандықтан түсірілді. Бұған оның Габсбургтерге қарсы соғысу үшін Мажарстанға өзі бармай, ұлын жіберуі және «Бессарабия ноғайларына» (шамасы [[Бұжақ Ордасы|Бұжақ ордасына]]) шабуыл жасауы себеп болды. Хандықтан кеткеннен кейін ол Тарқы шамқалдығына барып, сол жерден жер үлесін алып, [[Дәруіш|дәруіш]] ретінде өмір сүрді. 1672 жылы қайтыс болғаннан кейін оның денесі [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] жеткізіліп, жерленді. === Орыс-поляк соғысы === Мехмет Герей хан тағына отырардан сәл бұрын Ресей көтеріліске шыққан казактармен одақ құрды. Бұл одақ 1654–1667 жылдардағы Орыс-поляк соғысының басталуына себеп болды. Қырым хандығы өз ұстанымын өзгертіп, Ресей мен казактарға қарсы Польша жағын қолдады. Алайда бұл одақ берік болмады және Ресей оны әлсіретуге тырысты. Польша Қырым әскеріне Украинаға басып кіру үшін қаржы төледі, ал Қырым әскері бұл жорыққа қатысты. «Ұлы қолбасшы Потоцкий» басқарған поляк-татар әскері Уманға шабуыл жасады. Орыстар мен казактар көмекке келіп, Дрижиполь түбіндегі шайқаста жеңіліске ұшырады<ref>{{кітап |авторы=Наталя Яковенко |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Нарис історії України з найдавніших часів до кінця XVIII століття |шынайы атауы= |сілтеме=https://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/UKR0000066 |уикитека= |жауапты= |басылым=навчальний посібник |орны=Київ |баспасы=Генеза |жыл=1997 |томы= |беттері=241 |барлық беті=312 |сериясы= |isbn=966-504-021-9 |тиражы=}}</ref>. Хмельницкий Қырым әскеріне пара беріп, оларды кері шегінуге көндірді. Қырым әскері мол олжамен кері қайтты. Казактар Польша жеріне жорық жасап, қайтар жолда Осерна өзені бойында Мехмет Гереймен келіссөз жүргізді, алайда бұл кездесу нақты нәтижеге жеткізбеді. 1657 жылы Қырым әскері Польшаға қарсы жорық жасап жатқан Трансильвания кінәзі II Георг Ракоциге шабуыл жасады. Қырым әскері бірнеше мың арбаға тиелген олжамен қайтты. Келесі жылы олар Ракоцидің астанасы Дюлафехерварды тонап, шамамен 17 мың тұтқынды алып қайтты. 1657 жылы Хмельницкий қайтыс болды. Мартын Пушкар жаңа полякшыл гетман Выговскийге қарсы көтеріліс жасап, оның Қырымға жіберген елшілерін Днепрге батырып өлтірді. Келесі жылы поляктар мен татарлар Пушкарды өлтіріп, Полтаваны тонады. 1659 жылы Ресей әскері Украинаға басып кірді, бірақ Конотоп түбіндегі ірі шайқаста поляк және татар әскерлерінен жеңілді. 1660 жылы поляктар мен Қырым әскері Чуднов шайқасында Ресей әскерін тағы да жеңді. Хоуорттың мәліметінше, Қырым әскері 30 мың тұтқынды қырған. 1661 жылы татарлар қайтадан Трансильванияға жорық жасап, Ракоциді қолдаған әрі кейін түріктерге қарсы көтерілген кінәз Янош Кеменьді жеңді. 1663 жылы Хоуорттың дерегіне сәйкес, Қырым әскері Моравия мен Силезиядағы әскери қимылдарға қатысты. 1666 жылы наурызда Қырым ханы Мехмет Герей Мажарстан үшін Аустриямен соғысып жатқан Осман империясына әскери көмек көрсетуден бас тартқаны үшін тақтан түсірілді. Осман сұлтаны [[IV Мехмет]] оның орнына жаңа Қырым ханы етіп [[Әділ Герей|Әділ Герейді]] тағайындады. == Отбасы == Оның әйелдерінің бірі — Әмине Сұлтан Бегім, Қырым хандығында саяси ықпалға ие болғаны белгілі үш әйелдің бірі еді<ref>{{Cite book |last=Królikowska-Jedlińska |first=Natalia |date=2018 |title=Law and Division of Power in the Crimean Khanate (1532-1774): With Special Reference to the Reign of Murad Giray (1678-1683) |doi=10.1163/9789004384323}}</ref>. == Шығармашылығы == IV Мехмет Герей — хандық дәуірдегі Қырымның аса танымал ақындарының бірі. Ол Кәміл және Хани деген бүркеншік аттармен өлеңдер жазған. Оның шығармаларындағы негізгі тақырыптар діни-философиялық ойларға арналған. Философия мен сопылық ілімге деген қызығушылығы үшін оған «[[Сопылық|Сопы]]» ({{lang-crh|Sofu}}) деген лақап ат берілген. == Литература == * ''Гайворонский Олекса'' Герейлердің шоқжұлдызы. — Ақмешіт, 2003. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] rpzo5bsid80cpedk39chipny8hblkil Зүлфия Дидахметқызы Қарина 0 786245 3651571 3651089 2026-09-06T17:56:41Z Casserium 68287 /* Өмірбаяны */ 3651571 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Зүлфия Қарина | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Қазақстан екінші ханымы]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Басқара бастады = 31 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Вице-президент = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] | Ізашары = ''лауазым қайта енгізілді'';<br>''[[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|белгісіз]]'' (1996) | Ізбасары = | Титулы_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Президент_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Туған күні = 10.11.1976 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Әкесі = [[Дидахмет Әшімханұлы]] | Анасы = | Жұбайы = [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]] | Балалары = 6 | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Ғылыми дәрежесі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Зүлфия Дидахметқызы Қарина''' (тумысында '''Әшімханова'''; [[10 қараша]] [[1976 жыл|1976]]) — қазақстандық [[көпбалалы ана]], [[Қазақстан вице-президенті]] [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]]нің жұбайы ретінде [[Қазақстан екінші ханымы]]. == Өмірбаяны == Зүлфия Дидахметқызы Әшімханова 1976 жылғы 10 қарашада дүниеге келген.<ref name="zakon" /> Әкесі — жазушы [[Дидахмет Әшімханұлы]].<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-04-04/shdr-qalamgerlerdin-uldary-bilik/ |title=Қаламгерлердің ұлдары қалай билік жүргізіп отыр |language=kk |work=kz.kursiv.media |date=2025-04-04 |accessdate=2026-09-05}}</ref> Қарина [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]ға үйленген. Олардың 6 баласы бар: Айжан (2001 жылы туған), Әмина (2002 жылы туған), Бекназар (2005 жылы туған), Зере (2010 жылы туған), Мәриям мен Сафия (2016 жылы туған егіздер).<ref name="zakon">{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30161717 |title=Карин Ерлан Тынымбайулы |language=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-05}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Қарина, Зүлфия Дидахметқызы}} [[Санат:Қазақстан екінші ханымдары]] meta16jg0kg1a1ht45epuieiwbbucck Ираклий Георгиевич Кобахидзе 0 786252 3651601 3651432 2026-09-06T20:44:58Z Kasymov 10777 3651601 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Greater coat of arms of Georgia.svg |Ту2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = Logo of the Georgian Dream.svg |Ту2_2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = Ираклий Гарибашвили |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Парламенттің төрағасы |Ту_3 = Parliament of Georgia Logo.svg |Ту2_3 = Flag of Georgia.svg | Басқара бастады_3 = 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 2019 | Ізашары_3 = Давид Усупашвили | Ізбасары_3 = Арчил Талаквадзе |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» | Білімі = [[Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті]] <br />[[Грузияның ұлттық ғылыми академиясы]] <br />[[Дюссельдорф университеті]] |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = Тамар Заалишвили |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Грузия}} |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = | Ғылыми дәрежесі = [[PhD]] |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref>. «Грузин арманы» партиясының төрағасы. Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Грузия]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 06uemam5f8ak61wg06de3zuix2klcl4 3651603 3651601 2026-09-06T20:46:51Z Kasymov 10777 /* Тағы қараңыз */ 3651603 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}} |Есімі = Ираклий Георгиевич Кобахидзе |Қазақша есімі = |Сурет ені = 250 |Суреті = Irakli Kobakhidze, Georgian Prime Minister, at the European Commission.jpg |Титулы = [[Грузия]]ның 16-шы [[Грузияның премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Greater coat of arms of Georgia.svg |Ту2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады = 8 ақпан 2024 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Михаил Кавелашвили]] |Ізашары = Ираклий Гарибашвили |Титулы_2 = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы |Ту_2 = Logo of the Georgian Dream.svg |Ту2_2 = Flag of Georgia.svg |Басқара бастады_2 = 7 мамырдың 2025 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = Ираклий Гарибашвили |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = Парламенттің төрағасы |Ту_3 = Parliament of Georgia Logo.svg |Ту2_3 = Flag of Georgia.svg | Басқара бастады_3 = 2016 | Басқаруын аяқтады_3 = 2019 | Ізашары_3 = Давид Усупашвили | Ізбасары_3 = Арчил Талаквадзе |Титулы_4 = |Ту_4 = |Ту2_4 = |Басқара бастады_4 = |Басқаруын аяқтады_4 = |Титулы_5 = |Ту_5 = |Ту2_5 = |Басқара бастады_5 = |Басқаруын аяқтады_5 = |Титулы_6 = |Ту_6 = |Ту2_6 = |Басқара бастады_6 = |Басқаруын аяқтады_6 = |Діні = |Партиясы = «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» | Білімі = [[Иван Джавахишвили атындағы Тбилиси мемлекеттік университеті]] <br />[[Грузияның ұлттық ғылыми академиясы]] <br />[[Дюссельдорф университеті]] |Балалары = 2 ұл бала |Анасы = Тамар Заалишвили |Жұбайы = Наталье Моцонелидзе |Әкесі = Георгий Кобахидзе |Туған күні = 25.09.1978 |Туған жері = [[Тбилиси]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Грузия}} |Сайты = |Марапаттары = {{Достық ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = | Ғылыми дәрежесі = [[PhD]] |Commons = | Атағы = | Әскер түрі = | Басқарды = | Шайқасы = }} '''Ираклий Георгиевич Кобахидзе''' ({{lang-ka|ირაკლი კობახიძე}}; [[25 қыркүйек]] [[1978 жыл|1978]], [[Тбилиси]]) — [[Грузия|Грузияның]] саясаткері. 2024 жылдан бері қызметтегі [[Грузия|Грузияның]] [[Премьер-министр|Премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|title=Грузияға жаңа премьер-министр тағайындалды|url=https://kaz.inform.kz/news/gruziyaga-zhana-premer-ministr-tagayindaldi-f82edb}}</ref>. «Грузин арманы» партиясының төрағасы. Ираклий Кобахидзе Грузияның Парламент төрағасы (2016–2019), Парламенттің депутаты (2016-2024) == Өмірбаяны == Тбилиси қаласында дүниеге келген. Әкесі — Георгий Кобахидзе, физик, 1992–1999 жылдары Грузия парламентінің депутаты болған. 2000 жылы Тбилиси мемлекеттік университетін «Құқық» мамандығы бойынша бітірген, 2002 жылы Грузия Ұлттық ғылым академиясының Мемлекет және құқық институтында философия докторы дәрежесін алған. 2006 жылы Дюссельдорф университетінде құқық докторы дәрежесін иеленген, Грузияның жоғары оқу орындарында дәріс оқыған және БҰҰ Даму бағдарламасында жоба менеджері болған. Грузиядағы Еуропа Кеңесінің стратегиялық іс-шараларына сарапшы ретінде қатысқан, адам құқықтары жөніндегі сарапшылар комитетінің мүшесі және «Ашық қоғам» қорының бағдарламаларына қатысушы болған. 2015 жылғы қаңтарда «Грузин арманы» партиясына кіріп, атқарушы хатшы қызметін атқарды. 2016 жылғы парламенттік сайлауда партия жеңіске жеткеннен кейін, 2016 жылғы 18 қарашада Грузия парламентінің төрағасы болып сайланды. Оның сайлануын оппозициялық «Біртұтас ұлттық қозғалыс» партиясы қоғамның жіктелуін одан әрі күшейтеді деп сынады. 2019 жылғы 21 маусымда Бакуге барған сапарынан кейін Грузияға оралды. Тбилисидегі Ресейге қарсы наразылықтар аясында берген сұхбатында Грузия парламентінің төрағасы қызметінен кетуге шешім қабылдағанын мәлімдеді. 2021 жылдың басында Бидзина Иванишвили саясаттан кеткеннен кейін Кобахидзе «Грузин арманы — Демократиялық Грузия» партиясының төрағасы қызметіне келді. 2024 жылғы мамырда Кобахидзе телефон арқылы сөйлесу кезінде Еуропалық комиссияның кеңею жөніндегі комиссары Оливер Варгейидің оған Грузия парламенті «шетелдік агенттер туралы» заңды қабылдаған жағдайда, Словакия премьер-министрі Роберт Фицоның тағдырына ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін екенін айтып, қоқан-лоқы көрсеткенін мәлімдеді. Роберт Фицоға сол кезде қастандық жасалған болатын. 2024 жылғы 17 қыркүйекте Кобахидзе Грузияның 2008 жылы Оңтүстік Осетиямен соғысты сырттан алынған тапсырманы орындау мақсатында бастағанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол биліктегі «Грузин арманы» партиясының негізін қалаушы Бидзина Иванишвилидің Тбилиси президент Михаил Саакашвили бастаған қақтығыс үшін Оңтүстік Осетиядан кешірім сұрауға күш табатыны туралы мәлімдемесін еске салды. == Марапаттары == * 2026 Қазақстан Республикасының «Достық» орденімен марапатталды.<ref>{{Cite web|title=Тоқаев Кобахидзені «Достық» орденімен марапаттады|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-29/toqaev-kobahidzeni-dostyq-ordenimen-marapattady/}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Грузия премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] tfctd7dqgxxhyo8m5te8ydyhdvgu5lj Петер Дебай 0 786254 3651602 3651413 2026-09-06T20:45:18Z Kasymov 10777 /* Дереккөздер */ 3651602 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Петер Йозеф Вильгельм Дебай |Шынайы есімі = нид. Petrus Josephus Wilhelmus Debije<br> ағылш. Peter Joseph Wilhelm Debye |Суреті = Debye.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 24.3.1884 |Туған жері = {{Туғанжері|Маастрихт|Маастрихтта}}, [[Нидерланд]] |Қайтыс болған күні = 2.3.1966 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Итака|Итакада (Нью-Йорк)}}, [[Нью-Йорк]], [[АҚШ]] |Азаматтығы = {{байрақ|Нидерланд}}<br> {{байрақ|АҚШ}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = [[химик]], [[физик]], [[теориялық физик]], [[ғалым]], [[инженер]], [[кристаллограф]], [[университет оқытушысы]], [[плазма физигі]] |Жұмыс орны = [[Мюнхен университеті]]<br> [[Цюрих университеті]]<br> [[Утрехт университеті]]<br> [[Гёттинген университеті]]<br> [[Цюрих политехникалық институты]]<br> [[Лейпциг университеті]]<br> [[Кайзер Вильгельм физика институты]]<br> [[Корнелл университеті]] |Ғылыми атағы = |Альма-матер = [[Аахен технологиялық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Философия докторы|PhD]] (1908) |Ғылыми жетекшісі = [[Арнольд Зоммерфельд]] |Атақты шәкірттері = [[Ларс Онсагер]]<br> [[Пол Шеррер]] |Несімен белгілі = Дебай моделінің, Дебай-Шеррер әдісінің және Дебай-Хюкель теориясының авторы ретінде белгілі |Марапаттары = {{Леопольд II орденінің командоры}}<br>{{Нидерланды арыстаны орденінің рыцары}}<br> {{Ғылым саласындағы ұлттық медаль}}<br> {{Нобельдік медаль}} [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1936 жыл ғылымда|1936]])<br> [[Пристли медалі]] ([[1936 жыл ғылымда|1936]]) |Қолтаңбасы = Solvay1933Signature_Debye.jpg |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Петер Иозеф Вильгельм Дебай''' ({{Lang-en|Peter Joseph Wilhelm Debye}}, {{Lang-nl|Petrus Josephus Wilhelmus Debije}}, [[24 наурыз]] [[1884 жыл|1884]], Маастрихт, [[Нидерланд|Нидерланды]] — [[2 қараша]] [[1966 жыл|1966]], [[Итака (Нью-Йорк)|Итака]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Нидерланд|нидерландық]] [[Физика|физик]] және [[Физикалық химия|физикалық химик]], [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығының]] (1936) және басқа да марапаттардың иегері, көптеген ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдардың мүшесі. Дебайдың есімімен теориялық және эксперименталдық физика, физикалық химия, математика салаларында бірқатар ірі жетістіктер байланысты. Ол қатты дене моделі ұсынды, оның негізінде төмен температурада жылулық сыйымдылықтың мінез-құлқын түсіндірді; кванттық әсерлердің маңызды мәнге ие болатын ерекше температура Дебай температурасы деп аталды. Ол кристаллл решеткасының жылу ауытқуларының рентген сәулелерінің дифракциясы әсерін теориялық сипаттады (Дебай — Валлер факторы), Пауль Шеррер бірге рентгеноструктуралық талдаудың ұнтақ әдісі әзірледі және сұйықтықтар мен жекелеген молекулалардың құрылымын зерттеу үшін рентген тарату әдістерін пайдаланды. Дебай алғаш рет [[Ультрадыбыс|ультра дыбысқа]] жарық дифракциясын байқады және молекулалардың (оның ішінде [[Полимер|полимерлер]]) құрылымын және сын құбылыстар зерттеу үшін [[Жарықтың шашырауы|жарық таралуы]] әдісін қолданды. Ол [[Диэлектрик|диэлектриктер]] дипольдік теориясын дамытып, олардың [[Жарық дисперсиясы|дисперсиялы]] қасиеттері мен молекулааралық өзара іс-қимылдың кейбір аспектілерін түсіндірді. Эрих Хюккелмен бірге ол [[Электролиттік диссоциация теориясы|күшті электролиттер]] әлсіз ерітінділері теориясы әзірледі, оның негізінде белсенділігі коэффициенттері мен өткізгіштігі концентрацияға байланысты екенін түсіндіреді. Дебайдың басқа жетістіктері арасында - арнайы түрдегі кейбір интегралдарды есептеу үшін үзіліс әдісін әзірлеу; Планк формуласын шығарудың жаңа тәсілі; Земанның қалыпты әсерінің кванттық теориясын жасау; [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] теориялық түсіндірмесі; адиабаттық магниттеу әдісімен төмен температураға қол жеткізудің жолын ұсыну. == Өмірбаян == === Маастрихт — Ахен (1884—1906) === [[Сурет:MaastrSmedenstraat003.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебайдың туған үйіне орнатылған ескерткіш тақта]] Петер Дебай (Дебейе) 1884 жылы 24 наурызда Маастрихтте (Нидерландының Лимбург провинциясы) дүниеге келген. Болашақ ғалымның әкесі ''Джоаннес'' Вильгельм Дебейе (1859—1937) металл бұйымдарын шығаратын зауытта жұмысшы немесе шебер (''Werkmeister'') болған. Анасы Мария Анна ''Барбара'' Румкенс (1859—1940) көптеген жылдар бойы қаланың маңызды мәдени орталығы болған және кішкентай Петер үнемі келіп тұратын театрда кассир болып жұмыс істеді. Ұлдары дүниеге келгеннен кейін төрт жылдан кейін отбасында екінші бала — Каролина есімді қыз дүниеге келді. Дебай балалық шағында тек жергілікті диалектіде сөйлегені белгілі, ол оны өмір бойы қолданып келген (мысалы, достарымен хат алмасқанда). Ғалымның өмірбаянын жазған Мансель Дэвистің айтуынша, Лимбург тұрғындарына тән Нидерландының қалған бөлігіне қатысты тәуелсіздік рухы және Еуропаның әртүрлі қалаларына отбасылық саяхаттар Дебайдың тәуелсіз және ұлтшылдықтың әсеріне ұшырамайтын мінезінің қалыптасуына ықпал етті{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай бастауыш білімін жергілікті католик мектебінде алды, ал он екі жасында Маастрихттегі жоғары азаматтық мектепке (''Hogere Burgerschool'') түсіп, онда бес жыл оқыды. Қорытынды емтихандар кезінде ол өзін Лимбург провинциясындағы ең үздік оқушы ретінде дәлелдеді, геометрия, механика, физика, жаратылыстану және космография пәндерінен ең жоғары балл (10), химия және голланд тілдерінен 9 балл, алгебра, тригонометрия, сызу, география, француз және неміс тілдерінен 8 балл алды. Алайда, ежелгі тілдер (грек және латын) мектепте оқытылмаған, сондықтан жас жігітке университеттік білім беру жолы жабық болды. Дебай кейінірек ''[[Unilever]]'' құрамына кірген Юргенс маргарин компаниясында жұмысқа орналасты, бірақ онда ешқашан жұмыс істей алмады: ата-анасы оның оқуын жалғастыруы керек деп шешті және табысы аз болғанына қарамастан, оған осындай мүмкіндік береді. Таңдау Дельфт технологиялық университеті мен Аахен технологиялық университетінің арасында болды. Оқу ақысының құны және үйге жақын орналасуы [[Ахен|Ахеннің]] пайдасына таңдау жасауға себеп болды. Мұнда оның ұстаздарының арасында әйгілі физиктер — экспериментатор Макс Виен және теоретик Арнольд Зоммерфельд болды. Оқуын аяқтағаннан кейін, 1905 жылы Дебай [[Электртехника|электротехника мамандығы]] бойынша дипломдық диссертациясын қорғап, тікбұрышты өткізгіштегі Фуко токтарының мәселесін теориялық тұрғыдан шешті. Дегенмен, бұл уақытқа дейін ол электротехникаға емес, [[Теориялық физика|теориялық физикаға]] қызығушылық танытты. Зоммерфельд шәкіртінің қабілеттерін бірден байқады және көмекші таңдау мүмкіндігі туындаған кезде Дебайды таңдады. Жас ғалымның тегінің жазылуындағы өзгеріс Ахен кезеңіне де қатысты: голланд тілінде жазылмаған еңбектерде ол әрдайым дерлік ''Дебиенің'' орнына өзін ''Дебие'' деп қол қоя бастаған{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Мюнхеннен Берлинге дейін (1906—1939) === [[Сурет:Debye100.jpg|оңға|нобай|284x284 нүкте| Петер Дебай 1912 жылы]] 1906 жылы Дебай Зоммерфельдтің соңынан Мюнхен университетіне барды, онда ол 1908 жылдың шілдесінде «Кемпірқосақ туралы» ({{Lang-de|Über den Regenbogen}}) атты, электромагниттік толқындардың [[Дифракция|дифракциясы]] теориясының кейбір мәселелеріне арналған докторлық диссертациясын қорғады{{Sfn|Davies|1970}}. 1910 жылы Дебай біліктілігін арттырып, приват-доцент болды{{Sfn|Courtens|2002}}, ал келесі жылдың көктемінде ол Цюрих университетінде теориялық физика профессоры лауазымына шақыру алды, бұл лауазым [[Альберт Эйнштейн]] кеткеннен кейін бос қалған еді{{Sfn|Davies|1970}}. Соңғысы өзінің мұрагері туралы өте жоғары пікірде болды және 1912 жылдың қазан айында Зоммерфельдке былай деп жазды: «Мен одан [Дебайдан] көп нәрсе күтемін, себебі ол физиканы терең түсінуді сирек кездесетін математикалық талантпен үйлестіреді». 1912 жылдың көктемінде Дебай отанына оралып, Утрехт университетінде математикалық физика және теориялық механика профессоры қызметін атқарды, бұл, бәлкім, оның кейбір идеяларын эксперименталды түрде тексеру ниетімен байланысты болған шығар. Утрехт жылдары өте жемісті болып, диэлектриктердің дисперсиясы мен рентгендік дифракция бойынша маңызды мақалалар жазуды қамтығанымен, эксперименттік жұмыстарға қатысу үміттері ақталмады және 1914 жылдың қыркүйегінде ғалым [[Гёттинген|Геттингенге]] көшті. Бір жыл бұрын, 1913 жылдың сәуірінде ол Мюнхендегі үй иесінің қызы ''Матильда'' Альберерге (1887—1977) үйленді, ол Дебайдан бір кездері үй жалға алған. Ерлі-зайыптылардың екі баласы болды: кейінірек эксперименталды физик болып, әкесіне кейбір зерттеулерінде көмектескен ұлы Петер Пауль Рупрехт Дебай (1916—2012) және қызы Матильда Мария Дебай-Заксингер (1921—1991){{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Дебайды Геттингенге шақырудың бастамашысы 1913 жылдың сәуірінде жергілікті университетте өткен материяның кинетикалық теориясы бойынша конференцияда жас ғалымның қабілеттерін бағалай алған атақты математик [[Давид Гильберт|Дэвид Гильберт]] болды. Теориялық және эксперименттік физика профессоры және Физика институтының басшылығы лауазымы (1916 жылдың ақпан айынан бастап) зертханалық тәжірибелер жүргізу тұрғысынан белгілі бір перспективаларды білдірді. Геттингенде Дебай өзін көрнекті зерттеушілердің ортасында тапқандықтан, шақырудан бас тарту мүмкін болмады: Гильберттен басқа, математиктер [[Феликс Клейн]], Эдмунд Ландау, Герман Вейл, Карл Рунге, Ричард Курант және физиктер Вольдемар Фойт, Эмиль Вихерт, Теодор фон Карман және басқалар болды. [[1920 жыл|1920 жылы]] Дебай [[Цюрих|Цюрихке]] оралды (негізінен соғыстан кейінгі Германиядағы ауыр экономикалық жағдайға байланысты), онда ол [[Цюрих Швейцария жоғарғы техникалық мектебі|Техникалық жоғары оқу орнында (ETH]] ) Физика институтының директоры лауазымын атқарды; оның талабы бойынша зертханалық жабдықтар мен дәріс курстары жаңартылып, ғылыми семинар үнемі жұмыс істей бастады. Сол кезде ол Еуропаның жетекші физика журналдарының бірі ''Physikalische Zeitschrift-'' тің редакторы болды, онда өзінің көптеген мақалалары жарияланды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. [[Сурет:Nobel_Laureates_1936.jpg|оңға|нобай|375x375 нүкте| 1936 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Стокгольмде өткен марапаттау рәсімінде. Солдан оңға қарай: [[Отто Леви|Отто Лёви]], [[Генри Дейл]], Петер Дебай, [[Карл Дейвид Андерсон|Карл Андерсон]] және [[Виктор Франц Гесс|Виктор Хесс]]]] [[1927 жыл|1927 жылдың]] қыркүйегінде Дебай Цюрихтен кетіп, эксперименталды физика профессоры және Лейпциг университетінің Физика институтының директоры болды. Университеттегі әріптесі әйгілі теориялық физик Вернер Гейзенберг болды, ол көп жылдардан кейін былай деп еске алды: «Дебайдың айналасындағыларға алаңдамауға бейімділігі болды. Ол зертханаға таңертең ерте келіп, түн ортасына дейін кетпейтін ғалым емес еді. Институттағы бөлмемнен оның жұмыс уақытында да бақшасында серуендеп, раушан гүлдерін суарып жүргенін жиі көруге болатын. Бірақ оның қызығушылықтарының орталығы сөзсіз ғылым болды»{{Sfn|Davies|1970}}. 1933 жылдың соңында сол кездегі Kaiser Wilhelm қоғамының президенті [[Макс Планк]] Дебайға қоғам құрамында болған Физика институтының директоры қызметін ұсынды. Дебай келісті, бірақ институт ғимаратының құрылысы мен жабдықталуын қаржыландырған билікпен және Рокфеллер қорымен ұзаққа созылған келіссөздерге байланысты ол тек 1935 жылдың қазан айында [[Берлин|Берлинге]] көшіп, ресми түрде өз қызметін бастады; сонымен бірге ол Берлин университетінде профессор қызметін атқарды. Құрылыс [[1938 жыл|1938 жылдың]] көктемінде аяқталды; директордың бастамасымен институтқа Макс Планктың есімі берілді. Оған дейін де, 1936 жылы Дебайға [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы|химия бойынша Нобель сыйлығы]] «''дипольдік моменттер мен газдардағы рентген сәулелері мен электрондардың дифракциясын зерттеу арқылы молекулалық құрылымды тануға қосқан үлесі'' ''үшін»'' берілді. Ол кезде оның бүкіл мансабы физика профессоры болып өткенімен, оның жұмысы физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға үлкен үлес қосты. Ол өзі екі ғылымға да қатысты екенін бірнеше рет қанағаттанушылықпен атап өтті{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. Замандастары Дебайдың саяси бейтараптығын атап өтті, ол Берлинде институт құру бойынша бастаған жұмысын аяқтағысы келді және сол кезде шетелге көшу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Дегенмен, 1930 жылдары Германияда болған оқиғалардан тыс қалу мүмкін емес еді. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін билік құпиялылықты күшейту туралы шешім қабылдап, Дебайға Германия азаматтығын қабылдағанға дейін оның зертханасына бара алмайтынын хабарлады. Бас тартқаннан кейін ғалымға үйде қалып, кітаппен жұмыс істеуге кеңес берілді. [[1939 жыл|1939 жылдың]] соңында Дебай тоғыз айлық ақылы демалыс алып, 1940 жылдың қаңтарында елден кетіп, алдымен Швейцарияға, содан кейін Италияға, ақырында Генуядан Нью-Йоркке жүзіп кетті. Кейінірек әйелі оған қосылды, ал сол кезде ұлы Америка Құрама Штаттарында алты айдай болған еді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. === Америкада (1939—1966) === АҚШ-қа келудің ресми себебі [[Корнелл университеті|Корнелл университетінің]] химия факультетінде Бейкердің лекция циклын оқыуға шақыру болды. 1940 жылдың мамырында Германия Нидерландыға басып кірді, сондықтан шілдеде Дебай Корнелде қалып, химия факультетін басқаруға ұсыныс қабылдады; бұл ретте ол соғыстың аяқталуына дейін Берлин физика институтының директоры болып қала берді (жауапсыз), соғыстан кейін, Кайзер Вильгельм қоғамы Макс Планк қоғамы айналды. Корнелл оның ұзақ мансап жолындағы соңғы жұмыс орны болды. 1946 жылы ғалым Америка азаматтығын алды, 1950 жылы ол декан қызметінен, 1952 жылы химия профессоры қызметінен бас тартты, бірақ [[Эмерит|Құрметті профессор]] атағын алған соң, өмірінің соңына дейін ғылыммен айналысты. Ол АҚШ-тың әртүрлі қалаларында дәрістер оқып, кеңестер берді, сондай-ақ жылына екі рет Еуропаға сапар шекті. 1966 жылдың сәуір айында Кеннеди атындағы әуежайда Дебай кезекті сапарды бастауға ниеттенген кезде жүрек талмасына ұшырады. Бір айдан кейін ол ғылыми қызметте және оқытушылықта қайтып келсе де, көп ұзамай ауруханаға қайтадан жатқызуға тура келді. Ғалым өзінің зертханасының жұмысымен өмірінің соңғы күндеріне дейін қызығушылық танытты{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Courtens|2002}}. 1966 жылы 2 қарашада қайтыс болды және Плезант-Гроув зиратында (Кайуга-Хайтс, Томпинкс округы, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]] штаты) жерленген<ref>{{Cite web|title=Peter Joseph Wilhelm Debye|url=http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|publisher=Find A Grave|date=2001-01-01|lang=en|accessdate=2014-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129054436/http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=1688|archivedate=2014-11-29}}</ref>. === Жеке қасиеттер === [[Сурет:Peter_Debye_1937.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте|Петер Дебай мүсінші Типке Виссеруге бой түзеп отыр (1937). Ғалымның қолында оның сүйікті сигарасы бар]] Дебайдың Корнелл университетіндегі әріптестерінің айтуынша, оның жұмыстары ерекше стильге ие, дәл «Эль Греко немесе Ван Гогтың суреттері жазылғандай» қатесіз. Дебай стилінің негізгі ерекшелігі — қарапайымдылыққа ұмтылу, маңыздысын атап өтіп, маңызды еместерін алып тастау; мәселенің мәнін түсінуі Дебайға математикалық аппарат пен эксперименттік техниканы меңгеру арқылы көптеген нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Қарапайымдылыққа ұмтылу оның физикалық құбылыстардың көрнекі модельдерін жасаушы ретіндегі шеберлігінің негізінде жатыр; ол нақтылық пен анықтық жетіспейтін тым математикалық теорияларды ұнатпады. Ол тек өзін қызықтыратын және өзі шеше алатын мәселелерді ғана шешетінін және бірден бірнеше мәселені шешудің орнына, өзін толығымен қолдағы міндетке арнағанды ​​жөн көретінін айтты.{{Sfn|Sack et al.|1967}}. Профессор Генри Зак (''Henri Sack'') еске алушы еді: {{start citation}} Оның семинарлар мен кездесулерде жиі айтатын «Қараңызшы, бұл өте қарапайым!» — деген сөзі Дебай аңызына айналды. Ол үшін физикалық ғылымдар тар мамандықтардың жиынтығы емес, бірнеше іргелі қағидалар арқылы қызыл жіп сияқты өрілген біртұтас білім жиынтығы болды. Оның керемет есте сақтау қабілеті оған әртүрлі салалардағы құбылыстарды байланыстыруға үнемі тырысуына көмектесті. Ол автордың нақты атын немесе жарияланған жерін ұмытып кетуі мүмкін, бірақ конференцияда оқыған немесе естіген нәрселерінің мәнін ешқашан ұмытқан емес.{{Түпнұсқа|en|His frequent comment in colloquia and meetings "Look here, this is really so simple" has already become a Debye legend... For him the physical sciences were not a series of narrow specialties, but a coherent body of knowledge, where a few basic principles weaved like a red thread through the whole field. He was helped in his constant endeavour to correlate phenomena from different areas by his phenomenal memory. He may have forgotten the exact name of the author or the exact place of the publication, but he never forgot the essence of what he had read in a paper or heard at a meeting.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |тақырыбы= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 220}} дәйексөзі бойынша}}Дебайдың студенттері мен әріптестері оның кеңес сұрап немесе кез келген мәселемен келгендердің барлығына жылы және қамқор көзқарасын атап өтті. Оның жұмысы эксперимент пен теория, физика мен химия арасындағы алшақтықты жоюға көмектесті. [[Гарвард университеті]]нің құрметті докторлық дәрежесін алуына байланысты жариялаған мәлімдемесінде ол «химикке қуана көмек қолын созатын үлкен жүрегі бар физик» деп аталды. Дебай зерттеу нәтижелерін кез келген аудиторияға — әріптестеріне, мектеп оқушыларына, студенттерге және өнеркәсіпшілерге анық және түсінікті түрде түсіндіре алатын тамаша дәріскер ретінде бағаланды. Жетекші ретінде ол студенттерінің тәуелсіздігін және өз идеялары мен әдістерін дамытуға деген ұмтылысын, тіпті өзі олармен келіспесе де, қатты қолдады. Ол конференцияларға қатысуды ұнатты және өмірінің соңына дейін ғылымға деген құштарлығын сақтады. Ол өз уақытын бағалады және сонымен бірге ғылым қуаныш болуы керек деп сенді. Бір әріптесі Дебайдың өзіне тән ескертуін еске алды: «Қалаған кезде жұмыс істеңіз: мұнда сегізден беске дейін кесте жоқ. Қалаған кезде келіңіз, қалаған кезде кетіңіз: бірдеңе жасаңыз және ең бастысы, жұмысыңыздан ләззат алыңыз». Дебай отбасын қатты жақсы көретін адам болғандықтан, әйелі оның негізгі хоббилері — бақша өсіру және балық аулаумен үнемі айналысатын.{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Long|1967}}. Дебайдың жеке қасиеттеріне тоқтала отырып, Генри Зак былай деп жазды: {{start citation}} Мен профессор Дебайдың көпқырлы тұлғасын сипаттайтын қарапайым қасиетті (егер мүмкін болса) табуға тырыстым және оның жеке бейнесіне ең жақын келетін нәрсе — оның шынымен бақытты адам болғанын айту деп ойлаймын. Оған тек ең қуатты және терең ақыл-ой және өз идеяларын ең ашық түрде жеткізудің теңдессіз қабілеті ғана емес, сонымен қатар өмір сүру өнерін де толық білген. Ол ғылыми жұмыстарын ұнататын, отбасы мен үй өмірін қатты жақсы көретін, табиғаттың сұлулығын бағалайтын және табиғат аясындағы өмірдің ләззаттарын сезінетін, мұны негізінен Дебай ханыммен бірге айналысқан балық аулау, кактус жинау және бақша өсіру сияқты хоббилері дәлелдейді. Ол жақсы темекі мен дәмді тағамдарды ұнататын, студенттері мен әріптестеріне жақын және олардың қасында болған... <> ...ол біздің есімізде тамаша ғалым, керемет ұстаз, әкелік кеңесші және ең бастысы, бақытты адам ретінде сақталады.{{Түпнұсқа|en|I have tried to find a simple attribute — if this is possible — with which to characterize Professor Debye's multifaceted personality, and feel that I come nearest to my personal image of him by saying that he was a truly happy or lucky man. He was not only endowed with a most powerful and penetrating intellect and an unmatched ability for presenting his ideas in a most lucid way, but he also knew the art of living a full life. He greatly enjoyed his scientific endeavours, he had a deep love for his family and home life, he had an eye for the beauties of nature and the taste for the pleasures of out-of-doors as manifested by his hobbies such as fishing, collecting cacti, and gardening, mostly in the company of Mrs Debye. He enjoyed a good cigar and a good table, and he had affections for his students and associates and liked their company... <> ...he will live in our memory as a brilliant scientist, a great teacher, a fatherly and helpful adviser, and, above all, as a happy man.}} {{end citation|қайнары={{мақала|авторы= Davies M. |тақырыбы= Peter Joseph Wilhelm Debye. 1884-1966 |басылым= Biogr. Mems Fell. Roy. Soc |жыл= 1970 |том= 16 |беттер= 219—220}}}} == Ғылыми шығармашылық == === Қатты дененің жылу сыйымдылығы === [[Сурет:DebyeVSEinstein.jpg|оңға|нобай|275x275 нүкте| Эйнштейн мен Дебайдың зерттеулері бойынша алынған меншікті жылу сыйымдылығының температураға тәуелділігін салыстыру. Жоғары температура аймағында жылу сыйымдылығы Дюлонг-Пети заңымен берілген тұрақты мәнге жететіні анық.]] 1912 жылы Дебай [[қатты дене]] жылу сыйымдылығы теориясын дамытудағы маңызды қадамды қамтитын «Меншікті жылу сыйымдылығы теориясы туралы» ({{lang-de|Zur Theorie der spezifischen Wärmen}}) теориясын жариялады. Классикалық [[статистикалық механика]] сәйкес, энергияны [[Еркіндік дәрежелері|еркіндік дәрежесіне]] бойынша тең бөлу теоремасынан жылу сыйымдылығының температурадан тәуелсіздігі, яғни Дюлонг — Пти заңы туындайды. XX ғасырдың басында жүргізілген тәжірибелер бұл заңдылық жеткілікті жоғары температурада ғана әділ екенін көрсетті, ал салқындату кезінде жылу сыйымдылығының азаюы байқалады. 1907 жылы [[Альберт Эйнштейн]] қатты денедегі барлық атомдардың бір жиілікпен ауытқуын болжап, осы ауытқуларға Планк кванттық гипотезасын қолданды. Бұл келісімді жартылай жиілікті енгізу есебінен жақсартуға 1911 жылы Уолтер Нернст пен Фредерик Линдеманн (ағылш. Frederick Lindemann) жасаған емпирикалық әрекеті теориялық тұрғыдан жеткілікті негізделген емес. 1911 жылы Эйнштейн өзінің әдісінің қанағаттандырарлық еместігін мойындады. Дебай модельінде қатты дене тұтас орта болып табылады, онда сынықты ауытқу жиіліктері дебайлық жиілік деп аталатын және келесі шарттың негізінде анықталатын белгілі бір шекті (максималды) мәнмен шектелген: ауытқулардың толық саны, олардың әрқайсысына <math>h\nu</math> планк энергиясына сәйкес келеді, бостандық дәрежесіне тең болғаны<math>3N</math>, мұндағы <math>N</math> — қатты дене құрайтын атомдардың саны. Өзінің мақаласында Дебай сфералық нысанды дене үшін еркіндік дәрежесінің санын есептеп шығарып, Дебай заңын деп аталатын жылу сыйымдылығы үшін сөзді алды. Бұл формула жылу сыйымдылығын Дебай температурасы деп аталатын ерекше шамамен температураның қатынасының әмбебап функциясы түрінде көрсетеді, ал төмен температуралар саласында жылу сыйымдуулығының температураға кубикалық тәуелділігі болуы тиіс. Бұл нәтижеді ғалымның тәжірибелік деректерімен салыстыруы жақсы сәйкестікті көрсетті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Сол 1912 жылы [[Макс Борн]] мен Теодор фон Карманның еңбегі жарық көрді, онда қатты дене үш өлшемді кристалдық тор ретінде қарастырылды, ал тербеліс спектрі өзара байланысты нүктелік массалардың тербелістерін егжей-тегжейлі зерттеу негізінде есептелді. Бұл қатаң және шынайы тәсіл қарапайым Дебай моделіне сәйкес келетін бірқатар нәтижелер берді. Соңғысы, қазіргі уақытта белгілі болғандай, нақты қатты денелердің тербелмелі спектрлерінің көптеген бөлшектерін қанағаттанарлықтай түсіндіре алмайды. Соған қарамастан, ол танымал болып қала береді және физикада белсенді қолданылады, себебі ол спектрдің төмен жиілікті бөлігін («акустикалық тербелістер») дұрыс сипаттауға және еркіндік дәрежелерінің жалпы саны үшін дұрыс өрнек алуға мүмкіндік береді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1913 жылы Дебай торлы тербелістердің гармоникалық еместігін ескерді, бұл қатты дененің [[Жылулық ұлғаю коэффициенті|кеңею коэффициентін]] есептеуге мүмкіндік берді, сондай-ақ дыбыс толқындарының шашырауы мен әлсіреуі тұрғысынан жылу өткізгіштікті ескерді. Осы негізде, он алты жылдан кейін Рудольф Пейерлс жылу өткізгіштіктің толығымен кванттық [[Фонон|фонондық]] теориясын құрды{{Sfn|Davies|1970}}. === Рентгендік шашырауы === Дебайдың дифракция мәселелеріне және [[Рентген сәулелері|рентген сәулеленуінің]] затпен әрекеттесуіне қызығушылығы кездейсоқ емес еді. Бұған ғалымның Мюнхендегі қоршаған ортасы ықпал етті: сәуленің жаңа түрін ашқан профессор [[Вильгельм Конрад Рентген|Рентген]] онда жемісті жұмысын жалғастырды; Зоммерфельд те осы тақырыпты қозғады, оның шәкірті Пол Эвальд периодты түрде орналасқан шашыратқыштар жиынтығының оптикалық қасиеттері мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеді. Эвальдтың жұмысы Зоммерфельдтің тағы бір көмекшісі — [[Макс фон Лауэ|Макс фон Лауэнің]] назарын аударды, ол осы негізде рентген сәулелерінің электромагниттік табиғатын ақырында дәлелдеудің жолын ұсынды. Идея мынада болды: егер рентген сәулелері электромагниттік сәулеленудің бір түрі болса, онда элементтері толқын ұзындығының ретімен орналасқан құрылымда бұл сәулелердің дифракциясын байқауға болады; бұл жағдайда мұндай құрылым ретінде кристалдық торды пайдалануға болады. Бұл болжам тәжірибелер арқылы расталды және рентгендік құрылымдық талдаудың бастамасы болды {{Sfn|Davies|1970}}. Дебай соңғы эксперименттік нәтижелер мен олардың Лауэдің теориялық түсіндірмесін жақсы білді және 1913 жылдың өзінде рентгендік шашыраңқылық теориясын дамытуда маңызды қадам жасады. Өзінің «Рентген сәулелерінің интерференциясы және жылулық қозғалыс» ({{Lang-de|Interferenz von Röntgenstrahlen und Wärmebewegung}}) атты классикалық мақаласында ол кристалдық торды құрайтын атомдардың жылулық тербелістерінің дифракциялық сипаттамаларға әсерін егжей-тегжейлі зерттеді. Борн мен фон Карман әзірлеген торлы тербелістерді сипаттаудың жалпы тәсілін қолдана отырып, Дебай жылулық қозғалыс дифракциялық үлгінің айқындығына емес, тек шашыраңқы сәулеленудің қарқындылығына әсер ететінін көрсетті. Қарқындылықтың әлсіреуін <math>e^{-W(T)}</math> түрінде экспоненциалды коэффициентімен сипаттауға болады, мұндағы <math>W(T)</math> — температураның қандай да бір функциясы. Өлшеу нәтижелерімен салыстыруға болатын сандық нәтижелерді алу үшін ғалым кристалдардың жылу сыйымдылығы туралы жұмысында пайда болған бірдей жуықтауды қолданды. Барлық есептеулер екі нұсқа үшін жүргізілді — [[Макс Планк]] енгізген нөлдік нүктелік тербелістер деп аталатындарды ескере отырып және ескермей; сол кезде нөлдік нүктелік тербелістер әлі толық дәлелденбегендіктен, екі нұсқаның қайсысы дұрыс екенін тек эксперимент арқылы ғана анықтауға болады. <math>W(T)</math> үшін өрнек, Дебай алған нәтиже кейінірек швед физигі Ивар Валлермен (ағылш. Ivar Waller) түзетілді. <math>e^{-W(T)}</math> Қатты дене теориясында маңызды рөл атқаратын шама Дебай&amp;nbsp;— Валлер факторы деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debye.png|оңға|нобай|200x200 нүкте| Дебай-Шеррер тәжірибесінің схемалық диаграммасы]] 1915 жылы Дебай рентген сәулелерінің дифракциясын атомдар мен молекулалардың ішкі құрылымын зерттеу үшін пайдалануға болады деп болжады. Ғалымның пікірінше, сәулелену толқын ұзындығының және атом ішіндегі аралықтардың арақатынасына байланысты заттардың электрондары бір-бірінен тәуелсіз немесе синфаздық сәуле шығады, яғни әртүрлі атомдарға жататын электрондарды және тіпті бір атом ішіндегі электрондар топтарын ажырата алады. Егер электрондардың орналасуы кездейсоқ емес, белгілі бір заңдылықтарға бағынатын болса (мысалы, атомның боров модельінде болғанындай), бұл заттың атомдары өздері қаталас орналасқан жағдайда да, сәулелену арқылы шашыраған ең жоғары және ең төменгілердің пайда болуы түрінде көрініс беруі керек. Дебай өзінің көмекшісі Пауль Шеррер бірге осы идеяны эксперименталды түрде сынап көргісі келді, бірақ ол ештеңе таппады. Содан олар литий фториді ұсақ шашылған ұнтағын алып, нақты интерференциялық желілерді алды. Бұл нәтиже күтпеген болды, өйткені ол кезде ұнтақтың кристаллдарының кездейсоқ бағытталуы интерференциялық суретті майлауға әкелуі керек деп қате ойланған. Дебай байқалған құбылысты дұрыс түсіндірді: ол тұрақты орналасқан электрондарда таралуымен емес, кристаллдарда дифракциямен түсіндірілді, олардың орналасуы Брэгг шарттарын қанағаттандырады; дифракцияланған сәулелену конус беткейлері бойына таралады және фотопленкада тіркеледі. Дебай мен Шеррер жүргізген жұмыстың нәтижелерін ⁇ Жарапы бағытталған бөлшектермен таралған рентген сәулелерінің интерференциясы ({{Lang-de|Interferenzen an regellos orientierten Teilchen im Röntgenlicht}}, 1916), рентгеноструктуралық талдаудың негізгі әдістерінің бірі пайда болған мақаласында жариялады. Оны әдетте Дебай-Шеррер әдісі немесе ұнтақ әдісі деп атайды, ал фотопленкада тіркелген дифракциялық сурет дебаеграмма деп аталады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің идеяларын қатты денелердің, сұйықтықтардың және тіпті газдардың құрылымын зерттеуге қолданды. Шеррермен бірге кейбір кубикалық кристаллдардың құрылымын (мысалы, [[графит]]) зерттеген және дифракциялық суретті әрбір атомдағы элементтік таралу актілерінің бірігуінің нәтижесі деп есептесек, оның интенсивтігін бөлу әрбір атоммен байланысты электрондардың саны мен орналасуына байланысты болуы керектігін көрсетті. Атап айтқанда, литий фториды үшін Li:F=2:10 заряд қатынасы алынған (яғни литий атом бірлікті оң зарядты, ал фтор атом - бірлікті теріс), ал [[алмаз]] үшін жасалған атомдық электрондық жүйенің (электрондық бұлттың) мөлшерінің бағасы тұрақты решетка әлдеқайда аз болып көрінді және шама тәртібі бойынша электронды қабықтың радиусына сәйкес келді. Түйісті емес таратылатын жүйелерді қарастыру кезінде дәл осы идея қолданылды: нәтижелі интерференциялық картина осы жүйеге тән кеңістіктік масштабпен анықталады. Сұйықтық жағдайында негізгі масштабы молекулалар арасындағы орташа қашықтық болып табылады, ал бөлінген газдарда молекулалық масштабтар (яғни молекуладағы атомдар арасындағы қашықтық) болуы керек. 1929 жылы Дебай қызметкерлерімен Людвиг Бевилогуа (Ludwig Bewilogua) және Ф.Эрхардтом (''F. Ehrhardt'') эксперименттік түрде бұл идеялардың дұрыстығын растады, ол бірінші рет жекелеген молекулаларда рентген сәулелерінің дифракциясын алды. Сынақтар төрт хлорлы көміртек жұптарымен жүргізілді және молекуладағы хлор атомдарының арақашықтығын интерференциялық шеңберлердің мөлшерінен анықтауға мүмкіндік берді. Кейіннен осыған ұқсас әдіс басқа қосылыстардың құрылымын, сондай-ақ сұйықтықтардың құрылымын зерттеуге қолданылды. Соңғысы жақын тәртіп тұжырымдамасының негізінде түсіндірілді; тәжірибе бөлініс функциясы қалпына келтіруге мүмкіндік берді, ол молекулалардың бір-бірінен белгілі бір қашықтықта болу ықтималдығын сипаттайды және кейбір жағдайларда сұйықта молекулалардың ⁇ кластерлер пайда болуымен байланысты квазикристалликалық жай-күй сақталады деген қорытындыға келді. Осы уақытта шамамен алғашқы эксперименттер жүргізілген, онда ұқсас мақсаттарға электрондар пучкаларымен сәулелену арқылы қол жеткізілген, олардың толқындық табиғаты бұдан көп бұрын анықталды; Дебай рентген сәулелерін шашыру үшін әзірлеген теориялық талдау әдістері осы жаңа жағдайға да толықтай қолданыла бастады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Williams|1975}}. === Кванттық теория === 1910 жылы «Сәулелену теориясындағы ықтималдық тұжырымдамасы» мақаласында ({{Lang-de|Der Wahrscheinlichkeitsbegriff in der Theorie der Strahlung}} ) Дебай өзінің алдындағылардың кемшіліктерінен таза, Планк формуласының дәйекті туындысын ұсынды. Жаңа тәсілдің мәні кванттық энергияның <math>h\nu</math> (<math>h</math> — Планк тұрақтысы, <math>\nu</math> — жиілік) атомдық немесе молекулалық құрылымдармен («резонатормен») емес, электромагниттік тербелістердің режимдерімен тікелей байланысты болды. Модалар саны Рейли және Джинс әдісін қолдана отырып анықталды, ал тепе-теңдік сәулелену заңы ықтималдықты максимизациялау шартынан туындады, яғни берілген модалар жиынтығы үшін энергия кванттарының таралуының мүмкін нұсқаларының саны ең үлкен болуы керек еді. Осылайша, бұл қорытындыда тек энергияны кванттау өзіне ғана мән берілді, ал резонатордың электромагниттік сәулеленумен өзара әрекеттесуінің нақты механизміне мән берілмеді{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Джеммер|1985}}. 1913 жылы [[Бор қағидалары|атомның Бор моделінің]] пайда болуы кванттық физикаға жаңа тәсілдер әкелді. Дегенмен, [[Нильс Бор|Нильс Бордың]] әйгілі еңбегі пайда болғанға дейін де Дебай [[Импульс моменті|бұрыштық импульсті]] кванттау үшін Бор-Зоммерфельд шарттары деп аталатын жағдайларды болжайтын идеяларды (бір дәрежелі еркіндікке ие жүйеге қолдану үшін) ұсынды {{Sfn|Davies|1970}}. 1916 жылы Дебай, Зоммерфельдтен тәуелсіз, атомның Бор моделіне негізделген қарапайым [[Зееман эффектісі|Зееман эффектісін]] ([[Магнит өрісі|магнит өрісіндегі]] спектрлік сызықтардың бөлінуі) түсіндірді. Біртекті магнит өрісінде орналасқан сутегі атомындағы электронның қозғалысын қарастыра отырып, ғалым Гамильтон-Якоби әдісін және жоғарыда аталған кванттық шарттарды қолдана отырып, мұндай жүйедегі электронның энергия деңгейлерінің формуласын алды. Деңгейлер арасындағы ауысуларға сәйкес келетін шығарылған жарықтың жиіліктері магнит өрісінің кернеулігіне пропорционалды болып шықты және [[Хендрик Антон Лоренц|Хендрик Лоренцтің]] классикалық теориясына (Лоренц триплеті деп аталады) сәйкес үш түрлі мәнді қабылдауы мүмкін. Дегенмен, бұл тәсілді қолдану арқылы бөлінудің күрделірек түрлерін (аномальды Зееман эффектісі) түсіндіру мүмкін болмады{{Sfn|Джеммер|1985}}. [[Сурет:Solvay_conference_1927_Version2.jpg|оңға|нобай|450x450 нүкте| 1927 жылғы Сольвей конгресіне қатысушылар. Дебай екінші қатардың сол жақ шетінде отыр.]] 1922 жылдың қазан айында [[Артур Холли Комптон]] еркін [[Электрон|электрондар]] рентген сәулелерін тарату бойынша өз эксперименттерінің нәтижелерін жариялады. 1922 жылдың желтоқсанына қарай американдық ғалым бұл құбылыстың қарапайым кванттық теориясын қалыптастырды, ол электрдің [[Фотон|жарық кванты]] сынықтайтын жағдайға энергия мен [[Импульстің сақталу заңы|импульс]] сақтау заңдылықтарын қолданудың нәтижесінде әртүрлі сәулелену толқынының ұзындығының бұрышты байланыстылығын түсіндіруге мүмкіндік берді. Барлық оқулықтарға енген және жарық кванттарының Эйнштейн гипотезасын қабылдауда маңызды рөл атқарған бұл теория 1923 жылы мамырда Комптон жариялады. Бір ай бұрын дебайдың мақаласы осындай талдауды қамтиды. Дебай, өз жұмысында Эйнштейннің атын атамаған және жарық кванттары гипотезасын тексеруді мақсат етпеген Комптондан айырмашылығы, Эйнштейн тұжырымдамасының тікелей әсерімен болды. Голландиялық физик теорияны 1920 жылдың соңында немесе 1921 жылдың басында әзірлеп, Пауль Шеррере оны тексеру бойынша эксперимент қоюды ұсынды. Алайда тәжірибе ешқашан жүргізілмеген, сондықтан 1922 жылдың қазан айында Комптон Дебайның хабарламасы шыққаннан кейін ғана өз нәтижелерін жариялауға шешім қабылдады. Ол кезде кейде [[Комптон эффектісі|Комптон әсері]] — «Комптон — Дебай эффекті» терминін қолданғанмен, Дебай және басқа физиктер Комптонға басымдық берді, сондықтан бұл құбылыс әдетте жай ғана Комптон әсерін деп аталады. Ең күрделі мәселе бұрыштық және жиілікпен байланысты бұрышты сәулелену қарқындылығы болды. Дебай осы байланысты сәйкестік қағидаты арқылы табуға тырысты, бірақ дұрыс формула Оскар Клейн мен Ёсио Нисина 1929 жылы ғана толық кванттық механикалық қарастыру негізінде тапты.1920 жылдардың ортасында, Дебай Цюрихте жұмыс істеп жүрген кезде, оның ең жақын әріптестерінің бірі [[Эрвин Шредингер]] болды. Дебайдың өзі австриялық ғалымның [[толқын механикасы]]ның формализмін дамытудағы рөлін былай деп еске алды:{{start citation}} Содан кейін [[Луи Де Бройль|де Бройль]] өз мақаласын жариялады. Сол кезде Шредингер Цюрих университетінде менің орнымды басты, ал мен техникалық жоғары оқу орнында жұмыс істеп жүрдім, біз коллоквиумның тең төрайымы едік. Біз де Бройльдің теориясын талқылап, оны түсінбейтінімізді және оның тұжырымдамалары мен мағынасы туралы мұқият ойлануымыз керек деп шештік. Сондықтан мен Шредингерді коллоквиумда сөз сөйлеуге шақырдым. Оны жұмысқа кірісуге осы дайындық түрткі болды.{{Түпнұсқа|en|Then de Broglie published his paper. At that time Schroedinger was my successor at the University in Zurich, and I was at the Technical University, which is a federal institute, and we had a colloquium together. We were talking about de Broglie's theory and agreed that we didn't understand it, and that we should really think about his formulations and what they mean. So I asked Schroedinger to give us a colloquium. And the preparation of that really got him started.}} {{end citation|қайнары={{мақала|тақырыбы= Peter J. W. Debye: An Interview |ссылка= https://archive.org/details/sim_science_1964-08-07_145_3632/page/554 |басылым= [[Science]] |жыл= 1964 |том= 145 |беттер= 554}}}} === Молекулалардың дипольдік моменттері === [[Сурет:Maastricht,_University_hospital,_Monument_for_Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|350x350 нүкте| Дебайға арналған Диполь сәттері ескерткіші (Маастрихт)]] 1912 жылы Дебайның кішкентай мақаласы "Изоляторлардың кинетикалық теориясы бойынша кейбір нәтижелер" ({{Lang-de|Einige Resultate einer kinetischen Theorie der Isolatoren}}) жарық көрді. Бұл байланысты сол кездегі сыртқы электр өрістегі диэлектрлердің поляризациясы [[Электрон|электрондар]] теңгерімнен ауысуы және индуциді дипольльды сәт пайда болуы есебінен ғана пайда болады деген түсінікпен түсіндіруге болмайды. Дебай диэлектрдің ішінде сығымды байланысты электрондар ғана емес, тұрақты диполь сәттері бар тұрақты диполар да бар деп болжады. Тұрақты дипондардың поляризацияға қосқан үлесі [[Диполь|магниттік сәттер]] үшін Кюри-Ланжевен заңына ұқсас сөзбен сипатталады деп ойлап, ол газ тәрізді орталарға әділ температура функциясы ретінде диэлектр тұрақтысы үшін формуланы алуға қол жеткізді. Дебай сол кезде газдар үшін температура деректері болмағандықтан, полярлық сұйықтықтар үшін алынған нәтижелермен салыстыруды жүргізді ([[су]], бірнеше [[Алкогольдер|спирт]], этил эфирі), және теория мен эксперимент арасында жақсы келісімге ие болды. Ақыры, ол осы заттардың молекулаларының дипольдік сәтінің шамасының алғашқы бағаларын алды және белгілі бір сындарлы температурадан төмен, сыртқы алаңның болмауымен де өздігінен поляризация байқалуы мүмкін екенін болжады (бұл құбылыс кейіннен сегнетоэлектричество деп аталды){{Sfn|Davies|1970}}. келесі жылы Дебай полярлық сұйықтықтар дисперсиялық қасиеттерін, яғни [[Сыну көрсеткіші|сындыру көрсеткіші]] мен сіңіру коэффициенті жиілікпен байланысты түсіндіру үшін молекулалардың дипольдық сәттері туралы идеяны қолданды. Өзінің классикалық мақаласында «Ұзын толқынды электромагниттік сәулелену аймағындағы аномальды дисперсия теориясы» ({{Lang-de|Zur Theorie der anomalen Dispersion im Gebiete der langwelligen elektrischen Strahlung}}) ол дипондардың ауыспалы электр өрісі әсерінен айналу динамикасын қарастырды, ал [[Тұтқырлық|тығыз]] қаталдан кейін бұл айналымдар өрістің өзгеруіне қатысты кейде кешіктірілуі керек. Браун қозғалысын талдауға Эйнштейннің жалпылау тәсілін қоса отырып, Дебай осылай бағдарланған диполдар санын уақытпен өзгертетін дифференциалдық теңдеуді алуға қол жеткізді; мұндай теңдеулер қазір Фокер-Планк теңдеуі деп аталады. Бұрылыс кешігу жүйесдегі теңгерімнің бірден орнатылғанын білдіреді; бұл түрдің ерекше көбейтуші формуласында пайда болады <math>1/(1+i \omega \tau)</math>, мұндағы <math>\omega</math> — шеңберлік жиілік, <math>\tau</math> — релаксация уақыты, сұйықтың жабысқақлығы коэффициентіне пропорционалды. «Дебай релаксациясын» беретін осы көбейтушінің болуы жиілік функциялары ретінде сындыру көрсеткіші мен сіңіру коэффициенті формулаларын алуға және кейбір сұйықтықтардың (мысалы, судың) дисперсиялық қасиеттерін қанағаттанарлықтай түсіндіруге мүмкіндік берді. Дебайдың тәсілі түрлі орта түрлеріндегі демалу процестерін талдау үшін базалық болды{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1920 жылы Дебай вандер-ваальс аралық молекулярлық тартымдылық күштерінің шығу тегін түсіндіруге тырысады. Олар әмбебап сипатқа ие болғандықтан және полярлық және поляр емес молекулалар үшін бар болғандықтан, олардың табиғатын дипол-дипол (ориентациялық) өзара әрекеттестігіне ғана азайту мүмкін емес еді. Идея молекулаларды қоршаған электр өрісі осы молекуланың дипольдық нүктесін келтіре алады, яғни оң және теріс зарядтың кеңістіктегі бөлінуіне әкеледі. Мұндай индуциді диполдардың өзара әрекеттесуі де сұраныслы тартымдылықты тудырады; мұндай индукциялық күштер кейде Дебай күштері деп аталады. Полярлық және полярлық емес молекулалардың тартымдылығын диполдық жақындаумен түсіндіру оңай, ал ғалым полярлық булмаған молекулалардың өзара әрекеттестігін молекулалар тудырған алаңның квадрополярлық сипатын болжаумен сипаттады. Бұл молекулалар қатты электр жүйелері болмаса ғана мүмкін. 1921 жылы жарияланған келесі еңбегінде Дебай молекулааралық кері тарту күштерінің тақырыбына тоқталып, оларды түсіндіру үшін жалақылардың электростатикалық өзара әрекеттестігін ғана есепке алу жеткіліксіз және динамикалық әсерлерді ескеріп отыру қажет деген маңызды қорытындыға келді. Дебайдың тәсілі таза классикалық болғандықтан, ол тек ішінара ғана табысқа қол жеткізді. Молекулааралық күштерді дұрыс түсіндіру тек [[кванттық механика]] пайда болғаннан кейін ғана мүмкін болды; атап айтқанда, полярлық емес молекулалар арасындағы өзара іс-қимылдың (дисперсиялық күштер) кванттық теориясын 1920-жылдардың екінші жартысында Фриц Лондон жасады{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебайдың классикалық «Полярлық молекулалар» монографиясы химиктердің молекулалардың дипольдік моменттеріне қызығушылығын арттыруда үлкен рөл атқарды ({{Lang-en|Polar molecules}}, 1929), онда диэлектриктердің молекулалық сипаттамасына қатысты мәселелердің жүйелі түрде ұсынылуы қамтылған{{Sfn|Davies|1970}}. === Электролиттер теориясы === [[Сурет:Peter_Debye_ETH-Bib_Portr_00836.jpg|оңға|нобай|304x304 нүкте| Цюрих политехникалық институтының мұрағатынан алынған Дебайдың фотопортреті]] 1920 жылдардың басында Дебай сол кездегі [[физикалық химия]] ең маңызды проблемаларының біріне байланысты зерттеулер циклын бастады — [[Электролит|электролиттер]] ерітінділерінің мінез-құлқының ерекшеліктерін, атап айтқанда олардың коллигативтік қасиеттерінің есептеулік қасиеттерден қатты ауытқу себептерін түсіндіру. 1923 жылы ол өзінің көмекшісі Эрих Хюксельмен бірге «Электролиттер теориясына туралы» ({{Lang-de|Zur Theorie der Elektrolyte}}) жалпы атағымен екі мақала жариялады, онда физикалық химияның оқулықтарына Дебай - Хюксел теориясы деп кіретін тәсілдің негізін қалады. Иондардың электростатикалық өзара әрекеттестіктері ерітінділердің қасиеттеріне елеулі әсер етуі керек деген ой бұрын да айтылған, бірақ тек Дебай мен Хюкель барлық математикалық қиындықтарды болдырмаумен және эксперименттің салыстыруына жарамды сандық нәтижелерді алуға мүмкіндік берді. Қатты электролиттердің балқытылған ерітінділері шектеліп, олар қарсы белгі иондарымен экранға түсірілгенді ескере отырып, ионның жақын жердегі кулондық әлеуетінің теңдеуін алды. Скрининг бөлшектердің осы ионның жанында әрдайым бір белгіден басқа бір ионның орташа саны болады. «Ион атмосферасының» қалыңдығы дебай ұзындығы немесе экранның дебай радиусы деп аталатын арнайы параметрмен сипатталады. Бұл параметр иондардың концентрациясының квадрат түбіріне кері пропорционалды болғандықтан, Дебай мен Хюкель тәжірибеден белгілі концентрациялық байланысты түсіндіре алды, мысалы, қатты электролиттердің ерітінділерінің температурасы төмендеуі мен [[Осмостық қысым|осмотикалық қысым]]. Дебай ұзындығы ұғымының мәні электролиттер теориясының шегінен тыс шығып, физиканың көптеген бөлімдерінде, мысалы плазма физикасы және қатты дене физикасы қолданылады. Жоғарыда аталған мақалалардың екіншісінде авторлар электролит ерітіндісінің [[Электрөткізгіштік|электр өткізгіштік]] туралы әлдеқайда күрделі мәселені қарастырды. Электр өрісінің әсерінен ион қозғалысын қарастыру кезінде экрандау әсерін ғана емес, ион атмосферасының деформациясын да ескеріп отыру керек. Бұл деформация бірден емес, біраз кешіктіріліп, ионға әсер ететін тиімді тежегіш күштің пайда болуына әкеледі. Қосымша тежеу басқа белгідегі иондар кері бағытта қозғалып, еріткіш молекулаларының бір бөлігін өзіне тартады. Көрсетілген әсерлерді ескере отырып шығарылған өткізгіштігі үшін қорытынды сөздері ерітінділерді ерітінділер үшін алынған әдебиеттен белгілі емпирикалық деректерді сенімді түрде түсіндіруге мүмкіндік берді{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1924 жылы Дебай Гилберт Льюис ұсынған және қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын белсенділігі коэффициенттері терминдері бойынша теорияны қайта қалыптастырды. Кейін Ларс Онсагер теорияға иондардың броун қозғалысын толық есепке алу мақсатында кейбір жетілдірулерді енгізді{{Sfn|Williams|1975}}. Кейінгі жылдары Дебай өзінің теориясын электролиттердің физикасы мен химиясының әртүрлі жеке мәселелеріне табысты қолданды. Мысалы, олар кейбір тұздардың басқа электролиттердің қатысуымен ерігіштігі туралы мәселені зерттеді (серілеу әсері). 1928 жылы өзінің әріптесі бірге ол электролиттердің өткізгіштігі [[Толқындар дисперсиясы|дисперсиясы]] мен диэлектрлік өткізгіштігін зерттеу мәселесін зерттеді. Бұл параметрлердің электр өрісінің ауыспалы жиілігіне байланысты болуының себебі - зарядтарды экрандау процесінің кешігуі: иондық атмосфераның өзгеруі бірден емес, біраз уақыт талап етеді; бұл процесс кейбір демалу уақытымен сипатталады. Бұл ойлар негізінде алынған жиілік тәуелділігі, электр өрісінің әсерімен Браунов қозғалысы мен иондардың дрейфін ескере отырып, жоғары жиіліктер саласындағы өткізгіштіктің өсуін болжайды. Бұл құбылыс кейде Дебай — Фалькенхаген әсері (ағылш. Debye-Falkenhagen effect) деп аталады{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. === Жарықтың шашырауы === Электромагниттік сәулеленудің шашырау мәселелері Дебайдың назарын алғашқы ғылыми жұмыстарынан бастап аударды. «Кемпірқосақ туралы» (1908) диссертациясында ол әртүрлі оптикалық қасиеттері бар сфералық бөлшектермен жарықтың шашырауын зерттеп, керемет математикалық қабілеттерін көрсетті. 1910 жылы [[Арнольд Зоммерфельд|Арнольд Зоммерфельдтің]] ұсынысы бойынша ол «Стационарлық және квазистационарлық өрістер» (нем. Stationäre und quasistationäre Felder) атты үлкен энциклопедиялық мақала, сондай-ақ Деметриус Хондроспен бірге толқындардың таралуы туралы бірлескен жұмыс жазды, ол радар мен толқын өткізгіштер теориясында кейбір маңызды нәтижелерді болжады.{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Beugungsbild.jpg|оңға|нобай|200x200 нүкте|Дебай-Сирс үлгісі эксперименті арқылы берілген дифракциялық сурет]] 1932 жылы Дебай Фрэнсис Сирспен бірлесіп жасаған жұмыста Фрэнсис Сирс (ағылш. Francis Sears) [[Ультрадыбыс|ультра дыбыс]] толқындағы жарық дифракциясының алғашқы байқалуы туралы хабарланды. Бастапқы нүкте Леон Бриллюеннің жылу флуктуацияларында жарық таралуы туралы ойлары болды, олар денеде термиялық түрде қозғалатын дыбыс қиылыстарының жиынтығы ретінде бейнеленуі мүмкін (қазір бұл құбылыс Мандельштам - Бриллюэн таралуы деп аталады). Дебай мен Сирс сұйықтағы жасанды түрде пайда болған дыбыстық толқынның жарық таралуын зерттеуді шешті және бұл әсерді акустикалық толқыннан пайда болған дифракциялық тордағы бригголық таралу ретінде түсіндіруге болады. Сол жылы жарық көрген келесі мақаласында Дебай кеңінен түсіндіріп, жарықтың бұрылуы мен оның жиілігінің өзгеруі туралы ғана емес, оның қарқынын да есептеген. Алынған нәтижелер акустоопия одан әрі дамуына елеулі әсер етті{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. Дебай өмірінің соңғы жылдары сынықтардың араласудың сынық нүктесіне жақын пайда болатын сын құбылыстар зерттеудің маңызды бір сериясын жүргізді. 1959 жылы ол теориялық түрде сынамалық опалесценция құбылысында байқалатын шашыраған сәулеленудің қарқындылығы мен бұрыштық бөлу деректері бойынша сынамалық нүктеге жақын ерітінді концентрациясының шамасы мен кеңістіктік өлшемдері туралы ақпаратты қалай алуға болатынын көрсетті (Орнштейн мен Цернике нәтижелері осы жерде бірнеше рет қайталанған). Дебай жарық тарату әдісімен, оның ішінде [[Полимер|полимерлер]] ерітінділерінде сын құбылыстарды жүйелі эксперименталды зерттеуді бастамашылық етті. Атап айтқанда, ол қызметкерлердің көмегімен электр өрісінің сын олесценция сипаттамаларына әсерін болжады және кейіннен тәжірибеде өлшеді{{Sfn|Davies|1970}}. === Полимерлердің физикасы === [[Сурет:Peter_Debye.jpg|оңға|нобай|282x282 нүкте|Лейпциг университетінде Дебайдың бюсты]] [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде малайлық [[Каучук|каучукты]] АҚШ-қа жеткізу тоқтатылуына байланысты оның орнын ауыстыру қажеттілігі туындады. Дебай сол уақытта мұхиттың арғы жағына көшіп кеткен, бұл маңызды жұмысқа қатысқан; сол кезден бастап полимерлердің физикасы оның ғылыми қызметінің негізгі бағыттарының бірі болды. [[Полимер|Полимерлердің]] қасиеттерін бағалау үшін олардың негізгі сипаттамаларын білу керек — орташа молекулярлық салмақ және ерітіндідегі [[Макромолекула|макромолекулалар]] пішіні. Бұл қасиеттерді анықтау үшін Дебай жарық таралуын өлшеуге негізделген қуатты әдіс әзірледі. Жарық таратуды пайдалануға бұрынғыдан да тырысқан, бірақ Дебай ғана жалпыға жеткілікті әдіс әзірлеп, оны практикалық қолдануға жеткізді. Негізгі идеясы егер ерітінді молекулаларының мөлшері жарық толқынының ұзындығына тең болса, бұрышты асимметрия пайда болады, яғни бұрыштықтың қарқыны алға және артқа тең болмайды. Сонда бұрышты сәуле бөлу арқылы молекулалардың мөлшері мен пішінін анықтауға болады, оның ішінде полимер молекулаларының бір-біріне қатысты [[Мономер|буындары]] бұрылуының қаншалықты қиын екенін анықтауға болады. Дисперсияның қарқындылығы концентрацияға байланысты өлшеу полимер бөлшектердің молекулярлық массасы туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұл проблемалар кешенін теориялық және эксперименталды зерттеу 1944—1964 жылдары жарық көрген жиырмаға жуық мақаланың тақырыбы болды{{Sfn|Гуревич және Дзялошинский|1987}}{{Sfn|Davies|1970}}. 1939 жылы Дебай осыдан көп ұзамай Клаус Клузиус (ағылш. ''Klaus Clusius'') және Герхард Дикел (ағылш. ''Gerhard Dickel'') ұсынған термадифузиондық изотоптарды әдісін теориялық негіздеді. 1945—1946 жылдары полимерлердің ерітінділерінде термодиффузия құбылысын жүйелі түрде зерттеу үшін сол теориялық ойлар пайдаланылды. Арнайы құрылған бөлшекші бағаналарда алынған эксперименталдық нәтижелер полимерлерді фракцияларға бөлу әдісінің жоғары тиімділігін көрсетті; термодиффузияның қондырғы параметрлеріне және ерітінділердің (атап айтқанда, молекулярлық салмағы мен концентрациясы) сипаттамаларына тәуелділігі егжей-тегжейлі зерттелген. Сонымен қатар, тәжірибеден көрініс табады, бұл әдіс аз молекулярды заттармен жұмыс істеу үшін де қолданылуы мүмкін, органикалық заттарды тазарту және [[Изомерия|изомерлерді]] бөлу үшін де. Дебайдың полимерлер физикасы бойынша басқа да маңызды зерттеулеріне ерітінділердің [[Тұтқырлық|жабысқақлығы]] бойынша молекулярлық салмақтарды бағалау әдісінің теориялық негіздемесі және молекулааралық өзара іс-қимылдарға және [[Мицеллалар|мицеллалардың]] қалыптасуына арналған бірқатар жұмыстар жатады; соңғыларды зерттеу үшін тек сондар ыдыс ғана емес, сонымен қатар рентген сәулелерінің дифракциясы, ультра дыбыс және электр өлшемдері пайдаланылды{{Sfn|Davies|1970}}{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}}. 1951 жылы Дебай Ф.Бьюх (''F. Bueche'') теориялық тұрғыдан полимерлердің дипольдік сәтінің шамасына молекулалық ішкі айналымдардың, яғни бір-біріне қатысты буындардың бір-бірімен байланысты қиынысты бұрылыстарының әсерін зерттеген{{Sfn|Williams|1975}}. === Басқа жұмыстар === 1909 жылы Дебай кейбір контурлық интегралдар есептеу әдісін әзірледі, ол қазіргі уақытта ауысу әдісі немесе ең жылдам түсу әдісі деп аталады. Ғалым бұл тәсілді нақты мәселені шешу үшін пайдаланған - аргументтің үлкен мәндері кезінде цилиндрлік функциялар үшін асимптотикалық формулаларды табу (атап айтқанда, сөз Ганкель мен Бессель функциялары туралы болды). Әдістің мәні интегралға негізгі үлес қосқан шағын аянтның тұрақсыз (кезеңдік, немесе ауысу) нүктесіне жақын орналасқан подъъъъintégральдық функциясын бөлуден тұрады. Бұдан әрі интеграцияның контурын таңдап, ол функцияның фазасы тұрақты болып қала берсін, ал абсолюттік мән ең тез төмендейді (ең жылдам төмендеу жолы), ізделген интегралды эталондыққа дейін төмендету мүмкін.{{Sfn|Гуревич и Дзялошинский|1987}} Лаплас әдісі дамуы болып табылатын үрейдің әдісі идеясы 1827 жылы жарияланған [[Огюстен Луи Коши|Огюстен Коши]] мақаласына барып жатады. Дебай өзі идеяның көзі [[Георг Фридрих Бернхард Риман|Бернгард Риман]] (1863) жұмыстарының бірі екенін көрсеткен, бірақ голланд ғалымы болғанға дейін 25 жыл бұрын орыс математигі Павел Некрасов мәселені жалпырақ қарастырды. Дегенмен, қатаң тұжырымдау және ыдыс-аяқ әдісінің жүйелі дамуы көбінесе Дебайның есімімен байланыстырады. 1926 жылы Дебай Уильям Джиокпен бірге және одан тәуелсіз ең төмен температураға жетудің жаңа әдісін ұсынды — адиабатикалық магниттендіру әдісі. [[Поль Ланжевен|Пол Ланжевен]] 1904 жылы газ түріндегі оттегінің адиабаттық магниттелуі оның суыуына әкелуі керектігін байқаған, бірақ бұл құбылыс температураны төмендету құралы ретінде қарастырылмаған. Дебай гадолиний сульфаты кристаллдарының [[Хейке Камерлинг-Оннес|Камерлинг-Онес]] эксперименталды зерттеуіне сүйене отырып, мүмкін әсердің сандық бағасын берді. Бірнеше жылдан кейін, 1933 жылы, Джиоку бұл салқындату әдісінің жұмыс істеу қабілетін тәжірибе арқылы көрсетуге үлгерді{{Sfn|Davies|1970}}. [[Сурет:Debije-boerhaave.jpg|оңға|нобай|274x274 нүкте|Петер Дебай]] == Марапаттар мен мүшеліктер == * Румфорд медалі (1930) * Гутри медалі және сыйлығы (1930) * Фарадей дәрісі (1933) * Лоренц медалі (1935) * [[Химия саласындағы Нобель сыйлығы]] (1936) * Франклин медалі (1937) * Нидерланд арыстаны орденінің рыцары (1937){{Sfn|Courtens|2002}} * Уиллард Гиббс сыйлығы (1949) * Макс Планк медалі (1950) * Леопольд II орденінің командирі (1956){{Sfn|Courtens|2002}} * Коллоидты немесе беттік химия бойынша Кендалл сыйлығы (''ACS Kendall Award in Colloid or Surface Chemistry'', 1957) * Американдық химия қоғамының Николс медалі (1961) * Пристли медалі (1963) * Ұлттық ғылым медалі (1965)<ref>{{Cite web|title=Peter J. W. Debye|url=http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|author=|publisher=The National Science Foundation|date=|lang=en|description=The President's National Medal of Science: Recipient Details|accessdate=2014-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141218033859/http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.jsp?recip_id=101|archivedate=2014-12-18}}</ref> * Нидерланды Корольдік Ғылым Академиясының, АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясының (1947)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html Peter J. Debye] {{Wayback|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/20001738.html|date=20181205003420}} {{ref|en}}</ref>, КСРО Ғылым Академиясының (1924)<ref>{{ras|50303|Петера Йозефа Вильгельма Дебая}}</ref>, Лондон Корольдік Қоғамының (1933)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Debye;%20Peter%20Joseph%20Wilhelm%27) Debye; Peter Joseph Wilhelm (1884 - 1966)]{{Недоступная ссылка}} {{ref|en}}</ref>, Дания Корольдік Ғылым Академиясының, Ирландия Корольдік Академиясының, Папа Ғылым Академиясының (1936)<ref>[http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html Pieter Josef William Debye] {{Wayback|url=http://www.pas.va/content/accademia/en/academicians/deceased/debye.html|date=20181205003722}} {{ref|en}}</ref>, Бангалордағы Үнді Академиясының, Берлин, Геттинген және Мюнхен Ғылым Академияларының, Нью-Йорк Ғылым Академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Америка философиялық қоғамының, Лондондағы Корольдік институттың, Филадельфиядағы Франклин институтының және басқа да ғылыми қоғамдардың мүшесі{{Sfn|Williams|1975}}. * [[Оксфорд университеті|Оксфорд]], [[Гарвард университеті|Гарвард]], Аахен, Майнц, Брюссель, Льеж, Прага, София университеті, Цюрих политехникалық институты және басқа да білім беру мекемелерінің құрметті докторлық дәрежелері{{Sfn|Williams|1975}}. == Есте сақтау == * Дебай — электр диполь моменті жүйеден тыс бірлік. Қатты дене теориясында Дебайдың моделі, Дебайдың жылу сыйымдылығы заңын (онымен байланысты функция түрі математикада Дебайдың функциясы деп аталады), Дебай жиілігі, Дебай температурасы және Дебай — Валлер факторы сияқты терминдер белгілі. Рентген спектроскопиясы саласында дебаеграммдарды салу үшін Дебай — Шеррер әдісі қолданылады, ал электролиттер физикасында ғалымның аты Дебай — Хюккель теориясы және дебай ұзындығы (экрандаудың дебай радиусы) сияқты ұғымдармен байланысты. * 1970 жылы [[Халықаралық астрономиялық одақ|Халықаралық астрономия одағы]] Айдың арғы жағына орналасқан кратерді Пётр Дебайдың есімімен атады. * Дебай астероидтерінің бірі (''(30852) Дебай'') деп аталады. * Дебайдың есімімен Утрехт университетінің жанындағы Наноматериалдарды зерттеу институты (''Debye Institute for Nanomaterials Science'') аталады<ref>{{Cite web|title=Debye Institute|url=http://www.debye.uu.nl/index.html|publisher=Utrecht University|date=|lang=en|accessdate=2014-09-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150425021213/http://www.debye.uu.nl/index.html|archivedate=2015-04-25}}</ref>. * 1962 жылдан бастап Америка химия қоғамы физикалық химия саласындағы жетістіктері үшін Петер Дебай сыйлығын (ағылш. ''Peter Debye Award'') береді<ref>{{Cite web|title=Peter Debye Award in Physical Chemistry|url=http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|publisher=American Chemical Society|date=|lang=en|accessdate=2014-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109163002/http://www.acs.org/content/acs/en/funding-and-awards/awards/national/bytopic/peter-debye-award-in-physical-chemistry.html|archivedate=2015-01-09}}</ref>. * Дебайдың есімі оның туған Маастрихтағы көше мен алаңға берілген. 1939 жылы қала ратушасында оның бюсты орнатылды, бұл, замандастарының куәлігі бойынша, ғалым үшін ең ұнамды сыйлық болды{{Sfn|Williams|1975}}. == Дереккөздер == {{Дереккөздер|3}} [[Санат:Геттинген университеті оқытушылары]] [[Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Гейдельберг ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]] [[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]] [[Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының шетелдік мүшелері]] [[Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері]] [[Санат:Ресей ҒА мүше-корреспонденттері (1917—1925)]] [[Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]] rkyv4awpluyqnw4145xh0fu11br4d8s Ғазы Герей (қалғай) 0 786256 3651496 3651319 2026-09-06T12:13:35Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651496 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Ğazı Geray}},<br />''غازى كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары = [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары_2 = [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Шопан Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1626 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1666 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ғазы Герей''' ({{lang-crh|Ğazı Geray}}, [[1626 жыл|1626]] — [[1666 жыл|1666]] кейін) — 1641–1651 жылдары нұреддин, 1651–1666 жылдары қалғай болған Қырым татарының өкілі. Ол Қырым хандығының нұреддині [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы және 1608–1610 жылдары Қырым ханы болған [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] немересі еді. == Өмірбаяны == 1641 жылы Осман сұлтаны [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһим]] (1640–1648) Қырым ханы етіп [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] кіші ұлдарының бірі [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1641–1644) тағайындады. IV Мехмет Герей өзінің немере інісі, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы Ғазы Герейді (1641–1644) нұреддин етіп тағайындады. 1644 жылы Осман үкіметі IV Мехмет Герейді биліктен алып, оның ағасы [[III Ислам Герей|III Ислам Герейді]] (1644–1654) Қырым ханы етіп тағайындады. Бақшасарайда хан тағына отырған III Ислам Герей өзінің інісі [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейді]] (1644–1651) қалғай, ал жиені Ғазы Герейді нұреддин қызметінде қалдырды. 1645 жылы желтоқсанда III Ислам Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей нұреддин Ресейдің оңтүстігіндегі жерлерге жорық жасап, қалың елді ойрандады. Ғазы Герей бастаған 30 мыңдық Қырым әскері [[Муравский соқпағы]] арқылы Ресейдің оңтүстігіндегі иеліктерге басып кірді. Ғазы Герей [[Рыльск]] пен [[Путивль|Путивльдің]] арасына әскери қосын тігіп, осы жерден жеке татар және ноғай жасақтарын айналадағы ауылдарға жіберіп отырды. Олар елді мекендерді тонап, адамдарды тұтқынға алды. Қырым әскері Рыльск, Путивль, [[Курск]] және [[Севск]] уездерін ойрандап, көп адамды тұтқынға әкетті. А. А. Новосельскийдің есептеуінше, 1645 жылы татарлар тұтқынға алған адамдардың саны алты мыңнан асқан. Қырым татарларының жасақтарымен болған шайқастарда Курск воеводасы кінәзі [[Семен Романович Пожарский]] ерекше көзге түсті. 1648–1653 жылдары Ғазы Герей III Ислам Герейдің Речь Посполитаяға қарсы жорықтарына қатысты. III Ислам Герей украин гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкиймен]] одақтасып, поляк-шляхта билігіне қарсы азаттық соғысына қолдау көрсетті. 1651 жылдың жазында [[Берестечко шайқасы|Берестечко түбіндегі шайқаста]] III Ислам Герейдің туған інісі әрі Ғазы Герейдің ағасы Қырым Герей (1644–1651) қаза тапты. Осыдан кейін III Ислам Герей бұрынғы нұреддин Ғазы Герейді қалғай (1651–1666), ал өзінің туған інісі [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герейді]] жаңа нұреддин (1651–1659) етіп тағайындады. 1654 жылы III Ислам Герей хан (1644–1654) қайтыс болғаннан кейін, түрік сұлтаны I Ибраһим [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1654–1666) екінші рет Қырым ханы етіп тағайындады. IV Мехмет Герей қалғай Ғазы Герей мен нұреддин Әділ Герейді бұрынғы қызметтерінде қалдырды. 1655 жылы қаңтарда IV Мехмет Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддин бастаған қырымтатарының қалың қолы Украинаға аттанды. Польша деректерінде әскер саны 120–150 мың адам болғаны айтылады. Олар орыс-казак әскеріне қарсы күресте поляк әскеріне көмек көрсетуге тиіс болды. Умань маңында Қырым жасақтары короналық польный гетман [[Станислав Лянцкоронский]] басқарған поляк әскерімен қосылды. Польша қолбасшылығымен жүргізілген келіссөздер барысында Ғазы Герей қалғай татарларға маңайдағы елді мекендерді тонауға және адамдарды тұтқынға алуға рұқсат алды. Наурыз айының басында поляк әскерінің жаңа қолбасшысы [[Кшиштоф Тышкевич]] [[Браславщина|Браславщинадағы]] 270 елді мекеннің Қырым татарлары тарапынан тоналып, өртелгенін хабарлады. Тышкевичтің есептеуінше, одақтас Қырым әскері Украинада болған төрт айдың ішінде 200 мыңнан астам адам тұтқынға алынып, Қырымға айдап әкетілген. Қырым татарлары одақтас поляк жасақтарына да шабуыл жасап, олардың жылқылары мен малдарын тартып алып, адамдарын тұтқынға түсіріп отырған. 1655 жылы наурыздың ортасында Қырым татарлары мен ноғайлар поляк-шляхта әскері әлі де бақылауында ұстап тұрған украин жерлерінен көп мөлшерде тұтқын алып, біртіндеп өздерінің далалық аймақтарына қарай шегіне бастады. Алдымен Каммамбет мырза мен Меңлі Герей ханзада басқарған алдыңғы жасақтар жолға шықты. Одан кейін Ғазы Герей қалғай-сұлтан негізгі күштерімен [[Ақкермен|Ақкерманға]] қарай шегінді. Ал 18 наурызда Әділ Герей нұреддин-сұлтан бастаған соңғы татар жасақтары да ат басын кері бұрды. Кейін Ғазы Герей IV Мехмет Герей ханның Украина мен Ресейдің оңтүстігіндегі жерлерге жасаған әскери жорықтарына қатысты. 1657 жылы жазда IV Мехмет Герей хан қалың әскер бастап, Украинаға жорық жасады. Алайда Днепрдің сағасында казак полктерінен жеңіліп қалды. Хан негізгі күштерімен [[Днепр|Днепрден]] өтіп, [[Каменец-Подольский|Каменец-Подольскийге]] қарай бет алды. Ал Ғазы Герей қалғай Қырым әскерінің басқа бөлігімен бірге Орқапыға қарай шегінуге мәжбүр болды. Ханның Қырымда болмауын пайдаланған Запорожье казактары Қырымға шабуыл жасады. 8 мыңдық Запорожье казактарының әскері [[Орқапы|Орқапыға]] қарай аттанды. Алайда оларды Ғазы Герей талқандады. 1659 жылы IV Мехмет Герей ханның Украинаға жасаған кезекті жорығы кезінде Ғазы Герей Қырымды қорғау үшін сонда қалдырылды. 1666 жылы көктемде IV Мехмет Герейдің саясатына наразы болған Осман үкіметі оны биліктен алып, оның орнына Герей әулетінің жанама тармағының өкілі [[Әділ Герей|Әділ Шобан Герейді]] (1666–1671) Қырым ханы етіп тағайындады. Бұған дейінгі IV Мехмет Герей хан отбасымен бірге Қырымнан [[Дағыстан|Дағыстанға]] қашып кетті. Қырымға келіп, Бақшасарайда хандық билігін орнықтырған Әділ Герей өзінің інілері Дәулет Шобан Герей мен Ғазы Шобан Герейді тиісінше қалғай және нұреддин етіп тағайындады. Ал бұрынғы қалғай Ғазы Герей Қырымнан кетуге мәжбүр болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] 0vt6zfxzngm13k2d6btcpw0zrg3ad9f 3651497 3651496 2026-09-06T12:14:28Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651497 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Ğazı Geray}},<br />''غازى كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары = [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары_2 = [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Шопан Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1626 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1666 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ғазы Герей''' ({{lang-crh|Ğazı Geray}}, [[1626 жыл|1626]] — [[1666 жыл|1666]] кейін) — 1641–1651 жылдары нұреддин, 1651–1666 жылдары қалғай болған Қырым татарының өкілі. Ол Қырым хандығының нұреддині [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы және 1608–1610 жылдары Қырым ханы болған [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] немересі еді. == Өмірбаяны == 1641 жылы Осман сұлтаны [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһим]] (1640–1648) Қырым ханы етіп [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] кіші ұлдарының бірі [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1641–1644) тағайындады. IV Мехмет Герей өзінің немере інісі, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы Ғазы Герейді (1641–1644) нұреддин етіп тағайындады. 1644 жылы Осман үкіметі IV Мехмет Герейді биліктен алып, оның ағасы [[III Ислам Герей|III Ислам Герейді]] (1644–1654) Қырым ханы етіп тағайындады. Бақшасарайда хан тағына отырған III Ислам Герей өзінің інісі [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейді]] (1644–1651) қалғай, ал жиені Ғазы Герейді нұреддин қызметінде қалдырды. 1645 жылы желтоқсанда III Ислам Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей нұреддин Ресейдің оңтүстігіндегі жерлерге жорық жасап, қалың елді ойрандады. Ғазы Герей бастаған 30 мыңдық Қырым әскері [[Муравский соқпағы]] арқылы Ресейдің оңтүстігіндегі иеліктерге басып кірді. Ғазы Герей [[Рыльск]] пен [[Путивль|Путивльдің]] арасына әскери қосын тігіп, осы жерден жеке татар және ноғай жасақтарын айналадағы ауылдарға жіберіп отырды. Олар елді мекендерді тонап, адамдарды тұтқынға алды. Қырым әскері Рыльск, Путивль, [[Курск]] және [[Севск]] уездерін ойрандап, көп адамды тұтқынға әкетті. А. А. Новосельскийдің есептеуінше, 1645 жылы татарлар тұтқынға алған адамдардың саны алты мыңнан асқан. Қырым татарларының жасақтарымен болған шайқастарда Курск воеводасы кінәзі [[Семен Романович Пожарский]] ерекше көзге түсті. 1648–1653 жылдары Ғазы Герей III Ислам Герейдің Речь Посполитаяға қарсы жорықтарына қатысты. III Ислам Герей украин гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкиймен]] одақтасып, поляк-шляхта билігіне қарсы азаттық соғысына қолдау көрсетті. 1651 жылдың жазында [[Берестечко шайқасы|Берестечко түбіндегі шайқаста]] III Ислам Герейдің туған інісі әрі Ғазы Герейдің ағасы Қырым Герей (1644–1651) қаза тапты. Осыдан кейін III Ислам Герей бұрынғы нұреддин Ғазы Герейді қалғай (1651–1666), ал өзінің туған інісі [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герейді]] жаңа нұреддин (1651–1659) етіп тағайындады. 1654 жылы III Ислам Герей хан (1644–1654) қайтыс болғаннан кейін, түрік сұлтаны I Ибраһим [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1654–1666) екінші рет Қырым ханы етіп тағайындады. IV Мехмет Герей қалғай Ғазы Герей мен нұреддин Әділ Герейді бұрынғы қызметтерінде қалдырды. 1655 жылы қаңтарда IV Мехмет Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддин бастаған қырымтатарының қалың қолы Украинаға аттанды. Польша деректерінде әскер саны 120–150 мың адам болғаны айтылады. Олар орыс-казак әскеріне қарсы күресте поляк әскеріне көмек көрсетуге тиіс болды. Умань маңында Қырым жасақтары короналық польный гетман [[Станислав Лянцкоронский]] басқарған поляк әскерімен қосылды. Польша қолбасшылығымен жүргізілген келіссөздер барысында Ғазы Герей қалғай татарларға маңайдағы елді мекендерді тонауға және адамдарды тұтқынға алуға рұқсат алды. Наурыз айының басында поляк әскерінің жаңа қолбасшысы [[Кшиштоф Тышкевич]] [[Браславщина|Браславщинадағы]] 270 елді мекеннің Қырым татарлары тарапынан тоналып, өртелгенін хабарлады. Тышкевичтің есептеуінше, одақтас Қырым әскері Украинада болған төрт айдың ішінде 200 мыңнан астам адам тұтқынға алынып, Қырымға айдап әкетілген. Қырым татарлары одақтас поляк жасақтарына да шабуыл жасап, олардың жылқылары мен малдарын тартып алып, адамдарын тұтқынға түсіріп отырған. 1655 жылы наурыздың ортасында Қырым татарлары мен ноғайлар поляк-шляхта әскері әлі де бақылауында ұстап тұрған украин жерлерінен көп мөлшерде тұтқын алып, біртіндеп өздерінің далалық аймақтарына қарай шегіне бастады. Алдымен Каммамбет мырза мен Меңлі Герей ханзада басқарған алдыңғы жасақтар жолға шықты. Одан кейін Ғазы Герей қалғай-сұлтан негізгі күштерімен [[Ақкермен|Ақкерманға]] қарай шегінді. Ал 18 наурызда Әділ Герей нұреддин-сұлтан бастаған соңғы татар жасақтары да ат басын кері бұрды. Кейін Ғазы Герей IV Мехмет Герей ханның Украина мен Ресейдің оңтүстігіндегі жерлерге жасаған әскери жорықтарына қатысты. 1657 жылы жазда IV Мехмет Герей хан қалың әскер бастап, Украинаға жорық жасады. Алайда Днепрдің сағасында казак полктерінен жеңіліп қалды. Хан негізгі күштерімен [[Днепр|Днепрден]] өтіп, [[Каменец-Подольский|Каменец-Подольскийге]] қарай бет алды. Ал Ғазы Герей қалғай Қырым әскерінің басқа бөлігімен бірге Орқапыға қарай шегінуге мәжбүр болды. Ханның Қырымда болмауын пайдаланған Запорожье казактары Қырымға шабуыл жасады. 8 мыңдық Запорожье казактарының әскері [[Орқапы|Орқапыға]] қарай аттанды. Алайда оларды Ғазы Герей талқандады. 1659 жылы IV Мехмет Герей ханның Украинаға жасаған кезекті жорығы кезінде Ғазы Герей Қырымды қорғау үшін сонда қалдырылды. 1666 жылы көктемде IV Мехмет Герейдің саясатына наразы болған Осман үкіметі оны биліктен алып, оның орнына Герей әулетінің жанама тармағының өкілі [[Әділ Герей|Әділ Шобан Герейді]] (1666–1671) Қырым ханы етіп тағайындады. Бұған дейінгі IV Мехмет Герей хан отбасымен бірге Қырымнан [[Дағыстан|Дағыстанға]] қашып кетті. Қырымға келіп, Бақшасарайда хандық билігін орнықтырған Әділ Герей өзінің інілері Дәулет Шобан Герей мен Ғазы Шобан Герейді тиісінше қалғай және нұреддин етіп тағайындады. Ал бұрынғы қалғай Ғазы Герей Қырымнан кетуге мәжбүр болды. == Әдебиет == * Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Ақмешіт, 2003 ж. * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1, Киев-Бақшасарай, 2007 ж. ISBN 978-966-96917-1-2 * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 2, Киев-Бақшасарай, 2009 ж. ISBN 978-966-2260-03-8, ст. 23-35 [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] jftoqnht6cj3qdligk6oqht3kgucb5d 3651509 3651497 2026-09-06T12:47:45Z Орел Карл 81620 /* Әдебиет */ 3651509 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ғазы Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Ğazı Geray}},<br />''غازى كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1641 жыл|1641]] | Басқаруын аяқтады = [[1651 жыл|1651]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары = [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Ту_2 = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2_2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады_2 = [[1666 жыл|1666]] | Ізашары_2 = [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] | Ізбасары_2 = [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Шопан Герей]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1626 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1666 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Ғазы Герей''' ({{lang-crh|Ğazı Geray}}, [[1626 жыл|1626]] — [[1666 жыл|1666]] кейін) — 1641–1651 жылдары нұреддин, 1651–1666 жылдары қалғай болған Қырым татарының өкілі. Ол Қырым хандығының нұреддині [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы және 1608–1610 жылдары Қырым ханы болған [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] немересі еді. == Өмірбаяны == 1641 жылы Осман сұлтаны [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһим]] (1640–1648) Қырым ханы етіп [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] кіші ұлдарының бірі [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1641–1644) тағайындады. IV Мехмет Герей өзінің немере інісі, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы Ғазы Герейді (1641–1644) нұреддин етіп тағайындады. 1644 жылы Осман үкіметі IV Мехмет Герейді биліктен алып, оның ағасы [[III Ислам Герей|III Ислам Герейді]] (1644–1654) Қырым ханы етіп тағайындады. Бақшасарайда хан тағына отырған III Ислам Герей өзінің інісі [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герейді]] (1644–1651) қалғай, ал жиені Ғазы Герейді нұреддин қызметінде қалдырды. 1645 жылы желтоқсанда III Ислам Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей нұреддин Ресейдің оңтүстігіндегі жерлерге жорық жасап, қалың елді ойрандады. Ғазы Герей бастаған 30 мыңдық Қырым әскері [[Муравский соқпағы]] арқылы Ресейдің оңтүстігіндегі иеліктерге басып кірді. Ғазы Герей [[Рыльск]] пен [[Путивль|Путивльдің]] арасына әскери қосын тігіп, осы жерден жеке татар және ноғай жасақтарын айналадағы ауылдарға жіберіп отырды. Олар елді мекендерді тонап, адамдарды тұтқынға алды. Қырым әскері Рыльск, Путивль, [[Курск]] және [[Севск]] уездерін ойрандап, көп адамды тұтқынға әкетті. А. А. Новосельскийдің есептеуінше, 1645 жылы татарлар тұтқынға алған адамдардың саны алты мыңнан асқан. Қырым татарларының жасақтарымен болған шайқастарда Курск воеводасы кінәзі [[Семен Романович Пожарский]] ерекше көзге түсті. 1648–1653 жылдары Ғазы Герей III Ислам Герейдің Речь Посполитаяға қарсы жорықтарына қатысты. III Ислам Герей украин гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкиймен]] одақтасып, поляк-шляхта билігіне қарсы азаттық соғысына қолдау көрсетті. 1651 жылдың жазында [[Берестечко шайқасы|Берестечко түбіндегі шайқаста]] III Ислам Герейдің туған інісі әрі Ғазы Герейдің ағасы Қырым Герей (1644–1651) қаза тапты. Осыдан кейін III Ислам Герей бұрынғы нұреддин Ғазы Герейді қалғай (1651–1666), ал өзінің туған інісі [[Әділ Герей (нұреддин)|Әділ Герейді]] жаңа нұреддин (1651–1659) етіп тағайындады. 1654 жылы III Ислам Герей хан (1644–1654) қайтыс болғаннан кейін, түрік сұлтаны I Ибраһим [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1654–1666) екінші рет Қырым ханы етіп тағайындады. IV Мехмет Герей қалғай Ғазы Герей мен нұреддин Әділ Герейді бұрынғы қызметтерінде қалдырды. 1655 жылы қаңтарда IV Мехмет Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддин бастаған қырымтатарының қалың қолы Украинаға аттанды. Польша деректерінде әскер саны 120–150 мың адам болғаны айтылады. Олар орыс-казак әскеріне қарсы күресте поляк әскеріне көмек көрсетуге тиіс болды. Умань маңында Қырым жасақтары короналық польный гетман [[Станислав Лянцкоронский]] басқарған поляк әскерімен қосылды. Польша қолбасшылығымен жүргізілген келіссөздер барысында Ғазы Герей қалғай татарларға маңайдағы елді мекендерді тонауға және адамдарды тұтқынға алуға рұқсат алды. Наурыз айының басында поляк әскерінің жаңа қолбасшысы [[Кшиштоф Тышкевич]] [[Браславщина|Браславщинадағы]] 270 елді мекеннің Қырым татарлары тарапынан тоналып, өртелгенін хабарлады. Тышкевичтің есептеуінше, одақтас Қырым әскері Украинада болған төрт айдың ішінде 200 мыңнан астам адам тұтқынға алынып, Қырымға айдап әкетілген. Қырым татарлары одақтас поляк жасақтарына да шабуыл жасап, олардың жылқылары мен малдарын тартып алып, адамдарын тұтқынға түсіріп отырған. 1655 жылы наурыздың ортасында Қырым татарлары мен ноғайлар поляк-шляхта әскері әлі де бақылауында ұстап тұрған украин жерлерінен көп мөлшерде тұтқын алып, біртіндеп өздерінің далалық аймақтарына қарай шегіне бастады. Алдымен Каммамбет мырза мен Меңлі Герей ханзада басқарған алдыңғы жасақтар жолға шықты. Одан кейін Ғазы Герей қалғай-сұлтан негізгі күштерімен [[Ақкермен|Ақкерманға]] қарай шегінді. Ал 18 наурызда Әділ Герей нұреддин-сұлтан бастаған соңғы татар жасақтары да ат басын кері бұрды. Кейін Ғазы Герей IV Мехмет Герей ханның Украина мен Ресейдің оңтүстігіндегі жерлерге жасаған әскери жорықтарына қатысты. 1657 жылы жазда IV Мехмет Герей хан қалың әскер бастап, Украинаға жорық жасады. Алайда Днепрдің сағасында казак полктерінен жеңіліп қалды. Хан негізгі күштерімен [[Днепр|Днепрден]] өтіп, [[Каменец-Подольский|Каменец-Подольскийге]] қарай бет алды. Ал Ғазы Герей қалғай Қырым әскерінің басқа бөлігімен бірге Орқапыға қарай шегінуге мәжбүр болды. Ханның Қырымда болмауын пайдаланған Запорожье казактары Қырымға шабуыл жасады. 8 мыңдық Запорожье казактарының әскері [[Орқапы|Орқапыға]] қарай аттанды. Алайда оларды Ғазы Герей талқандады. 1659 жылы IV Мехмет Герей ханның Украинаға жасаған кезекті жорығы кезінде Ғазы Герей Қырымды қорғау үшін сонда қалдырылды. 1666 жылы көктемде IV Мехмет Герейдің саясатына наразы болған Осман үкіметі оны биліктен алып, оның орнына Герей әулетінің жанама тармағының өкілі [[Әділ Герей|Әділ Шобан Герейді]] (1666–1671) Қырым ханы етіп тағайындады. Бұған дейінгі IV Мехмет Герей хан отбасымен бірге Қырымнан [[Дағыстан|Дағыстанға]] қашып кетті. Қырымға келіп, Бақшасарайда хандық билігін орнықтырған Әділ Герей өзінің інілері Дәулет Шобан Герей мен Ғазы Шобан Герейді тиісінше қалғай және нұреддин етіп тағайындады. Ал бұрынғы қалғай Ғазы Герей Қырымнан кетуге мәжбүр болды. == Әдебиет == * Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Ақмешіт, 2003 ж. * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1, Киев-Бақшасарай, 2007 ж. ISBN 978-966-96917-1-2 * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 2, Киев-Бақшасарай, 2009 ж. ISBN 978-966-2260-03-8, ст. 23-35 [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] kjz2u47by1d7jkuhis80jfsf0uv460b Әділ Герей (нұреддин) 0 786274 3651499 2026-09-06T12:20:58Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = Нұр... 3651499 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады = [[1659 жыл|1659]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = [[Мұрат Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1659 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1659 жыл|1659 жылы]] қай.) — 1651–1659 жылдары Қырым хандығының нұреддині болған, Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] (1608–1610) ұлы, [[III Ислам Герей]] мен [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейдің]] інісі. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7yadfwikytuhvy0j9lo4jq4btiozqdq 3651500 3651499 2026-09-06T12:21:38Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері|Қырым хандығының нұреддиндері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651500 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады = [[1659 жыл|1659]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = [[Мұрат Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1659 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1659 жыл|1659 жылы]] қай.) — 1651–1659 жылдары Қырым хандығының нұреддині болған, Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] (1608–1610) ұлы, [[III Ислам Герей]] мен [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейдің]] інісі. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] jjq73wyjqzjxbmwapwrowut1c89soor 3651505 3651500 2026-09-06T12:44:47Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651505 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады = [[1659 жыл|1659]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = [[Мұрат Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1659 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1659 жыл|1659 жылы]] қай.) — 1651–1659 жылдары Қырым хандығының нұреддині болған, Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] (1608–1610) ұлы, [[III Ислам Герей]] мен [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейдің]] інісі. == Өмірбаяны == 1651 жылы [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] қалғай қайтыс болғаннан кейін, Қырым ханы [[III Ислам Герей]] оның орнына өзінің інісі, бұрынғы нұреддин [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герейді]] (1651–1666) қалғай етіп тағайындады. Ал нұреддин қызметіне өзінің туған інісі Әділ Герейді (1651–1659) сайлады. 1652 жылы мамырда Қырым ханы III Ислам Герей өзінің одақтасы, украин казактарының гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкийге]] көмекке Әділ Герей нұреддин мен Орқапы бегі Қараша мырза бастаған 15 мыңдық татар-ноғай әскерін жіберді. Богдан Хмельницкий өз қолбасшылығымен 12–16 мыңдай казак жинап, Чигириннен далаға қарай жөнеліп, сонда Қырымнан келген әскермен қосылды. Біріккен казак-татар әскерін бастаған Богдан Хмельницкий [[Браславщина]] өңіріне қарай бет алды. Ол кезде [[Ладыжин]] маңында короналық польный гетман [[Мартин Калиновский]] бастаған поляк әскері орналасқан болатын. 1652 жылы 1–2 маусымда [[Батог түбіндегі шайқас|Батог түбіндегі шайқаста]] казак полктері мен қырымтатарының жасақтары поляк-шляхта әскерін қоршауға алып, талқандады және оның басым бөлігін жойды. Саны 20 мыңға жуық болған поляк-шляхта әскері 8 мыңнан астам адамынан қаза тапты. Қаза тапқандардың арасында короналық польный гетман Мартин Калиновский де болды. 1653 жылдың күзінде нұреддин Әділ Герей III Ислам Герей ханның Речь Посполитаяға қарсы жасаған ірі әскери жорығына қатысты. Украин гетманы Богдан Хмельницкий мен III Ислам Герей бастаған біріккен казак-татар әскері [[Жванец түбіндегі шайқас|Жванец]] түбінде патша [[II Ян Казимир|Ян Казимир]] басқарған поляк-шляхта әскерін қоршауға алды. 1654 жылдың жазында Қырым ханы III Ислам Герей (1644–1654) қайтыс болғаннан кейін, Осман үкіметі оның туған бауыры [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1654–1666) Қырым ханы етіп қайта тағайындады. Қырымға келген IV Мехмет Герей [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] барып, билікті қолына алған соң, Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддинді бұрынғы қызметтерінде қалдырды. 1655 жылы қаңтарда IV Мехмет Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддин бастаған қырымтатарының қалың қолы Украинаға аттанды. Польша деректерінде оның саны 120–150 мың адам болғаны айтылады. Қырым әскері орыс-казак күштеріне қарсы соғысып жатқан поляк әскеріне көмекке келді. Умань маңында Қырым әскері короналық польный гетман [[Станислав Лянцкоронский]] басқарған поляк әскерімен қосылды. Польша қолбасшылығымен жүргізілген келіссөздер барысында Ғазы Герей қалғай татар жасақтарына маңайдағы елді мекендерді тонап, тұрғындарды тұтқынға алуға рұқсат алды. Наурыздың басында поляк әскерінің жаңа қолбасшысы [[Кшиштоф Тышкевич]] [[Браславщина]] өңіріндегі 270 елді мекеннің қырымтатары тарапынан тоналып, өртелгенін хабарлады. Оның есебінше, одақтас қырымтатарының Украинада төрт ай болған кезеңінде 200 мыңнан астам адам тұтқынға түсіп, Қырымға айдап әкетілген. Татар жасақтары одақтас поляк бөлімдеріне де шабуыл жасап, олардың адамдарын тұтқынға алып, жылқылары мен малдарын айдап әкетіп отырған. 1655 жылдың наурыз айының ортасында қырымтатары мен ноғайлар поляк-шляхта әскері әлі де бақылауында ұстап отырған Украина жерлерінен орасан көп тұтқын қолға түсіргеннен кейін, біртіндеп өз далаларына қарай шегіне бастады. Алдымен Қаммамбет мырза мен Меңлі Герей ханзада бастаған алдыңғы жасақтар жолға шықты. Одан кейін қалғай-сұлтан Ғазы Герей негізгі әскерімен Ақкерменге қарай шегінді. Ал 18 наурызда Әділ Герей нұреддин-сұлтан бастаған соңғы татар жасақтары да ат басын кері бұрды. Сол 1655 жылдың күзінде Әділ Герей нұреддин Қырым ханы IV Мехмет Герейдің Украинаға жасаған жаңа ірі жорығына қатысты. Қазан айында Әділ Герей бастаған алдыңғы жасақ Ольшанская және Белая Церковь полкіне қарасты басқа да елді мекендер маңында көрінді. Екі аптадан кейін Әділ Герей [[Старый Острополь|Остропольден]] шығып, Гончариха мен [[Каменец-Подольский|Каменец-Подольскийге]] қарай бет алды. Жолындағы елді мекендерді тонап, өртеп отырды. 1655 жылдың қазан айының соңында Әділ Герей [[Збараж]] түбінде IV Мехмет Герей бастаған Қырым әскерінің негізгі күштерімен қосылды. Саны 100 мың адамға жеткен қырымтатарының әскері Брацлав воеводасы [[Петр Потоцкий (1622)|Петр Потоцкий]] басқарған поляк жасағымен бірігіп, Збараж түбіне қос тікті. Богдан Хмельницкий мен Мәскеу воеводасы, боярин Василий Бутурлин басқарған орыс-украин әскері [[Львов]] қоршауын тоқтатып, Волыньға қарай, өзіне қарсы келе жатқан қырымтатарының орасан зор әскерімен бетпе-бет келу үшін қозғалды. 1655 жылы 9–12 қарашада [[Озерная түбіндегі шайқас|Озерная түбіндегі шайқаста]] орыс-казак полктері сан жағынан басым қырымтатарының әскерін талқандады. 1659 жылы Әділ Герей нұреддин қайтыс болды. Қырым ханы IV Мехмет Герей оның орнына өзінің інісі, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы [[Мұрат Герей|Мұрат Герейді]] (1659–1663) нұреддин етіп тағайындады. Әділ Герейдің жалғыз ұлы — [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] (1647–1717). Ол 1691–1692 жылдары нұреддин, ал 1716–1717 жылдары Қырым ханы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] 6wu4eddn3gappdqes9blg7octndzro6 3651506 3651505 2026-09-06T12:45:27Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651506 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады = [[1659 жыл|1659]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = [[Мұрат Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1659 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1659 жыл|1659 жылы]] қай.) — 1651–1659 жылдары Қырым хандығының нұреддині болған, Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] (1608–1610) ұлы, [[III Ислам Герей]] мен [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейдің]] інісі. == Өмірбаяны == 1651 жылы [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] қалғай қайтыс болғаннан кейін, Қырым ханы [[III Ислам Герей]] оның орнына өзінің інісі, бұрынғы нұреддин [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герейді]] (1651–1666) қалғай етіп тағайындады. Ал нұреддин қызметіне өзінің туған інісі Әділ Герейді (1651–1659) сайлады. 1652 жылы мамырда Қырым ханы III Ислам Герей өзінің одақтасы, украин казактарының гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкийге]] көмекке Әділ Герей нұреддин мен Орқапы бегі Қараша мырза бастаған 15 мыңдық татар-ноғай әскерін жіберді. Богдан Хмельницкий өз қолбасшылығымен 12–16 мыңдай казак жинап, Чигириннен далаға қарай жөнеліп, сонда Қырымнан келген әскермен қосылды. Біріккен казак-татар әскерін бастаған Богдан Хмельницкий [[Браславщина]] өңіріне қарай бет алды. Ол кезде [[Ладыжин]] маңында короналық польный гетман [[Мартин Калиновский]] бастаған поляк әскері орналасқан болатын. 1652 жылы 1–2 маусымда [[Батог түбіндегі шайқас|Батог түбіндегі шайқаста]] казак полктері мен қырымтатарының жасақтары поляк-шляхта әскерін қоршауға алып, талқандады және оның басым бөлігін жойды. Саны 20 мыңға жуық болған поляк-шляхта әскері 8 мыңнан астам адамынан қаза тапты. Қаза тапқандардың арасында короналық польный гетман Мартин Калиновский де болды. 1653 жылдың күзінде нұреддин Әділ Герей III Ислам Герей ханның Речь Посполитаяға қарсы жасаған ірі әскери жорығына қатысты. Украин гетманы Богдан Хмельницкий мен III Ислам Герей бастаған біріккен казак-татар әскері [[Жванец түбіндегі шайқас|Жванец]] түбінде патша [[II Ян Казимир|Ян Казимир]] басқарған поляк-шляхта әскерін қоршауға алды. 1654 жылдың жазында Қырым ханы III Ислам Герей (1644–1654) қайтыс болғаннан кейін, Осман үкіметі оның туған бауыры [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1654–1666) Қырым ханы етіп қайта тағайындады. Қырымға келген IV Мехмет Герей [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] барып, билікті қолына алған соң, Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддинді бұрынғы қызметтерінде қалдырды. 1655 жылы қаңтарда IV Мехмет Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддин бастаған қырымтатарының қалың қолы Украинаға аттанды. Польша деректерінде оның саны 120–150 мың адам болғаны айтылады. Қырым әскері орыс-казак күштеріне қарсы соғысып жатқан поляк әскеріне көмекке келді. [[Умань]] маңында Қырым әскері короналық польный гетман [[Станислав Лянцкоронский]] басқарған поляк әскерімен қосылды. Польша қолбасшылығымен жүргізілген келіссөздер барысында Ғазы Герей қалғай татар жасақтарына маңайдағы елді мекендерді тонап, тұрғындарды тұтқынға алуға рұқсат алды. Наурыздың басында поляк әскерінің жаңа қолбасшысы [[Кшиштоф Тышкевич]] [[Браславщина]] өңіріндегі 270 елді мекеннің қырымтатары тарапынан тоналып, өртелгенін хабарлады. Оның есебінше, одақтас қырымтатарының Украинада төрт ай болған кезеңінде 200 мыңнан астам адам тұтқынға түсіп, Қырымға айдап әкетілген. Татар жасақтары одақтас поляк бөлімдеріне де шабуыл жасап, олардың адамдарын тұтқынға алып, жылқылары мен малдарын айдап әкетіп отырған. 1655 жылдың наурыз айының ортасында қырымтатары мен ноғайлар поляк-шляхта әскері әлі де бақылауында ұстап отырған Украина жерлерінен орасан көп тұтқын қолға түсіргеннен кейін, біртіндеп өз далаларына қарай шегіне бастады. Алдымен Қаммамбет мырза мен Меңлі Герей ханзада бастаған алдыңғы жасақтар жолға шықты. Одан кейін қалғай-сұлтан Ғазы Герей негізгі әскерімен Ақкерменге қарай шегінді. Ал 18 наурызда Әділ Герей нұреддин-сұлтан бастаған соңғы татар жасақтары да ат басын кері бұрды. Сол 1655 жылдың күзінде Әділ Герей нұреддин Қырым ханы IV Мехмет Герейдің Украинаға жасаған жаңа ірі жорығына қатысты. Қазан айында Әділ Герей бастаған алдыңғы жасақ Ольшанская және Белая Церковь полкіне қарасты басқа да елді мекендер маңында көрінді. Екі аптадан кейін Әділ Герей [[Старый Острополь|Остропольден]] шығып, Гончариха мен [[Каменец-Подольский|Каменец-Подольскийге]] қарай бет алды. Жолындағы елді мекендерді тонап, өртеп отырды. 1655 жылдың қазан айының соңында Әділ Герей [[Збараж]] түбінде IV Мехмет Герей бастаған Қырым әскерінің негізгі күштерімен қосылды. Саны 100 мың адамға жеткен қырымтатарының әскері Брацлав воеводасы [[Петр Потоцкий (1622)|Петр Потоцкий]] басқарған поляк жасағымен бірігіп, Збараж түбіне қос тікті. Богдан Хмельницкий мен Мәскеу воеводасы, боярин Василий Бутурлин басқарған орыс-украин әскері [[Львов]] қоршауын тоқтатып, Волыньға қарай, өзіне қарсы келе жатқан қырымтатарының орасан зор әскерімен бетпе-бет келу үшін қозғалды. 1655 жылы 9–12 қарашада [[Озерная түбіндегі шайқас|Озерная түбіндегі шайқаста]] орыс-казак полктері сан жағынан басым қырымтатарының әскерін талқандады. 1659 жылы Әділ Герей нұреддин қайтыс болды. Қырым ханы IV Мехмет Герей оның орнына өзінің інісі, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы [[Мұрат Герей|Мұрат Герейді]] (1659–1663) нұреддин етіп тағайындады. Әділ Герейдің жалғыз ұлы — [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] (1647–1717). Ол 1691–1692 жылдары нұреддин, ал 1716–1717 жылдары Қырым ханы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] gm0qbc3zt9v08fiwn8ieyrs8ds9cmea 3651507 3651506 2026-09-06T12:46:14Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651507 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады = [[1659 жыл|1659]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = [[Мұрат Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1659 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1659 жыл|1659 жылы]] қай.) — 1651–1659 жылдары Қырым хандығының нұреддині болған, Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] (1608–1610) ұлы, [[III Ислам Герей]] мен [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейдің]] інісі. == Өмірбаяны == 1651 жылы [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] қалғай қайтыс болғаннан кейін, Қырым ханы [[III Ислам Герей]] оның орнына өзінің інісі, бұрынғы нұреддин [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герейді]] (1651–1666) қалғай етіп тағайындады. Ал нұреддин қызметіне өзінің туған інісі Әділ Герейді (1651–1659) сайлады. 1652 жылы мамырда Қырым ханы III Ислам Герей өзінің одақтасы, украин казактарының гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкийге]] көмекке Әділ Герей нұреддин мен Орқапы бегі Қараша мырза бастаған 15 мыңдық татар-ноғай әскерін жіберді. Богдан Хмельницкий өз қолбасшылығымен 12–16 мыңдай казак жинап, Чигириннен далаға қарай жөнеліп, сонда Қырымнан келген әскермен қосылды. Біріккен казак-татар әскерін бастаған Богдан Хмельницкий [[Браславщина]] өңіріне қарай бет алды. Ол кезде [[Ладыжин]] маңында короналық польный гетман [[Мартин Калиновский]] бастаған поляк әскері орналасқан болатын. 1652 жылы 1–2 маусымда [[Батог түбіндегі шайқас|Батог түбіндегі шайқаста]] казак полктері мен қырымтатарының жасақтары поляк-шляхта әскерін қоршауға алып, талқандады және оның басым бөлігін жойды. Саны 20 мыңға жуық болған поляк-шляхта әскері 8 мыңнан астам адамынан қаза тапты. Қаза тапқандардың арасында короналық польный гетман Мартин Калиновский де болды. 1653 жылдың күзінде нұреддин Әділ Герей III Ислам Герей ханның Речь Посполитаяға қарсы жасаған ірі әскери жорығына қатысты. Украин гетманы Богдан Хмельницкий мен III Ислам Герей бастаған біріккен казак-татар әскері [[Жванец түбіндегі шайқас|Жванец]] түбінде патша [[II Ян Казимир|Ян Казимир]] басқарған поляк-шляхта әскерін қоршауға алды. 1654 жылдың жазында Қырым ханы III Ислам Герей (1644–1654) қайтыс болғаннан кейін, Осман үкіметі оның туған бауыры [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1654–1666) Қырым ханы етіп қайта тағайындады. Қырымға келген IV Мехмет Герей [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] барып, билікті қолына алған соң, Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддинді бұрынғы қызметтерінде қалдырды. 1655 жылы қаңтарда IV Мехмет Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддин бастаған қырымтатарының қалың қолы Украинаға аттанды. Польша деректерінде оның саны 120–150 мың адам болғаны айтылады. Қырым әскері орыс-казак күштеріне қарсы соғысып жатқан поляк әскеріне көмекке келді. [[Умань]] маңында Қырым әскері короналық польный гетман [[Станислав Лянцкоронский]] басқарған поляк әскерімен қосылды. Польша қолбасшылығымен жүргізілген келіссөздер барысында Ғазы Герей қалғай татар жасақтарына маңайдағы елді мекендерді тонап, тұрғындарды тұтқынға алуға рұқсат алды. Наурыздың басында поляк әскерінің жаңа қолбасшысы [[Кшиштоф Тышкевич]] [[Браславщина]] өңіріндегі 270 елді мекеннің қырымтатары тарапынан тоналып, өртелгенін хабарлады. Оның есебінше, одақтас қырымтатарының Украинада төрт ай болған кезеңінде 200 мыңнан астам адам тұтқынға түсіп, Қырымға айдап әкетілген. Татар жасақтары одақтас поляк бөлімдеріне де шабуыл жасап, олардың адамдарын тұтқынға алып, жылқылары мен малдарын айдап әкетіп отырған. 1655 жылдың наурыз айының ортасында қырымтатары мен ноғайлар поляк-шляхта әскері әлі де бақылауында ұстап отырған Украина жерлерінен орасан көп тұтқын қолға түсіргеннен кейін, біртіндеп өз далаларына қарай шегіне бастады. Алдымен Қаммамбет мырза мен Меңлі Герей ханзада бастаған алдыңғы жасақтар жолға шықты. Одан кейін қалғай-сұлтан Ғазы Герей негізгі әскерімен [[Ақкермен|Ақкерменге]] қарай шегінді. Ал 18 наурызда Әділ Герей нұреддин-сұлтан бастаған соңғы татар жасақтары да ат басын кері бұрды. Сол 1655 жылдың күзінде Әділ Герей нұреддин Қырым ханы IV Мехмет Герейдің Украинаға жасаған жаңа ірі жорығына қатысты. Қазан айында Әділ Герей бастаған алдыңғы жасақ Ольшанская және Белая Церковь полкіне қарасты басқа да елді мекендер маңында көрінді. Екі аптадан кейін Әділ Герей [[Старый Острополь|Остропольден]] шығып, Гончариха мен [[Каменец-Подольский|Каменец-Подольскийге]] қарай бет алды. Жолындағы елді мекендерді тонап, өртеп отырды. 1655 жылдың қазан айының соңында Әділ Герей [[Збараж]] түбінде IV Мехмет Герей бастаған Қырым әскерінің негізгі күштерімен қосылды. Саны 100 мың адамға жеткен қырымтатарының әскері Брацлав воеводасы [[Петр Потоцкий (1622)|Петр Потоцкий]] басқарған поляк жасағымен бірігіп, Збараж түбіне қос тікті. Богдан Хмельницкий мен Мәскеу воеводасы, боярин Василий Бутурлин басқарған орыс-украин әскері [[Львов]] қоршауын тоқтатып, Волыньға қарай, өзіне қарсы келе жатқан қырымтатарының орасан зор әскерімен бетпе-бет келу үшін қозғалды. 1655 жылы 9–12 қарашада [[Озерная түбіндегі шайқас|Озерная түбіндегі шайқаста]] орыс-казак полктері сан жағынан басым қырымтатарының әскерін талқандады. 1659 жылы Әділ Герей нұреддин қайтыс болды. Қырым ханы IV Мехмет Герей оның орнына өзінің інісі, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы [[Мұрат Герей|Мұрат Герейді]] (1659–1663) нұреддин етіп тағайындады. Әділ Герейдің жалғыз ұлы — [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] (1647–1717). Ол 1691–1692 жылдары нұреддин, ал 1716–1717 жылдары Қырым ханы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] roml1pyssp19t8tr1fycc9pow739o0d 3651508 3651507 2026-09-06T12:47:08Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651508 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады = [[1659 жыл|1659]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = [[Мұрат Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1659 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1659 жыл|1659 жылы]] қай.) — 1651–1659 жылдары Қырым хандығының нұреддині болған, Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] (1608–1610) ұлы, [[III Ислам Герей]] мен [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейдің]] інісі. == Өмірбаяны == 1651 жылы [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] қалғай қайтыс болғаннан кейін, Қырым ханы [[III Ислам Герей]] оның орнына өзінің інісі, бұрынғы нұреддин [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герейді]] (1651–1666) қалғай етіп тағайындады. Ал нұреддин қызметіне өзінің туған інісі Әділ Герейді (1651–1659) сайлады. 1652 жылы мамырда Қырым ханы III Ислам Герей өзінің одақтасы, украин казактарының гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкийге]] көмекке Әділ Герей нұреддин мен Орқапы бегі Қараша мырза бастаған 15 мыңдық татар-ноғай әскерін жіберді. Богдан Хмельницкий өз қолбасшылығымен 12–16 мыңдай казак жинап, Чигириннен далаға қарай жөнеліп, сонда Қырымнан келген әскермен қосылды. Біріккен казак-татар әскерін бастаған Богдан Хмельницкий [[Браславщина]] өңіріне қарай бет алды. Ол кезде [[Ладыжин]] маңында короналық польный гетман [[Мартин Калиновский]] бастаған поляк әскері орналасқан болатын. 1652 жылы 1–2 маусымда [[Батог түбіндегі шайқас|Батог түбіндегі шайқаста]] казак полктері мен қырымтатарының жасақтары поляк-шляхта әскерін қоршауға алып, талқандады және оның басым бөлігін жойды. Саны 20 мыңға жуық болған поляк-шляхта әскері 8 мыңнан астам адамынан қаза тапты. Қаза тапқандардың арасында короналық польный гетман Мартин Калиновский де болды. 1653 жылдың күзінде нұреддин Әділ Герей III Ислам Герей ханның Речь Посполитаяға қарсы жасаған ірі әскери жорығына қатысты. Украин гетманы Богдан Хмельницкий мен III Ислам Герей бастаған біріккен казак-татар әскері [[Жванец түбіндегі шайқас|Жванец]] түбінде патша [[II Ян Казимир|Ян Казимир]] басқарған поляк-шляхта әскерін қоршауға алды. 1654 жылдың жазында Қырым ханы III Ислам Герей (1644–1654) қайтыс болғаннан кейін, Осман үкіметі оның туған бауыры [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1654–1666) Қырым ханы етіп қайта тағайындады. Қырымға келген IV Мехмет Герей [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] барып, билікті қолына алған соң, Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддинді бұрынғы қызметтерінде қалдырды. 1655 жылы қаңтарда IV Мехмет Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддин бастаған қырымтатарының қалың қолы Украинаға аттанды. Польша деректерінде оның саны 120–150 мың адам болғаны айтылады. Қырым әскері орыс-казак күштеріне қарсы соғысып жатқан поляк әскеріне көмекке келді. [[Умань]] маңында Қырым әскері короналық польный гетман [[Станислав Лянцкоронский]] басқарған поляк әскерімен қосылды. Польша қолбасшылығымен жүргізілген келіссөздер барысында Ғазы Герей қалғай татар жасақтарына маңайдағы елді мекендерді тонап, тұрғындарды тұтқынға алуға рұқсат алды. Наурыздың басында поляк әскерінің жаңа қолбасшысы [[Кшиштоф Тышкевич]] [[Браславщина]] өңіріндегі 270 елді мекеннің қырымтатары тарапынан тоналып, өртелгенін хабарлады. Оның есебінше, одақтас қырымтатарының Украинада төрт ай болған кезеңінде 200 мыңнан астам адам тұтқынға түсіп, Қырымға айдап әкетілген. Татар жасақтары одақтас поляк бөлімдеріне де шабуыл жасап, олардың адамдарын тұтқынға алып, жылқылары мен малдарын айдап әкетіп отырған. 1655 жылдың наурыз айының ортасында [[Қырым татарлары|қырымтатары]] мен [[Ноғайлар|ноғайлар]] поляк-шляхта әскері әлі де бақылауында ұстап отырған Украина жерлерінен орасан көп тұтқын қолға түсіргеннен кейін, біртіндеп өз далаларына қарай шегіне бастады. Алдымен Қаммамбет мырза мен Меңлі Герей ханзада бастаған алдыңғы жасақтар жолға шықты. Одан кейін қалғай-сұлтан Ғазы Герей негізгі әскерімен [[Ақкермен|Ақкерменге]] қарай шегінді. Ал 18 наурызда Әділ Герей нұреддин-сұлтан бастаған соңғы татар жасақтары да ат басын кері бұрды. Сол 1655 жылдың күзінде Әділ Герей нұреддин Қырым ханы IV Мехмет Герейдің Украинаға жасаған жаңа ірі жорығына қатысты. Қазан айында Әділ Герей бастаған алдыңғы жасақ Ольшанская және Белая Церковь полкіне қарасты басқа да елді мекендер маңында көрінді. Екі аптадан кейін Әділ Герей [[Старый Острополь|Остропольден]] шығып, Гончариха мен [[Каменец-Подольский|Каменец-Подольскийге]] қарай бет алды. Жолындағы елді мекендерді тонап, өртеп отырды. 1655 жылдың қазан айының соңында Әділ Герей [[Збараж]] түбінде IV Мехмет Герей бастаған Қырым әскерінің негізгі күштерімен қосылды. Саны 100 мың адамға жеткен қырымтатарының әскері Брацлав воеводасы [[Петр Потоцкий (1622)|Петр Потоцкий]] басқарған поляк жасағымен бірігіп, Збараж түбіне қос тікті. Богдан Хмельницкий мен Мәскеу воеводасы, боярин Василий Бутурлин басқарған орыс-украин әскері [[Львов]] қоршауын тоқтатып, Волыньға қарай, өзіне қарсы келе жатқан қырымтатарының орасан зор әскерімен бетпе-бет келу үшін қозғалды. 1655 жылы 9–12 қарашада [[Озерная түбіндегі шайқас|Озерная түбіндегі шайқаста]] орыс-казак полктері сан жағынан басым қырымтатарының әскерін талқандады. 1659 жылы Әділ Герей нұреддин қайтыс болды. Қырым ханы IV Мехмет Герей оның орнына өзінің інісі, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы [[Мұрат Герей|Мұрат Герейді]] (1659–1663) нұреддин етіп тағайындады. Әділ Герейдің жалғыз ұлы — [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] (1647–1717). Ол 1691–1692 жылдары нұреддин, ал 1716–1717 жылдары Қырым ханы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] qlnpadwv6fr4f1z3rbafipn6uukjkbc 3651510 3651508 2026-09-06T12:48:02Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651510 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = | Атауы = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Нұреддин|Қырым нұреддині]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1651 жыл|1651]] | Басқаруын аяқтады = [[1659 жыл|1659]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = [[Мұрат Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1659 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[I Саламат Герей]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1659 жыл|1659 жылы]] қай.) — 1651–1659 жылдары Қырым хандығының нұреддині болған, Қырым ханы [[I Саламат Герей|I Саламат Герейдің]] (1608–1610) ұлы, [[III Ислам Герей]] мен [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейдің]] інісі. == Өмірбаяны == 1651 жылы [[Қырым Герей (қалғай)|Қырым Герей]] қалғай қайтыс болғаннан кейін, Қырым ханы [[III Ислам Герей]] оның орнына өзінің інісі, бұрынғы нұреддин [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герейді]] (1651–1666) қалғай етіп тағайындады. Ал нұреддин қызметіне өзінің туған інісі Әділ Герейді (1651–1659) сайлады. 1652 жылы мамырда Қырым ханы III Ислам Герей өзінің одақтасы, украин казактарының гетманы [[Богдан Михайлович Хмельницкий|Богдан Хмельницкийге]] көмекке Әділ Герей нұреддин мен Орқапы бегі Қараша мырза бастаған 15 мыңдық татар-ноғай әскерін жіберді. Богдан Хмельницкий өз қолбасшылығымен 12–16 мыңдай казак жинап, Чигириннен далаға қарай жөнеліп, сонда Қырымнан келген әскермен қосылды. Біріккен казак-татар әскерін бастаған Богдан Хмельницкий [[Браславщина]] өңіріне қарай бет алды. Ол кезде [[Ладыжин]] маңында короналық польный гетман [[Мартин Калиновский]] бастаған поляк әскері орналасқан болатын. 1652 жылы 1–2 маусымда [[Батог түбіндегі шайқас|Батог түбіндегі шайқаста]] казак полктері мен қырымтатарының жасақтары поляк-шляхта әскерін қоршауға алып, талқандады және оның басым бөлігін жойды. Саны 20 мыңға жуық болған поляк-шляхта әскері 8 мыңнан астам адамынан қаза тапты. Қаза тапқандардың арасында короналық польный гетман Мартин Калиновский де болды. 1653 жылдың күзінде нұреддин Әділ Герей III Ислам Герей ханның Речь Посполитаяға қарсы жасаған ірі әскери жорығына қатысты. Украин гетманы Богдан Хмельницкий мен III Ислам Герей бастаған біріккен казак-татар әскері [[Жванец түбіндегі шайқас|Жванец]] түбінде патша [[II Ян Казимир|Ян Казимир]] басқарған поляк-шляхта әскерін қоршауға алды. 1654 жылдың жазында Қырым ханы III Ислам Герей (1644–1654) қайтыс болғаннан кейін, Осман үкіметі оның туған бауыры [[IV Мехмет Герей|IV Мехмет Герейді]] (1654–1666) Қырым ханы етіп қайта тағайындады. Қырымға келген IV Мехмет Герей [[Бақшасарай|Бақшасарайға]] барып, билікті қолына алған соң, Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддинді бұрынғы қызметтерінде қалдырды. 1655 жылы қаңтарда IV Мехмет Герей ханның бұйрығымен Ғазы Герей қалғай мен Әділ Герей нұреддин бастаған қырымтатарының қалың қолы Украинаға аттанды. Польша деректерінде оның саны 120–150 мың адам болғаны айтылады. Қырым әскері орыс-казак күштеріне қарсы соғысып жатқан поляк әскеріне көмекке келді. [[Умань]] маңында Қырым әскері короналық польный гетман [[Станислав Лянцкоронский]] басқарған поляк әскерімен қосылды. Польша қолбасшылығымен жүргізілген келіссөздер барысында Ғазы Герей қалғай татар жасақтарына маңайдағы елді мекендерді тонап, тұрғындарды тұтқынға алуға рұқсат алды. Наурыздың басында поляк әскерінің жаңа қолбасшысы [[Кшиштоф Тышкевич]] [[Браславщина]] өңіріндегі 270 елді мекеннің қырымтатары тарапынан тоналып, өртелгенін хабарлады. Оның есебінше, одақтас қырымтатарының Украинада төрт ай болған кезеңінде 200 мыңнан астам адам тұтқынға түсіп, Қырымға айдап әкетілген. Татар жасақтары одақтас поляк бөлімдеріне де шабуыл жасап, олардың адамдарын тұтқынға алып, жылқылары мен малдарын айдап әкетіп отырған. 1655 жылдың наурыз айының ортасында [[Қырым татарлары|қырымтатары]] мен [[Ноғайлар|ноғайлар]] поляк-шляхта әскері әлі де бақылауында ұстап отырған Украина жерлерінен орасан көп тұтқын қолға түсіргеннен кейін, біртіндеп өз далаларына қарай шегіне бастады. Алдымен Қаммамбет мырза мен Меңлі Герей ханзада бастаған алдыңғы жасақтар жолға шықты. Одан кейін қалғай-сұлтан Ғазы Герей негізгі әскерімен [[Ақкермен|Ақкерменге]] қарай шегінді. Ал 18 наурызда Әділ Герей нұреддин-сұлтан бастаған соңғы татар жасақтары да ат басын кері бұрды. Сол 1655 жылдың күзінде Әділ Герей нұреддин Қырым ханы IV Мехмет Герейдің Украинаға жасаған жаңа ірі жорығына қатысты. Қазан айында Әділ Герей бастаған алдыңғы жасақ Ольшанская және Белая Церковь полкіне қарасты басқа да елді мекендер маңында көрінді. Екі аптадан кейін Әділ Герей [[Старый Острополь|Остропольден]] шығып, Гончариха мен [[Каменец-Подольский|Каменец-Подольскийге]] қарай бет алды. Жолындағы елді мекендерді тонап, өртеп отырды. 1655 жылдың қазан айының соңында Әділ Герей [[Збараж]] түбінде IV Мехмет Герей бастаған Қырым әскерінің негізгі күштерімен қосылды. Саны 100 мың адамға жеткен қырымтатарының әскері Брацлав воеводасы [[Петр Потоцкий (1622)|Петр Потоцкий]] басқарған поляк жасағымен бірігіп, Збараж түбіне қос тікті. Богдан Хмельницкий мен Мәскеу воеводасы, боярин Василий Бутурлин басқарған орыс-украин әскері [[Львов]] қоршауын тоқтатып, Волыньға қарай, өзіне қарсы келе жатқан қырымтатарының орасан зор әскерімен бетпе-бет келу үшін қозғалды. 1655 жылы 9–12 қарашада [[Озерная түбіндегі шайқас|Озерная түбіндегі шайқаста]] орыс-казак полктері сан жағынан басым қырымтатарының әскерін талқандады. 1659 жылы Әділ Герей нұреддин қайтыс болды. Қырым ханы IV Мехмет Герей оның орнына өзінің інісі, [[Мүбарак Герей (I Саламат Герейдің ұлы)|Мүбарак Герейдің]] ұлы [[Мұрат Герей|Мұрат Герейді]] (1659–1663) нұреддин етіп тағайындады. Әділ Герейдің жалғыз ұлы — [[III Дәулет Герей|Қара Дәулет Герей]] (1647–1717). Ол 1691–1692 жылдары нұреддин, ал 1716–1717 жылдары Қырым ханы болды. == Әдебиет == * Олекса Гайворонский. Созвездие Гераев. — Ақмешіт, 2003 ж. * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1, Киев-Бақшасарай, 2007 ж. ISBN 978-966-96917-1-2 * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 2, Киев-Бақшасарай, 2009 ж. ISBN 978-966-2260-03-8, ст. 23-35 [[Санат:Қырым хандығының нұреддиндері]] pc6sjmlx15ms9yml2ahlrjkib8vaa2j Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбай 0 786275 3651503 2026-09-06T12:25:42Z Nurken 111493 Nurken [[Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбай]] бетін [[Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбаев]] бетіне жылжытты 3651503 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Кенжеғали Тұрсынбекұлы Мыржықбаев]] ijb8s2g9iq56eud8oc7vh9iv5raa9b0 Әділ Герей 0 786276 3651513 2026-09-06T13:07:46Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = Titulyarnik - Adil Giray.png | Атауы = Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672) | Сурет ені = | Елтаңб... 3651513 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = Titulyarnik - Adil Giray.png | Атауы = Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 31-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[I Сәлім Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1617 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1672 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мұстафа Шобан Герей | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Adil Giray }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1617 жыл|1617]]—[[1672 жыл|1672]]) — 1666–1671 жылдары болған Қырым татарларының, Ноғайлардың, Орқапының Ұлы ханы. Әділ Шобан Герей, сондай-ақ Жолболды деген атпен белгілі. Әділ Герей — Қырым хандарының ішінде Герей әулетінің тармағы саналатын Шобан Герейлер әулетіне жататын жалғыз хан. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fuu977bofqbang004pjg2dkml5ryahh 3651514 3651513 2026-09-06T13:08:32Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым хандары|Қырым хандары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651514 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = Titulyarnik - Adil Giray.png | Атауы = Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 31-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[I Сәлім Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1617 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1672 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мұстафа Шобан Герей | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Adil Giray }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1617 жыл|1617]]—[[1672 жыл|1672]]) — 1666–1671 жылдары болған Қырым татарларының, Ноғайлардың, Орқапының Ұлы ханы. Әділ Шобан Герей, сондай-ақ Жолболды деген атпен белгілі. Әділ Герей — Қырым хандарының ішінде Герей әулетінің тармағы саналатын Шобан Герейлер әулетіне жататын жалғыз хан. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандары]] ej3whdjab3v4kit4xup7ihz6mhqjz9h 3651515 3651514 2026-09-06T13:09:07Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651515 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = Titulyarnik - Adil Giray.png | Атауы = Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 31-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[I Сәлім Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1617 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1672 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мұстафа Шобан Герей | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Adil Giray }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1617 жыл|1617]]—[[1672 жыл|1672]]) — 1666–1671 жылдары болған Қырым татарларының, Ноғайлардың, Орқапының Ұлы ханы. Әділ Шобан Герей, сондай-ақ Жолболды деген атпен белгілі. Әділ Герей — Қырым хандарының ішінде Герей әулетінің тармағы саналатын Шобан Герейлер әулетіне жататын жалғыз хан. == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] gv0opltxz60tz2tjkxiok9b2wwwcxwi 3651517 3651515 2026-09-06T13:54:49Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651517 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = Titulyarnik - Adil Giray.png | Атауы = Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 31-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[I Сәлім Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1617 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1672 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мұстафа Шобан Герей | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Adil Giray }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1617 жыл|1617]]—[[1672 жыл|1672]]) — 1666–1671 жылдары болған Қырым татарларының, Ноғайлардың, Орқапының Ұлы ханы. Әділ Шобан Герей, сондай-ақ Жолболды деген атпен белгілі. Әділ Герей — Қырым хандарының ішінде Герей әулетінің тармағы саналатын Шобан Герейлер әулетіне жататын жалғыз хан. == Өмірбаяны == Әділ Герейдің әкесі Дәулет Шобан Герей (Мұстафа) [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] заңсыз туған ұлы болған деген дерек бар. Алайда Фатихтің өзі оның әкесі екенін үзілді-кесілді мойындамаған. Соған қарамастан, [[III Мехмет Герей]] Мұстафаны хан әулетінің мүшесі ретінде танып, оған Дәулет Герей деген жаңа есім беріп, нұреддин етіп тағайындаған. Мұстафаның Құлболды және Жолболды деген аттармен дүниеге келген ұлдары кейін тиісінше Фатих Герей және Әділ Герей деп атала бастады. Дәулет Герей нұреддин 1623–1625 жылдары қызмет атқарып, 1625 жылы түріктермен болған шайқаста қаза тапты. Әділ Герейдің үлкен ағасы Фатих Герей 1641–1644 жылдары [[IV Мехмет Герей]] ханның тұсында нұреддин қызметін атқарды. 1666 жылдың көктемінде Осман сұлтаны Әділ Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындағанда, билеуші әулеттің көптеген өкілдері бұған наразылық білдірді. Өйткені олардың барлығы бірдей Мұстафа мен оның балаларын Герей әулетінің заңды мүшелері деп мойындай бермейтін. Әділ Герей өзінің ағасы Фатих Герейдің балаларын, яғни үлкен ұлы [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герейді]] қалғай-сұлтан, кіші ұлы Ғазы Герейді нұреддин етіп тағайындады. Таққа отырғаннан кейін Әділ Герей хандықтың ақсүйектерімен қақтығысқа түсті. Ол оларға жоғары салық салып, соның салдарынан Шырын әулеті қарулы бүлік шығарды. Көтерілісті басу үшін хан Осман түріктерінен көмек сұрауға мәжбүр болды. Әділ Герей хан [[Запорожье казактары|Запорожье казактарының]] [[Гетман|гетманы]] [[Петр Суховей|Петр Суховеймен]] Осман империясы мен Речь Посполитаяға қарсы ықтимал одақ құру мәселесі жөнінде келіссөз жүргізді. Жоспар бойынша, хан гетманның Польшаға қарсы соғысына әскери көмек көрсетуге тиіс болды. Ал запорождіктер өз кезегінде Қырым хандығының [[Осман империясы|Осман империясына]] тәуелділіктен арылуына көмектесуге міндеттенді. Алайда бұл одақ құру жоспары жүзеге аспай қалды. 1671 жылы Осман сұлтаны Әділ Герейді тақтан түсіріп, оны Қарынабат қаласына (қазіргі [[Болгария|Болгариядағы]] [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]]) жер аударды. Әділ Герей келесі жылы осы қалада қайтыс болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] 2cx8oi9endtj8zewa2ion2i5nemcsrt 3651520 3651517 2026-09-06T13:58:20Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651520 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = Titulyarnik - Adil Giray.png | Атауы = Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 31-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[I Сәлім Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1617 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1672 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мұстафа Шобан Герей | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Adil Giray }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1617 жыл|1617]]—[[1672 жыл|1672]]) — 1666–1671 жылдары болған Қырым татарларының, Ноғайлардың, Орқапының Ұлы ханы. Әділ Шобан Герей, сондай-ақ Жолболды деген атпен белгілі. Әділ Герей — Қырым хандарының ішінде Герей әулетінің тармағы саналатын Шобан Герейлер әулетіне жататын жалғыз хан. == Өмірбаяны == Әділ Герейдің әкесі Дәулет Шобан Герей (Мұстафа) [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] заңсыз туған ұлы болған деген дерек бар. Алайда Фатихтің өзі оның әкесі екенін үзілді-кесілді мойындамаған. Соған қарамастан, [[III Мехмет Герей]] Мұстафаны хан әулетінің мүшесі ретінде танып, оған Дәулет Герей деген жаңа есім беріп, нұреддин етіп тағайындаған. Мұстафаның Құлболды және Жолболды деген аттармен дүниеге келген ұлдары кейін тиісінше Фатих Герей және Әділ Герей деп атала бастады. Дәулет Герей нұреддин 1623–1625 жылдары қызмет атқарып, 1625 жылы түріктермен болған шайқаста қаза тапты. Әділ Герейдің үлкен ағасы Фатих Герей 1641–1644 жылдары [[IV Мехмет Герей]] ханның тұсында нұреддин қызметін атқарды. 1666 жылдың көктемінде Осман сұлтаны Әділ Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындағанда, билеуші әулеттің көптеген өкілдері бұған наразылық білдірді. Өйткені олардың барлығы бірдей Мұстафа мен оның балаларын Герей әулетінің заңды мүшелері деп мойындай бермейтін. Әділ Герей өзінің ағасы Фатих Герейдің балаларын, яғни үлкен ұлы [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герейді]] қалғай-сұлтан, кіші ұлы Ғазы Герейді нұреддин етіп тағайындады. Таққа отырғаннан кейін Әділ Герей хандықтың ақсүйектерімен қақтығысқа түсті. Ол оларға жоғары салық салып, соның салдарынан Шырын әулеті қарулы бүлік шығарды. Көтерілісті басу үшін хан Осман түріктерінен көмек сұрауға мәжбүр болды. Әділ Герей хан [[Запорожье казактары|Запорожье казактарының]] [[Гетман|гетманы]] [[Петр Суховей|Петр Суховеймен]] Осман империясы мен Речь Посполитаяға қарсы ықтимал одақ құру мәселесі жөнінде келіссөз жүргізді. Жоспар бойынша, хан гетманның Польшаға қарсы соғысына әскери көмек көрсетуге тиіс болды. Ал запорождіктер өз кезегінде Қырым хандығының [[Осман империясы|Осман империясына]] тәуелділіктен арылуына көмектесуге міндеттенді. Алайда бұл одақ құру жоспары жүзеге аспай қалды. 1671 жылы Осман сұлтаны Әділ Герейді тақтан түсіріп, оны Қарынабат қаласына (қазіргі [[Болгария|Болгариядағы]] [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]]) жер аударды. Әділ Герей келесі жылы осы қалада қайтыс болды. == Атасы мен әкесі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] 35cy249wtx03v5wnrrlc8ctb8tr0rrq 3651521 3651520 2026-09-06T13:59:00Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651521 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = Titulyarnik - Adil Giray.png | Атауы = Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 31-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[I Сәлім Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1617 | Туған жері = [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]], [[Осман империясы]] | Қайтыс болған күні = 1672 | Қайтыс болған жері = [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]], [[Осман империясы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мұстафа Шобан Герей | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Adil Giray }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1617 жыл|1617]]—[[1672 жыл|1672]]) — 1666–1671 жылдары болған Қырым татарларының, Ноғайлардың, Орқапының Ұлы ханы. Әділ Шобан Герей, сондай-ақ Жолболды деген атпен белгілі. Әділ Герей — Қырым хандарының ішінде Герей әулетінің тармағы саналатын Шобан Герейлер әулетіне жататын жалғыз хан. == Өмірбаяны == Әділ Герейдің әкесі Дәулет Шобан Герей (Мұстафа) [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] заңсыз туған ұлы болған деген дерек бар. Алайда Фатихтің өзі оның әкесі екенін үзілді-кесілді мойындамаған. Соған қарамастан, [[III Мехмет Герей]] Мұстафаны хан әулетінің мүшесі ретінде танып, оған Дәулет Герей деген жаңа есім беріп, нұреддин етіп тағайындаған. Мұстафаның Құлболды және Жолболды деген аттармен дүниеге келген ұлдары кейін тиісінше Фатих Герей және Әділ Герей деп атала бастады. Дәулет Герей нұреддин 1623–1625 жылдары қызмет атқарып, 1625 жылы түріктермен болған шайқаста қаза тапты. Әділ Герейдің үлкен ағасы Фатих Герей 1641–1644 жылдары [[IV Мехмет Герей]] ханның тұсында нұреддин қызметін атқарды. 1666 жылдың көктемінде Осман сұлтаны Әділ Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындағанда, билеуші әулеттің көптеген өкілдері бұған наразылық білдірді. Өйткені олардың барлығы бірдей Мұстафа мен оның балаларын Герей әулетінің заңды мүшелері деп мойындай бермейтін. Әділ Герей өзінің ағасы Фатих Герейдің балаларын, яғни үлкен ұлы [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герейді]] қалғай-сұлтан, кіші ұлы Ғазы Герейді нұреддин етіп тағайындады. Таққа отырғаннан кейін Әділ Герей хандықтың ақсүйектерімен қақтығысқа түсті. Ол оларға жоғары салық салып, соның салдарынан Шырын әулеті қарулы бүлік шығарды. Көтерілісті басу үшін хан Осман түріктерінен көмек сұрауға мәжбүр болды. Әділ Герей хан [[Запорожье казактары|Запорожье казактарының]] [[Гетман|гетманы]] [[Петр Суховей|Петр Суховеймен]] Осман империясы мен Речь Посполитаяға қарсы ықтимал одақ құру мәселесі жөнінде келіссөз жүргізді. Жоспар бойынша, хан гетманның Польшаға қарсы соғысына әскери көмек көрсетуге тиіс болды. Ал запорождіктер өз кезегінде Қырым хандығының [[Осман империясы|Осман империясына]] тәуелділіктен арылуына көмектесуге міндеттенді. Алайда бұл одақ құру жоспары жүзеге аспай қалды. 1671 жылы Осман сұлтаны Әділ Герейді тақтан түсіріп, оны Қарынабат қаласына (қазіргі [[Болгария|Болгариядағы]] [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]]) жер аударды. Әділ Герей келесі жылы осы қалада қайтыс болды. == Атасы мен әкесі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] puohk7rmefmmn3f2z0jw7bbm1izya8q 3651524 3651521 2026-09-06T14:18:15Z Орел Карл 81620 /* Атасы мен әкесі */ 3651524 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = Titulyarnik - Adil Giray.png | Атауы = Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 31-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[I Сәлім Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1617 | Туған жері = [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]], [[Осман империясы]] | Қайтыс болған күні = 1672 | Қайтыс болған жері = [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]], [[Осман империясы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мұстафа Шобан Герей | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Adil Giray }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1617 жыл|1617]]—[[1672 жыл|1672]]) — 1666–1671 жылдары болған Қырым татарларының, Ноғайлардың, Орқапының Ұлы ханы. Әділ Шобан Герей, сондай-ақ Жолболды деген атпен белгілі. Әділ Герей — Қырым хандарының ішінде Герей әулетінің тармағы саналатын Шобан Герейлер әулетіне жататын жалғыз хан. == Өмірбаяны == Әділ Герейдің әкесі Дәулет Шобан Герей (Мұстафа) [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] заңсыз туған ұлы болған деген дерек бар. Алайда Фатихтің өзі оның әкесі екенін үзілді-кесілді мойындамаған. Соған қарамастан, [[III Мехмет Герей]] Мұстафаны хан әулетінің мүшесі ретінде танып, оған Дәулет Герей деген жаңа есім беріп, нұреддин етіп тағайындаған. Мұстафаның Құлболды және Жолболды деген аттармен дүниеге келген ұлдары кейін тиісінше Фатих Герей және Әділ Герей деп атала бастады. Дәулет Герей нұреддин 1623–1625 жылдары қызмет атқарып, 1625 жылы түріктермен болған шайқаста қаза тапты. Әділ Герейдің үлкен ағасы Фатих Герей 1641–1644 жылдары [[IV Мехмет Герей]] ханның тұсында нұреддин қызметін атқарды. 1666 жылдың көктемінде Осман сұлтаны Әділ Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындағанда, билеуші әулеттің көптеген өкілдері бұған наразылық білдірді. Өйткені олардың барлығы бірдей Мұстафа мен оның балаларын Герей әулетінің заңды мүшелері деп мойындай бермейтін. Әділ Герей өзінің ағасы Фатих Герейдің балаларын, яғни үлкен ұлы [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герейді]] қалғай-сұлтан, кіші ұлы Ғазы Герейді нұреддин етіп тағайындады. Таққа отырғаннан кейін Әділ Герей хандықтың ақсүйектерімен қақтығысқа түсті. Ол оларға жоғары салық салып, соның салдарынан Шырын әулеті қарулы бүлік шығарды. Көтерілісті басу үшін хан Осман түріктерінен көмек сұрауға мәжбүр болды. Әділ Герей хан [[Запорожье казактары|Запорожье казактарының]] [[Гетман|гетманы]] [[Петр Суховей|Петр Суховеймен]] Осман империясы мен Речь Посполитаяға қарсы ықтимал одақ құру мәселесі жөнінде келіссөз жүргізді. Жоспар бойынша, хан гетманның Польшаға қарсы соғысына әскери көмек көрсетуге тиіс болды. Ал запорождіктер өз кезегінде Қырым хандығының [[Осман империясы|Осман империясына]] тәуелділіктен арылуына көмектесуге міндеттенді. Алайда бұл одақ құру жоспары жүзеге аспай қалды. 1671 жылы Осман сұлтаны Әділ Герейді тақтан түсіріп, оны Қарынабат қаласына (қазіргі [[Болгария|Болгариядағы]] [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]]) жер аударды. Әділ Герей келесі жылы осы қалада қайтыс болды. == Атасы мен әкесі == Аңыз бойынша, 1588–1597 жылдар аралығында татарлардың жорығы кезінде поляк ақсүйектерінің бір қызы тұтқынға түсіп, [[I Фатих Герей|Фатих Герейге]] әкелінген. Фатих оған үйленгісі келгенімен, қыз өз дінінен бас тартуға келіспеген. Сондықтан ол құн төленгенге дейін тұтқында ұсталған. Қызды Польшаға жеткізіп, оның азаттығы үшін төленетін құнды алып қайту сарай қызметшісі Қажы Мұстафаға тапсырылған. Жол үстінде қыз ұл баланы дүниеге әкеледі. Бұл хабар Фатих Герейге жеткенде, ол баланың өзінен туғанын мойындамай, оқиғаны өзінің абыройына нұқсан келтіретін жағдай деп қабылдаған. Ол үшеуін де жазалауға адам жібергенімен, қыз босану кезінде қайтыс болып, Қажы Мұстафа нәрестені алып қашып кетеді. Балаға Мұстафа деген есім беріледі. 1597 жылы Фатих Герей қайтыс болғаннан кейін, Қажы Мұстафа мен бала Қырымға келіп, [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] маңына қоныстанады. Мұстафа қарапайым бақташы болып өсіп, кейін екі ұлды болады. 1623 жылы [[III Мехмет Герей]] Мұстафаны астанаға шақыртады. Оны Фатих Герейдің ұлы деп таныған III Мехмет Герей Мұстафаны нұреддин етіп тағайындап, оған Дәулет Герей деген жаңа есім береді. Ал оның ұлдарына дүниеге келгендегі Құлболды және Жолболды есімдерінің орнына Фатих Герей және Әділ Герей деген есімдер беріледі. Осыған байланысты олардың әулеті Шобан, яғни ''«шопан, бақташы, қойшы»'' деп аталып кеткен. Келесі жылы түрік әскерінің Қырымға жасаған жорығы сәтсіз аяқталды. Жеңілген түрік әскерін қуған шайқастардың бірінде Әділ Герейдің әкесі Мұстафа-Дәулет Герей-Шобан қаза тапты. Хауорттың (1880) нұсқасы Гайворонский келтірген баяндаудан бірнеше маңызды тұста ерекшеленеді. Біріншіден, тұтқынға түскен қыздың есімі жөнінде айырмашылық бар. Хауорт оны Мария Потоцкая деп атайды. Ал Пургшталь (1856) бұл есімді нақты бекітпей, қыздың «Мария Потоцкая болуы мүмкін» екенін ғана айтады. Екіншіден, Қажы Мұстафаның есімі Хауорттың нұсқасында Қажы Ахмет деп беріледі. Үшіншіден, Дәулет Герейдің есімі де өзгеше көрсетілген: Хауорт оны Ахмет Герей деп атайды. Төртіншіден, Әділ Герейдің шыққан тегі жөнінде Хауорттың нұсқасы бұрынғы баяндаудан өзгеше. Ол Әділ Герейді «Шобан Герейдің» тағы бір ұлы деп көрсететін сияқты. Яғни Әділдің Мұстафаның ұлы екені жөніндегі шежірелік нұсқаны ұстанбайды. Бесіншіден, Мұстафаның Дәулет Герей ретінде танылуының себебі де басқаша түсіндіріледі. Хауорттың айтуынша, III Мехмет Герейдің өз баласы болмағандықтан, ол Мұстафаны асырап алып, кейін оны өз әулетінің мүшесі ретінде таныған. Осылайша, екі нұсқаның негізгі айырмашылығы мынада: Гайворонский нұсқасында Мұстафа — Фатих Герейдің даулы түрде танылған ұлы, ал оның ұлдары Фатих пен Әділ деп көрсетіледі; Хауорт нұсқасында Мұстафаның есімі Қажы Ахметпен байланыстырылады, Дәулет Герейдің орнына Ахмет Герей аталады және Әділ Герейдің «Шобан Герейден» тарауы өзгеше түсіндіріледі. Сонымен қатар, Мария Потоцкая туралы мәліметтің өзі де кейінгі авторларда нақты тарихи факт ретінде емес, болжам немесе аңыздық дерек ретінде беріледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] jv647tewnl64egyq7dqlmufouapqxez 3651525 3651524 2026-09-06T14:20:50Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3651525 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = Titulyarnik - Adil Giray.png | Атауы = Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 31-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[I Сәлім Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1617 | Туған жері = [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]], [[Осман империясы]] | Қайтыс болған күні = 1672 | Қайтыс болған жері = [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]], [[Осман империясы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мұстафа Шобан Герей | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Adil Giray }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1617 жыл|1617]]—[[1672 жыл|1672]]) — 1666–1671 жылдары болған Қырым татарларының, Ноғайлардың, Орқапының Ұлы ханы. Әділ Шобан Герей, сондай-ақ Жолболды деген атпен белгілі. Әділ Герей — Қырым хандарының ішінде Герей әулетінің тармағы саналатын Шобан Герейлер әулетіне жататын жалғыз хан. == Өмірбаяны == Әділ Герейдің әкесі Дәулет Шобан Герей (Мұстафа) [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] заңсыз туған ұлы болған деген дерек бар. Алайда Фатихтің өзі оның әкесі екенін үзілді-кесілді мойындамаған. Соған қарамастан, [[III Мехмет Герей]] Мұстафаны хан әулетінің мүшесі ретінде танып, оған Дәулет Герей деген жаңа есім беріп, нұреддин етіп тағайындаған. Мұстафаның Құлболды және Жолболды деген аттармен дүниеге келген ұлдары кейін тиісінше Фатих Герей және Әділ Герей деп атала бастады. Дәулет Герей нұреддин 1623–1625 жылдары қызмет атқарып, 1625 жылы түріктермен болған шайқаста қаза тапты. Әділ Герейдің үлкен ағасы Фатих Герей 1641–1644 жылдары [[IV Мехмет Герей]] ханның тұсында нұреддин қызметін атқарды. 1666 жылдың көктемінде Осман сұлтаны Әділ Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындағанда, билеуші әулеттің көптеген өкілдері бұған наразылық білдірді. Өйткені олардың барлығы бірдей Мұстафа мен оның балаларын Герей әулетінің заңды мүшелері деп мойындай бермейтін. Әділ Герей өзінің ағасы Фатих Герейдің балаларын, яғни үлкен ұлы [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герейді]] қалғай-сұлтан, кіші ұлы Ғазы Герейді нұреддин етіп тағайындады. Таққа отырғаннан кейін Әділ Герей хандықтың ақсүйектерімен қақтығысқа түсті. Ол оларға жоғары салық салып, соның салдарынан Шырын әулеті қарулы бүлік шығарды. Көтерілісті басу үшін хан Осман түріктерінен көмек сұрауға мәжбүр болды. Әділ Герей хан [[Запорожье казактары|Запорожье казактарының]] [[Гетман|гетманы]] [[Петр Суховей|Петр Суховеймен]] Осман империясы мен Речь Посполитаяға қарсы ықтимал одақ құру мәселесі жөнінде келіссөз жүргізді. Жоспар бойынша, хан гетманның Польшаға қарсы соғысына әскери көмек көрсетуге тиіс болды. Ал запорождіктер өз кезегінде Қырым хандығының [[Осман империясы|Осман империясына]] тәуелділіктен арылуына көмектесуге міндеттенді. Алайда бұл одақ құру жоспары жүзеге аспай қалды. 1671 жылы Осман сұлтаны Әділ Герейді тақтан түсіріп, оны Қарынабат қаласына (қазіргі [[Болгария|Болгариядағы]] [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]]) жер аударды. Әділ Герей келесі жылы осы қалада қайтыс болды. == Атасы мен әкесі == Аңыз бойынша, 1588–1597 жылдар аралығында татарлардың жорығы кезінде поляк ақсүйектерінің бір қызы тұтқынға түсіп, [[I Фатих Герей|Фатих Герейге]] әкелінген. Фатих оған үйленгісі келгенімен, қыз өз дінінен бас тартуға келіспеген. Сондықтан ол құн төленгенге дейін тұтқында ұсталған. Қызды Польшаға жеткізіп, оның азаттығы үшін төленетін құнды алып қайту сарай қызметшісі Қажы Мұстафаға тапсырылған. Жол үстінде қыз ұл баланы дүниеге әкеледі. Бұл хабар Фатих Герейге жеткенде, ол баланың өзінен туғанын мойындамай, оқиғаны өзінің абыройына нұқсан келтіретін жағдай деп қабылдаған. Ол үшеуін де жазалауға адам жібергенімен, қыз босану кезінде қайтыс болып, Қажы Мұстафа нәрестені алып қашып кетеді. Балаға Мұстафа деген есім беріледі. 1597 жылы Фатих Герей қайтыс болғаннан кейін, Қажы Мұстафа мен бала Қырымға келіп, [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] маңына қоныстанады. Мұстафа қарапайым бақташы болып өсіп, кейін екі ұлды болады. 1623 жылы [[III Мехмет Герей]] Мұстафаны астанаға шақыртады. Оны Фатих Герейдің ұлы деп таныған III Мехмет Герей Мұстафаны нұреддин етіп тағайындап, оған Дәулет Герей деген жаңа есім береді. Ал оның ұлдарына дүниеге келгендегі Құлболды және Жолболды есімдерінің орнына Фатих Герей және Әділ Герей деген есімдер беріледі. Осыған байланысты олардың әулеті Шобан, яғни ''«шопан, бақташы, қойшы»'' деп аталып кеткен. Келесі жылы түрік әскерінің Қырымға жасаған жорығы сәтсіз аяқталды. Жеңілген түрік әскерін қуған шайқастардың бірінде Әділ Герейдің әкесі Мұстафа-Дәулет Герей-Шобан қаза тапты. Хауорттың (1880) нұсқасы Гайворонский келтірген баяндаудан бірнеше маңызды тұста ерекшеленеді. Біріншіден, тұтқынға түскен қыздың есімі жөнінде айырмашылық бар. Хауорт оны Мария Потоцкая деп атайды. Ал Пургшталь (1856) бұл есімді нақты бекітпей, қыздың «Мария Потоцкая болуы мүмкін» екенін ғана айтады. Екіншіден, Қажы Мұстафаның есімі Хауорттың нұсқасында Қажы Ахмет деп беріледі. Үшіншіден, Дәулет Герейдің есімі де өзгеше көрсетілген: Хауорт оны Ахмет Герей деп атайды. Төртіншіден, Әділ Герейдің шыққан тегі жөнінде Хауорттың нұсқасы бұрынғы баяндаудан өзгеше. Ол Әділ Герейді «Шобан Герейдің» тағы бір ұлы деп көрсететін сияқты. Яғни Әділдің Мұстафаның ұлы екені жөніндегі шежірелік нұсқаны ұстанбайды. Бесіншіден, Мұстафаның Дәулет Герей ретінде танылуының себебі де басқаша түсіндіріледі. Хауорттың айтуынша, III Мехмет Герейдің өз баласы болмағандықтан, ол Мұстафаны асырап алып, кейін оны өз әулетінің мүшесі ретінде таныған. Осылайша, екі нұсқаның негізгі айырмашылығы мынада: Гайворонский нұсқасында Мұстафа — Фатих Герейдің даулы түрде танылған ұлы, ал оның ұлдары Фатих пен Әділ деп көрсетіледі; Хауорт нұсқасында Мұстафаның есімі Қажы Ахметпен байланыстырылады, Дәулет Герейдің орнына Ахмет Герей аталады және Әділ Герейдің «Шобан Герейден» тарауы өзгеше түсіндіріледі. Сонымен қатар, Мария Потоцкая туралы мәліметтің өзі де кейінгі авторларда нақты тарихи факт ретінде емес, болжам немесе аңыздық дерек ретінде беріледі. == Әдебиет == * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1-2, Киев-Бақшасарай * Howorth, Henry Hoyle (1880). History of the Mongols, Part 2. pp. 540, 541, 558 (father), pp. 558–559 (reign). * von Hammer-Purgstall, Joseph (1856). Geschichte Der Chane Der Krim (in German). pp. 101–103 (father). {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] hvie2tup05ix6ebdm73optv029xrflg 3651527 3651525 2026-09-06T14:23:01Z Орел Карл 81620 /* Атасы мен әкесі */ 3651527 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = Titulyarnik - Adil Giray.png | Атауы = Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 31-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[I Сәлім Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1617 | Туған жері = [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]], [[Осман империясы]] | Қайтыс болған күні = 1672 | Қайтыс болған жері = [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]], [[Осман империясы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мұстафа Шобан Герей | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Adil Giray }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1617 жыл|1617]]—[[1672 жыл|1672]]) — 1666–1671 жылдары болған Қырым татарларының, Ноғайлардың, Орқапының Ұлы ханы. Әділ Шобан Герей, сондай-ақ Жолболды деген атпен белгілі. Әділ Герей — Қырым хандарының ішінде Герей әулетінің тармағы саналатын Шобан Герейлер әулетіне жататын жалғыз хан. == Өмірбаяны == Әділ Герейдің әкесі Дәулет Шобан Герей (Мұстафа) [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] заңсыз туған ұлы болған деген дерек бар. Алайда Фатихтің өзі оның әкесі екенін үзілді-кесілді мойындамаған. Соған қарамастан, [[III Мехмет Герей]] Мұстафаны хан әулетінің мүшесі ретінде танып, оған Дәулет Герей деген жаңа есім беріп, нұреддин етіп тағайындаған. Мұстафаның Құлболды және Жолболды деген аттармен дүниеге келген ұлдары кейін тиісінше Фатих Герей және Әділ Герей деп атала бастады. Дәулет Герей нұреддин 1623–1625 жылдары қызмет атқарып, 1625 жылы түріктермен болған шайқаста қаза тапты. Әділ Герейдің үлкен ағасы Фатих Герей 1641–1644 жылдары [[IV Мехмет Герей]] ханның тұсында нұреддин қызметін атқарды. 1666 жылдың көктемінде Осман сұлтаны Әділ Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындағанда, билеуші әулеттің көптеген өкілдері бұған наразылық білдірді. Өйткені олардың барлығы бірдей Мұстафа мен оның балаларын Герей әулетінің заңды мүшелері деп мойындай бермейтін. Әділ Герей өзінің ағасы Фатих Герейдің балаларын, яғни үлкен ұлы [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герейді]] қалғай-сұлтан, кіші ұлы Ғазы Герейді нұреддин етіп тағайындады. Таққа отырғаннан кейін Әділ Герей хандықтың ақсүйектерімен қақтығысқа түсті. Ол оларға жоғары салық салып, соның салдарынан Шырын әулеті қарулы бүлік шығарды. Көтерілісті басу үшін хан Осман түріктерінен көмек сұрауға мәжбүр болды. Әділ Герей хан [[Запорожье казактары|Запорожье казактарының]] [[Гетман|гетманы]] [[Петр Суховей|Петр Суховеймен]] Осман империясы мен Речь Посполитаяға қарсы ықтимал одақ құру мәселесі жөнінде келіссөз жүргізді. Жоспар бойынша, хан гетманның Польшаға қарсы соғысына әскери көмек көрсетуге тиіс болды. Ал запорождіктер өз кезегінде Қырым хандығының [[Осман империясы|Осман империясына]] тәуелділіктен арылуына көмектесуге міндеттенді. Алайда бұл одақ құру жоспары жүзеге аспай қалды. 1671 жылы Осман сұлтаны Әділ Герейді тақтан түсіріп, оны Қарынабат қаласына (қазіргі [[Болгария|Болгариядағы]] [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]]) жер аударды. Әділ Герей келесі жылы осы қалада қайтыс болды. == Атасы мен әкесі == [[Сурет:Adil Geray.jpg|thumb|right|200px|Әділ Герей. Аустриялық нақышшы Мориц Лангтың 1670-жылдардағы нақышысы.]] Аңыз бойынша, 1588–1597 жылдар аралығында татарлардың жорығы кезінде поляк ақсүйектерінің бір қызы тұтқынға түсіп, [[I Фатих Герей|Фатих Герейге]] әкелінген. Фатих оған үйленгісі келгенімен, қыз өз дінінен бас тартуға келіспеген. Сондықтан ол құн төленгенге дейін тұтқында ұсталған. Қызды Польшаға жеткізіп, оның азаттығы үшін төленетін құнды алып қайту сарай қызметшісі Қажы Мұстафаға тапсырылған. Жол үстінде қыз ұл баланы дүниеге әкеледі. Бұл хабар Фатих Герейге жеткенде, ол баланың өзінен туғанын мойындамай, оқиғаны өзінің абыройына нұқсан келтіретін жағдай деп қабылдаған. Ол үшеуін де жазалауға адам жібергенімен, қыз босану кезінде қайтыс болып, Қажы Мұстафа нәрестені алып қашып кетеді. Балаға Мұстафа деген есім беріледі. 1597 жылы Фатих Герей қайтыс болғаннан кейін, Қажы Мұстафа мен бала Қырымға келіп, [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] маңына қоныстанады. Мұстафа қарапайым бақташы болып өсіп, кейін екі ұлды болады. 1623 жылы [[III Мехмет Герей]] Мұстафаны астанаға шақыртады. Оны Фатих Герейдің ұлы деп таныған III Мехмет Герей Мұстафаны нұреддин етіп тағайындап, оған Дәулет Герей деген жаңа есім береді. Ал оның ұлдарына дүниеге келгендегі Құлболды және Жолболды есімдерінің орнына Фатих Герей және Әділ Герей деген есімдер беріледі. Осыған байланысты олардың әулеті Шобан, яғни ''«шопан, бақташы, қойшы»'' деп аталып кеткен. Келесі жылы түрік әскерінің Қырымға жасаған жорығы сәтсіз аяқталды. Жеңілген түрік әскерін қуған шайқастардың бірінде Әділ Герейдің әкесі Мұстафа-Дәулет Герей-Шобан қаза тапты. Хауорттың (1880) нұсқасы Гайворонский келтірген баяндаудан бірнеше маңызды тұста ерекшеленеді. Біріншіден, тұтқынға түскен қыздың есімі жөнінде айырмашылық бар. Хауорт оны Мария Потоцкая деп атайды. Ал Пургшталь (1856) бұл есімді нақты бекітпей, қыздың «Мария Потоцкая болуы мүмкін» екенін ғана айтады. Екіншіден, Қажы Мұстафаның есімі Хауорттың нұсқасында Қажы Ахмет деп беріледі. Үшіншіден, Дәулет Герейдің есімі де өзгеше көрсетілген: Хауорт оны Ахмет Герей деп атайды. Төртіншіден, Әділ Герейдің шыққан тегі жөнінде Хауорттың нұсқасы бұрынғы баяндаудан өзгеше. Ол Әділ Герейді «Шобан Герейдің» тағы бір ұлы деп көрсететін сияқты. Яғни Әділдің Мұстафаның ұлы екені жөніндегі шежірелік нұсқаны ұстанбайды. Бесіншіден, Мұстафаның Дәулет Герей ретінде танылуының себебі де басқаша түсіндіріледі. Хауорттың айтуынша, III Мехмет Герейдің өз баласы болмағандықтан, ол Мұстафаны асырап алып, кейін оны өз әулетінің мүшесі ретінде таныған. Осылайша, екі нұсқаның негізгі айырмашылығы мынада: Гайворонский нұсқасында Мұстафа — Фатих Герейдің даулы түрде танылған ұлы, ал оның ұлдары Фатих пен Әділ деп көрсетіледі; Хауорт нұсқасында Мұстафаның есімі Қажы Ахметпен байланыстырылады, Дәулет Герейдің орнына Ахмет Герей аталады және Әділ Герейдің «Шобан Герейден» тарауы өзгеше түсіндіріледі. Сонымен қатар, Мария Потоцкая туралы мәліметтің өзі де кейінгі авторларда нақты тарихи факт ретінде емес, болжам немесе аңыздық дерек ретінде беріледі. == Әдебиет == * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1-2, Киев-Бақшасарай * Howorth, Henry Hoyle (1880). History of the Mongols, Part 2. pp. 540, 541, 558 (father), pp. 558–559 (reign). * von Hammer-Purgstall, Joseph (1856). Geschichte Der Chane Der Krim (in German). pp. 101–103 (father). {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] 3gsw8nuqgff0exbqt6xuy3fz7kit3to 3651528 3651527 2026-09-06T14:23:36Z Орел Карл 81620 /* Атасы мен әкесі */ 3651528 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Әділ Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Adil Geray}},<br />''عادل كراى'' | Суреті = Titulyarnik - Adil Giray.png | Атауы = Әділ Герейдің «Патша титулярнигіндегі» бейіні (1672) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = 31-[[Қырым хандарының тізімі|Билеуші, Падишаһ және Ұлы Қырым ханы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Gerae-tamga.svg | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[IV Мехмет Герей]] | Ізбасары = [[I Сәлім Герей]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[Ислам|ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1617 | Туған жері = [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]], [[Осман империясы]] | Қайтыс болған күні = 1672 | Қайтыс болған жері = [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]], [[Осман империясы]] | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Мұстафа Шобан Герей | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Adil Giray }} '''Әділ Герей''' ({{lang-crh|Adil Geray}}, [[1617 жыл|1617]]—[[1672 жыл|1672]]) — 1666–1671 жылдары болған Қырым татарларының, Ноғайлардың, Орқапының Ұлы ханы. Әділ Шобан Герей, сондай-ақ Жолболды деген атпен белгілі. Әділ Герей — Қырым хандарының ішінде Герей әулетінің тармағы саналатын Шобан Герейлер әулетіне жататын жалғыз хан. == Өмірбаяны == Әділ Герейдің әкесі Дәулет Шобан Герей (Мұстафа) [[I Фатих Герей|I Фатих Герейдің]] заңсыз туған ұлы болған деген дерек бар. Алайда Фатихтің өзі оның әкесі екенін үзілді-кесілді мойындамаған. Соған қарамастан, [[III Мехмет Герей]] Мұстафаны хан әулетінің мүшесі ретінде танып, оған Дәулет Герей деген жаңа есім беріп, нұреддин етіп тағайындаған. Мұстафаның Құлболды және Жолболды деген аттармен дүниеге келген ұлдары кейін тиісінше Фатих Герей және Әділ Герей деп атала бастады. Дәулет Герей нұреддин 1623–1625 жылдары қызмет атқарып, 1625 жылы түріктермен болған шайқаста қаза тапты. Әділ Герейдің үлкен ағасы Фатих Герей 1641–1644 жылдары [[IV Мехмет Герей]] ханның тұсында нұреддин қызметін атқарды. 1666 жылдың көктемінде Осман сұлтаны Әділ Герейді жаңа Қырым ханы етіп тағайындағанда, билеуші әулеттің көптеген өкілдері бұған наразылық білдірді. Өйткені олардың барлығы бірдей Мұстафа мен оның балаларын Герей әулетінің заңды мүшелері деп мойындай бермейтін. Әділ Герей өзінің ағасы Фатих Герейдің балаларын, яғни үлкен ұлы [[Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы)|Дәулет Герейді]] қалғай-сұлтан, кіші ұлы Ғазы Герейді нұреддин етіп тағайындады. Таққа отырғаннан кейін Әділ Герей хандықтың ақсүйектерімен қақтығысқа түсті. Ол оларға жоғары салық салып, соның салдарынан Шырын әулеті қарулы бүлік шығарды. Көтерілісті басу үшін хан Осман түріктерінен көмек сұрауға мәжбүр болды. Әділ Герей хан [[Запорожье казактары|Запорожье казактарының]] [[Гетман|гетманы]] [[Петр Суховей|Петр Суховеймен]] Осман империясы мен Речь Посполитаяға қарсы ықтимал одақ құру мәселесі жөнінде келіссөз жүргізді. Жоспар бойынша, хан гетманның Польшаға қарсы соғысына әскери көмек көрсетуге тиіс болды. Ал запорождіктер өз кезегінде Қырым хандығының [[Осман империясы|Осман империясына]] тәуелділіктен арылуына көмектесуге міндеттенді. Алайда бұл одақ құру жоспары жүзеге аспай қалды. 1671 жылы Осман сұлтаны Әділ Герейді тақтан түсіріп, оны Қарынабат қаласына (қазіргі [[Болгария|Болгариядағы]] [[Карнобат (Бургас облысы)|Карнобат]]) жер аударды. Әділ Герей келесі жылы осы қалада қайтыс болды. == Атасы мен әкесі == [[Сурет:Adil Geray.jpg|thumb|right|200px|Әділ Герей. Аустриялық безеуші Мориц Лангтың 1670-жылдардағы беземесінде.]] Аңыз бойынша, 1588–1597 жылдар аралығында татарлардың жорығы кезінде поляк ақсүйектерінің бір қызы тұтқынға түсіп, [[I Фатих Герей|Фатих Герейге]] әкелінген. Фатих оған үйленгісі келгенімен, қыз өз дінінен бас тартуға келіспеген. Сондықтан ол құн төленгенге дейін тұтқында ұсталған. Қызды Польшаға жеткізіп, оның азаттығы үшін төленетін құнды алып қайту сарай қызметшісі Қажы Мұстафаға тапсырылған. Жол үстінде қыз ұл баланы дүниеге әкеледі. Бұл хабар Фатих Герейге жеткенде, ол баланың өзінен туғанын мойындамай, оқиғаны өзінің абыройына нұқсан келтіретін жағдай деп қабылдаған. Ол үшеуін де жазалауға адам жібергенімен, қыз босану кезінде қайтыс болып, Қажы Мұстафа нәрестені алып қашып кетеді. Балаға Мұстафа деген есім беріледі. 1597 жылы Фатих Герей қайтыс болғаннан кейін, Қажы Мұстафа мен бала Қырымға келіп, [[Ақмешіт (Қырым)|Ақмешіт]] маңына қоныстанады. Мұстафа қарапайым бақташы болып өсіп, кейін екі ұлды болады. 1623 жылы [[III Мехмет Герей]] Мұстафаны астанаға шақыртады. Оны Фатих Герейдің ұлы деп таныған III Мехмет Герей Мұстафаны нұреддин етіп тағайындап, оған Дәулет Герей деген жаңа есім береді. Ал оның ұлдарына дүниеге келгендегі Құлболды және Жолболды есімдерінің орнына Фатих Герей және Әділ Герей деген есімдер беріледі. Осыған байланысты олардың әулеті Шобан, яғни ''«шопан, бақташы, қойшы»'' деп аталып кеткен. Келесі жылы түрік әскерінің Қырымға жасаған жорығы сәтсіз аяқталды. Жеңілген түрік әскерін қуған шайқастардың бірінде Әділ Герейдің әкесі Мұстафа-Дәулет Герей-Шобан қаза тапты. Хауорттың (1880) нұсқасы Гайворонский келтірген баяндаудан бірнеше маңызды тұста ерекшеленеді. Біріншіден, тұтқынға түскен қыздың есімі жөнінде айырмашылық бар. Хауорт оны Мария Потоцкая деп атайды. Ал Пургшталь (1856) бұл есімді нақты бекітпей, қыздың «Мария Потоцкая болуы мүмкін» екенін ғана айтады. Екіншіден, Қажы Мұстафаның есімі Хауорттың нұсқасында Қажы Ахмет деп беріледі. Үшіншіден, Дәулет Герейдің есімі де өзгеше көрсетілген: Хауорт оны Ахмет Герей деп атайды. Төртіншіден, Әділ Герейдің шыққан тегі жөнінде Хауорттың нұсқасы бұрынғы баяндаудан өзгеше. Ол Әділ Герейді «Шобан Герейдің» тағы бір ұлы деп көрсететін сияқты. Яғни Әділдің Мұстафаның ұлы екені жөніндегі шежірелік нұсқаны ұстанбайды. Бесіншіден, Мұстафаның Дәулет Герей ретінде танылуының себебі де басқаша түсіндіріледі. Хауорттың айтуынша, III Мехмет Герейдің өз баласы болмағандықтан, ол Мұстафаны асырап алып, кейін оны өз әулетінің мүшесі ретінде таныған. Осылайша, екі нұсқаның негізгі айырмашылығы мынада: Гайворонский нұсқасында Мұстафа — Фатих Герейдің даулы түрде танылған ұлы, ал оның ұлдары Фатих пен Әділ деп көрсетіледі; Хауорт нұсқасында Мұстафаның есімі Қажы Ахметпен байланыстырылады, Дәулет Герейдің орнына Ахмет Герей аталады және Әділ Герейдің «Шобан Герейден» тарауы өзгеше түсіндіріледі. Сонымен қатар, Мария Потоцкая туралы мәліметтің өзі де кейінгі авторларда нақты тарихи факт ретінде емес, болжам немесе аңыздық дерек ретінде беріледі. == Әдебиет == * Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1-2, Киев-Бақшасарай * Howorth, Henry Hoyle (1880). History of the Mongols, Part 2. pp. 540, 541, 558 (father), pp. 558–559 (reign). * von Hammer-Purgstall, Joseph (1856). Geschichte Der Chane Der Krim (in German). pp. 101–103 (father). {{Қырым хандары}} [[Санат:Қырым хандары]] 6uelq1w4k2qr1bpizfwl8pspkd9out7 Қатысушы талқылауы:Aibek Ai 3 786277 3651516 2026-09-06T13:23:17Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651516 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aibek Ai}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 18:23, 2026 ж. қыркүйектің 6 (+05) p1g16xkfknpeqz2agne7r3gquzi61il Қатысушы талқылауы:ElnurUvalixan 3 786278 3651535 2026-09-06T15:17:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651535 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ElnurUvalixan}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 20:17, 2026 ж. қыркүйектің 6 (+05) gxen1z8b6ewqff6eyqkl1axuo2unnpk Қатысушы талқылауы:Ерлан Баймағамбетов 3 786279 3651536 2026-09-06T15:18:54Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651536 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Ерлан Баймағамбетов}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 20:18, 2026 ж. қыркүйектің 6 (+05) bkx5uqow4he669kr7tqu0anherry16i Флора жанұясы 0 786281 3651545 2026-09-06T16:13:00Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Сурет:Flora family.png|thumb|upright=1.3|Флора жанұясының негізгі астероидтары қызылмен белгіленген, шеткі мүшелері күлгінмен, ал басқа астероидтар көкпен белгіленген]] '''Флора жанұясы''' ({{comment|FIN|Family identification number}}: 402) — [[Негізгі белдеу]]дің бергі шетіндегі [[астероид]]тардың... 3651545 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Flora family.png|thumb|upright=1.3|Флора жанұясының негізгі астероидтары қызылмен белгіленген, шеткі мүшелері күлгінмен, ал басқа астероидтар көкпен белгіленген]] '''Флора жанұясы''' ({{comment|FIN|Family identification number}}: 402) — [[Негізгі белдеу]]дің бергі шетіндегі [[астероид]]тардың ірі шоғыры. Оған 13 мыңнан астам астероид кіреді, барлығы S [[Спектрлік талдау|спектрлік]] түріне жатады, яғни тасты болып келеді. Жанұя ең ірі [[(8) Флора]] астероидының атымен аталды. Бұның диаметрі 140 шақырымға тең, ол бүкіл жанұяның массасының 80%-н құрайды. Одан кейінгі [[(43) Ариадна]] астероиды жанұя массасының 9%-н құрайды. Бұрын жанұя осы астероидтың атымен аталған еді. (8) Флора бұл шоғырдың шетінде орналасады, бұған байланысты оның жанұяға кіретіндігі тек 1995 жылы анықталды.<ref>{{cite journal |last1=Zappalà |first1=V. |last2=Bendjoya |first2=Ph. |last3=Cellino |first3=A. |last4=Farinella |first4=P. |last5=Froeschlé |first5=C. |date=тамыз 1995 |title=Asteroid families: Search of a 12,487-asteroid sample using two different clustering techniques |journal=Icarus |volume=116 |issue=2 |pages=291–314 |bibcode=1995Icar..116..291Z |doi=10.1006/icar.1995.1127 |issn=0019-1035}}</ref> Жанұяға кіретін астероидтардың барлығы бірнеше миллион жыл бұрын орын алған ірі соқтығысудың нәтижесінде және жарқыншақтардың арасындағы одан кейінгі өзара соқтығысулары нәтижесінде пайда болды. Жақыннан алғашқы болып [[Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі|зерттелген]] астероид [[(951) Гаспра]] осы жанұяға кіреді. Ондағы кратерлерді зерттеу арқасында жанұяның жасы шамамен 200 миллион жылға тең деп бағаланады. Флора жанұясы XX ғасырдың басында жапон астрономы [[Киёцугу Хираяма]] ашқан алғашқы бес астероид жанұяларының бірі болды. Бұларды кейде Хираяма жанұялары деп атайды. Осы бес жанұяның ішінде бұл — [[Жер]]ге ең жақыны. {| class="wikitable sortable" |+Жанұядағы 10 ең жарық астероид<ref>{{cite journal |last1=Nesvorný |first1=David |title=Nesvorny HCM Asteroid Families {{!}} PDS SBN Asteroid/Dust Subnode |date=14 тамыз 2020 |doi=10.26033/6cg5-pt13 |journal=NASA Planetary Data System |url=https://sbn.psi.edu/pds/resource/nesvornyfam.html |access-date=2026-09-6}}</ref> |- !Аты !! [[Абсолютті жұлдыздық шама|Абс. жұлд. шама]] !! Диаметрі !! Үлкен жарты осі !! [[Эксцентриситет|e<br/>мәні]] !! [[Орбита элементтері|i<br/>мәні]] |- |[[(8) Флора]] || 6,61 || 147 ш || 2,2014 [[Астрономиялық бірлік|а. б.]] || 0,145 || 5,573° |- |[[(43) Ариадна]] || 7,97 || 71 ш || 2,2034 а. б. || 0,141 || 4,049° |- |[[(364) Изара]] || 9,94 || 26 ш || 2,2208 а. б. || 0,159 || 5,540° |- |[[(352) Гизела]] || 10,14 || 27 ш || 2,1941 а. б. || 0,137 || 4,289° |- |[[(540) Розамунда]] || 10,79 || 19 ш || 2,2189 а. б. || 0,154 || 6,403° |- |[[(823) Сисигамбис]] || 11,23 || 15 ш || 2,2213 а. б. || 0,139 || 4,336° |- |[[(800) Крессмания]] || 11,39 || 15 ш || 2,1927 а. б. || 0,140 || 4,301° |- |[[(1419) Данциг]] || 11,44 || 15 ш || 2,2928 а. б. || 0,170 || 6,403° |- |[[(1249) Резерфордия]] || 11,47 || 13 ш || 2,2243 а. б. || 0,129 || 5,413° |- |[[(951) Гаспра]] || 11,47 || 12 ш || 2,2097 а. б. || 0,148 || 5,078° |} [[Күн жүйесі]]нің осы аймағында айналып жатқан кейбір астероидтар [[орбита элементтері]]нің ұқсастығына қарамастан осы жанұяға кірмейді. Яғни олардың пайда болу көзі өзгеше болып келеді. Бұларға, мысалы, [[(298) Баптистина]], [[(422) Беролина]], [[(2952) Лиллипутия]], [[(3533) Тойота]], [[(3850) Пельтье]] жатқызылады, арасындағы ең ірісі — [[(2259) Софиевка]]. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Астероидтардың жанұялары]] [[Санат:Флора жанұясы]] lqaprbbq0kbcaae45gwqhhlyjfvo46y Урсула фон дер Ляйен 0 786282 3651546 2026-09-06T16:14:27Z Aldogarov 95591 Жаңа Мақала. Толықтырып жатырмын 3651546 wikitext text/x-wiki '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Европалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды. == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 2009 жылы Бундестаг депутаты болып сайланған. 2005-2009 жылдар бойы Отбасы істері министрі. 2013-2019 жылдар бойы Германияның қорғаныс министрі жұмысын атқарған. 2019 жылы Европа комиссияның төраға лазауымға тағайындалды. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] pnpy9xry12g2qc58zmxpdbtm8yklknf 3651548 3651546 2026-09-06T16:29:45Z Aldogarov 95591 3651548 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = Flag of the CIS.svg | Ту2_5 = Emblem of CIS.svg | Басқара бастады_5 = 1 қаңтар | Басқаруын аяқтады_5 = 31 желтоқсан 2022 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 17.05.1953 | Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[лютеранство]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымның докторы | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Европалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды. == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 2009 жылы Бундестаг депутаты болып сайланған. 2005-2009 жылдар бойы Отбасы істері министрі. 2013-2019 жылдар бойы Германияның қорғаныс министрі жұмысын атқарған. 2019 жылы Европа комиссияның төраға лазауымға тағайындалды. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] sj06x7pmcl5fta35u1rozt90wq949ua 3651549 3651548 2026-09-06T16:31:53Z Aldogarov 95591 3651549 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[лютеранство]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымның докторы | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Европалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды. == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 2009 жылы Бундестаг депутаты болып сайланған. 2005-2009 жылдар бойы Отбасы істері министрі. 2013-2019 жылдар бойы Германияның қорғаныс министрі жұмысын атқарған. 2019 жылы Европа комиссияның төраға лазауымға тағайындалды. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 7xe92x7m7k7klg639326q0k49oy1rif 3651551 3651549 2026-09-06T16:35:28Z Aldogarov 95591 3651551 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = Христиан-демократиялық одақ | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымның докторы | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Европалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды. == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 2009 жылы Бундестаг депутаты болып сайланған. 2005-2009 жылдар бойы Отбасы істері министрі. 2013-2019 жылдар бойы Германияның қорғаныс министрі жұмысын атқарған. 2019 жылы Европа комиссияның төраға лазауымға тағайындалды. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 8rdio5pvr12vq77nug1mtylk4sbt0kw 3651552 3651551 2026-09-06T16:39:17Z Aldogarov 95591 3651552 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = Христиан-демократиялық одақ | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = Медицина ғылымның докторы | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Европалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 2009 жылы Бундестаг депутаты болып сайланған. 2005-2009 жылдар бойы Отбасы істері министрі. 2013-2019 жылдар бойы Германияның қорғаныс министрі жұмысын атқарған. 2019 жылы Европа комиссияның төраға лазауымға тағайындалды. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] aykusia66pw30j5c8ffqemnuq9utzsy 3651554 3651552 2026-09-06T16:41:28Z Aldogarov 95591 3651554 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = Гёттинген университеті | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымның докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Европалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 2009 жылы Бундестаг депутаты болып сайланған. 2005-2009 жылдар бойы Отбасы істері министрі. 2013-2019 жылдар бойы Германияның қорғаныс министрі жұмысын атқарған. 2019 жылы Европа комиссияның төраға лазауымға тағайындалды. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] hppezf0sw969ww35l1xs1h4d2zy4ela 3651556 3651554 2026-09-06T16:53:56Z Aldogarov 95591 3651556 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымның докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Европалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 2009 жылы Бундестаг депутаты болып сайланған. 2005-2009 жылдар бойы Отбасы істері министрі. 2013-2019 жылдар бойы Германияның қорғаныс министрі жұмысын атқарған. 2019 жылы Европа комиссияның төраға лазауымға тағайындалды. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] j333c6bqvhkw0km6brmo15heur2wjr6 3651557 3651556 2026-09-06T17:03:40Z Aldogarov 95591 /* Өмірбаяны */ 3651557 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымның докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Европалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 2009 жылы Бундестаг депутаты болып сайланған. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 3c6rw5t19z0nbmb5yummcbuiel4ilqu 3651558 3651557 2026-09-06T17:06:09Z Aldogarov 95591 /* Өмірбаяны */ 3651558 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымның докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Европалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] bc9v73pck3ygbwidk58qimiy46bg5ft 3651562 3651558 2026-09-06T17:14:26Z Aldogarov 95591 3651562 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Европалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 5djwbqtciqdn6sec53m4y3ddis3umu7 3651563 3651562 2026-09-06T17:19:29Z Aldogarov 95591 3651563 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] nhqz8i91u8x0zai9osodp27v82rc5l9 3651564 3651563 2026-09-06T17:20:54Z Aldogarov 95591 3651564 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] pqe9n3s5e5y322pudncyx17p2ofx2fb 3651567 3651564 2026-09-06T17:23:47Z Aldogarov 95591 3651567 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Тағыда қараңыз == * [[Еуропа одағы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] riti1xi3sfwj72rkz4sjf222un88bp6 3651604 3651567 2026-09-06T20:47:33Z Kasymov 10777 /* Тағыда қараңыз */ 3651604 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 9mkz01fhl9n9ka0xjxr3b9vpxm3fxw3 3651605 3651604 2026-09-06T20:48:00Z Kasymov 10777 «[[Санат:Германия саясаткерлері|Германия саясаткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651605 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] 282rk3k2y55rr2p6w1wmh0gsroyk22r 3651628 3651605 2026-09-07T02:51:36Z Aldogarov 95591 /* Өмірбаяны */ 3651628 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] 4ukx24o4ri8sw39eqqlayzj32czcqu3 3651649 3651628 2026-09-07T04:16:29Z Aldogarov 95591 /* Өмірбаяны */ 3651649 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула фон дер Ляйен''' – [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. 2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] 7xv0l1mnw0waex15q1903n3guytqvem 3651723 3651649 2026-09-07T07:11:33Z Aldogarov 95591 3651723 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. 2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] ef8zocd53axdm8057w4pemjtszek3k0 3651730 3651723 2026-09-07T07:14:23Z Aldogarov 95591 3651730 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы. | Ту = European Commission.svg | Ту2 = | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. 2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды. == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] p3ycfljt6vxiqe647w21w70yyk4fxlp 3651736 3651730 2026-09-07T07:21:52Z Aldogarov 95591 3651736 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = | Басқаруын аяқтады_5 = | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. 2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды. == Саясат == == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] arpc3hz3f5gu9kkupmc14xf6tuy4s3s 3651737 3651736 2026-09-07T07:23:31Z Aldogarov 95591 3651737 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Титулы_5 = | Ту_5 = Бундестаг депутаты | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. 2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды. == Саясат == == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] 0olzz07tzfs6wptcfj0mt3ysqni5vz2 3651738 3651737 2026-09-07T07:26:20Z Aldogarov 95591 3651738 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Урсула фон дер Ляйен | Шынайы есімі = | Суреті = Ursula von der Leyen 2024.jpg | Атауы = Ресми портреті | Титулы = Еуропалық комиссияның 13-ші төрағасы | Ту = European Commission.svg | Ту2 = Flag of Europe.svg | Басқара бастады = 1 желтоқсан 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Ізашары = [[Жан-Клод Юнкер]] | Титулы_2 = Германияның қорғаныс министрі | Ту_2 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_2 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_2 = 2013 | Басқаруын аяқтады_2 = 2019 | Ізашары_2 = [[Томас де Мезьер]] | Ізбасары_2 = [[Аннегрет Крамп-Карренбауэр]] | Титулы_3 = Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі | Ту_3 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_3 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_3 = 2009 | Басқаруын аяқтады_3 = 2013 | Ізашары_3 = Франц Иосиф Юнг | Ізбасары_3 = Андреа Налес | Титулы_4 = Отбасы істері министрі | Ту_4 = Flag of the Chancellor of Germany.svg | Ту2_4 = Flag of Germany.svg | Басқара бастады_4 = 2005 | Басқаруын аяқтады_4 = 2009 | Ізашары_4 = Ренате Шмидт | Ізбасары_4 = Кристина Шрёдер | Титулы_5 = Бундестаг депутаты | Ту_5 = | Ту2_5 = | Басқара бастады_5 = 2009 | Басқаруын аяқтады_5 = 2019 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 8.10.1958 | Туған жері = {{туғанжері|Брюссель|Брюссельде}}, [[Бельгия]] | Азаматтығы = {{байрақ|Германия}} | Қызмет еткен жылдары = 2019 жылдан бері | Атағы = | Әскер түрі = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Лютеранство]] | Әкесі = Эрнст Альбрехт | Анасы = Адель Альбрехт | Жұбайы = | Балалары = 7 баласы бар | Династия = | Партиясы = [[Христиан-демократиялық одақ]] | Білімі = {{Unbulleted list |[[Гёттинген университеті]] |[[Лондон экономика мектебі]] |[[Ганновер медициналық мектебі]] }} | Ғылыми дәрежесі = [[Медицина]] ғылымдарының докторы | Қолтаңбасы = Ursula von der Leyen signature.svg | Commons = | Марапаттары = | Сайты = https://commissioners.ec.europa.eu/ursula-von-der-leyen_en }} '''Урсула Гертруда фон дер Ляйен''' ({{lang-de|Ursula Gertrud von der Leyen}}; [[8 қазан]] [[1958 жыл|1958]], [[Брюссель]]) — [[германия|неміс]] және [[еуропа|еуропалық]] саясаткер. 2019 жылдан бастап Еуропалық комиссияның төрағасы.<ref>{{Cite web|title=Ursula von der Leyen secures five more years in top EU job|url=https://www.bbc.com/news/articles/cw5yg6dp0gxo}}</ref> Урсула фон дер Ляйен Германияның қорғаныс министрі (2013-2019), Енбеқ және әлеуметтік сұрақтар министрі (2009-2013), Отбасы істері министрі (2005-2009) қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Merkel Succession Beckons After Von der Leyen’s Defense Posting|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-01-22/merkel-succession-beckons-after-von-der-leyen-s-defense-posting }}</ref> == Өмірбаяны == 1958 жылғы 8 қазанда [[Брюссель]] қаласында дүниеге келді. 1988–1992 жылдары — Ганновер университеттік клиникасының гинекология бөлімінде дәрігер-ассистент. 1998–2002 жылдары — Ганновер жоғары медициналық мектебінде эпидемиология, әлеуметтік медицина және денсаулық сақтау жүйесін зерттеу кафедрасының оқытушысы. 2003–2005 жылдары — Төменгі Саксонияның әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер, отбасы және денсаулық сақтау мәселелері жөніндегі министрі. 2005–2009 жылдары — Германияның Отбасы істері министрі. 2009–2013 жылдары — Германияның Еңбек және қоғамдық істер министрі. 2013–2019 жылдары — Германияның Қорғаныс министрі. 2019 жылғы 1 желтоқсаннан бастап — Еуропалық комиссияның төрағасы. 2024 жылы Еуропалық комиссияның төрағасы болып қайта тағайындалды. == Саясат == == Жеке өмірі == Жолдасы – Хайко фон дер Ляйен. Отбасында 7 бала бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Германия саясаткерлері]] qrinqtdeavxaqfytkimlepjgkrtts7q Санат:Флора жанұясы 14 786283 3651547 2026-09-06T16:15:38Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Санат:Астероидтардың жанұялары]] [[Санат:Негізгі белдеу астероидтары]] 3651547 wikitext text/x-wiki [[Санат:Астероидтардың жанұялары]] [[Санат:Негізгі белдеу астероидтары]] qpgjfxxset0439mf9kjsnydd5pjrni6 Қатысушы талқылауы:Kulashino 3 786284 3651555 2026-09-06T16:53:33Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651555 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kulashino}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 21:53, 2026 ж. қыркүйектің 6 (+05) 5gmq793t9e0k5h9ittuzpv8143dnwj8 Үлгі:Potd/2026-09-07 10 786285 3651572 2026-09-06T18:01:00Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-09-07|POTD 2026-09-07]]: filename only 3651572 wikitext text/x-wiki Gary Plant Tubular Steel Corporation.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> oxwhfhdquti09mbrfsbzb6q6r1ri6kn Қатысушы талқылауы:Satirdan kahraman 3 786286 3651612 2026-09-06T22:10:41Z Neriah 108272 Neriah [[Қатысушы талқылауы:Satirdan kahraman]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Mümtaz]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Satirdan kahraman|Satirdan kahraman]]" to "[[Special:CentralAuth/Mümtaz|Mümtaz]]" 3651612 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Mümtaz]] oy495o63rvgeou5l4viqf5i4tmr78ui KBC Group 0 786287 3651642 2026-09-07T03:59:31Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды... 3651642 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. tii81rsf3lpptb8h9ks4auxajjaodkf 3651643 3651642 2026-09-07T04:00:06Z 1nter pares 146705 3651643 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gl7thb4xbkpjqq8v8u8o0x0ters5i0w 3651644 3651643 2026-09-07T04:00:32Z 1nter pares 146705 /* */ 3651644 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3rucw1dbjrhs0h7rs8g88t8219a0ur5 3651645 3651644 2026-09-07T04:00:52Z 1nter pares 146705 3651645 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ccosovplstve97ida6qikhouv0iv0nh 3651651 3651645 2026-09-07T04:31:52Z 1nter pares 146705 3651651 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7lo56ujziufpb3dai0qgfu240yc5cx2 3651655 3651651 2026-09-07T04:37:26Z 1nter pares 146705 3651655 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 68ihttu8k591dwx1mdx183qi6ns55z4 3651656 3651655 2026-09-07T04:39:57Z 1nter pares 146705 3651656 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} i7l7txdfrj8wd8pkbtrfaxnkyrs4wiw 3651659 3651656 2026-09-07T04:45:52Z 1nter pares 146705 /* Алғышарттар */ 3651659 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[File:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл|1889 жылғы]] [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} t1z8r0ruzmubop5vpd9iji2qp1h2hoa 3651660 3651659 2026-09-07T04:46:01Z 1nter pares 146705 3651660 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл|1889 жылғы]] [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gz6ao0gmypvgtocnpufkohoe5adokd8 3651661 3651660 2026-09-07T04:46:17Z 1nter pares 146705 3651661 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} qhz3nk5lcfq4z8vxv1ylk6d2yvuyako 3651669 3651661 2026-09-07T05:21:43Z 1nter pares 146705 /* Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas */ 3651669 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ttsk3ja9xci1fwe0e83fquqmmqenacl 3651670 3651669 2026-09-07T05:23:09Z 1nter pares 146705 /* Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij */ 3651670 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[File:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[File:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл|1934 жылғы]] [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл|1935 жылғы]] [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл|1935 жылғы]] [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 44im2akdfndkrpc4pvnc801hx6lg2xl 3651671 3651670 2026-09-07T05:23:24Z 1nter pares 146705 3651671 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[Сурет:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[Сурет:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл|1934 жылғы]] [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл|1935 жылғы]] [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл|1935 жылғы]] [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 57ldsfs52v7deha5k61qf09zfqlysjd 3651672 3651671 2026-09-07T05:23:52Z 1nter pares 146705 /* Kredietbank */ 3651672 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[Сурет:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[Сурет:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл]]ғы [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл]]ғы [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл]]ғы [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} o1ag4qg33ilkuthkhf3pigxixfj9shb 3651673 3651672 2026-09-07T05:25:21Z 1nter pares 146705 /* Kredietbank */ 3651673 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = KBC Group N.V. |логотипі = KBC logo.svg |суреті = KBC HQ.jpg |сурет атауы = Брюссельдегі KBC Group бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = Euronext Brussels: KBC<br />LuxSE: KBC<br />[[BEL 20]] құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[9 ақпан]] [[1935 жыл|1935]] (Kredietbank ретінде); қазіргі KBC Group атауы 2005 жылдан қолданылады |құрушы = |орналасуы = Havenlaan 2, BE-1080 Брюссель, Бельгия |басты адамдары = Конрад Дебакере ([[төраға]])<br />Йохан Тейс ([[CEO|бас атқарушы директор]])<br />Бартел Пюэлинкс ([[қаржы директоры]]) |саласы = [[Қаржылық қызметтер]] |өнімі = [[Бөлшек банк ісі]]; [[Коммерциялық банк|корпоративтік банк ісі]]; [[Инвестициялық банк|инвестициялық банк ісі]]; [[Сақтандыру|сақтандыру]]; [[Жеке банк ісі]]; [[Жеке капитал]]; [[Ипотекалық несие|ипотекалық несиелер]]; [[Несие картасы|несие карталары]]; [[Инвестицияларды басқару]]; [[Әл-ауқатты басқару]]; [[Активтерді басқару]]; [[Өзара қор|өзара қорлар]]; [[Биржалық инвестициялық қор|биржалық инвестициялық қорлар]]; [[Индекстік қор|индекстік қорлар]] |меншікті капиталы = 20,4 млрд еуро (2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |айналым = 7,629 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019">{{cite web |url=https://www.kbc.com/content/dam/kbccom/doc/investor-relations/Results/JVS-2019/JVS_2019_GRP_en.pdf |title=Annual Report 2019 |access-date=12 March 2021 |publisher=KBC Group}}</ref> |операциялық кіріс = |таза табысы = 2,489 млрд еуро (2019)<ref name="AR2019" /> |активтер = 396,820 млрд еуро (2026 жылдың I тоқсаны) |капитализация = |қызметкерлер саны = 37 854 ([[толық жұмыс күні баламасы|FTE]], 2019 жылдың соңы)<ref name="AR2019" /> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = |Ортаққор = }} '''KBC Group N.V.''' — [[бельгия]]лық әмбебап көпарналы банк-сақтандырушы; компания Бельгия, Болгария, Чехия, Мажарстан және Словакиядағы жеке клиенттерге, сондай-ақ шағын және орта кәсіпорындарға қызмет көрсетуге бағытталған. Ол 1998 жылы [[Kredietbank]] (KB), кооперативтік [[CERA Bank]], ABB Insurance және Fidelitas Insurance компанияларының бірігуі нәтижесінде құрылды. KBC Group — Бельгияның ірі компанияларының бірі және елдегі екінші ірі [[банк-сақтандыру|банк-сақтандырушы]]. 2020 жылдың соңындағы жағдай бойынша ол [[нарықтық капиталдандыру]] көлемі жағынан Еуропадағы 15-ші ірі банк болды.<ref>{{Cite web|title=Top 20 European banks by market cap, Q4'20|url=https://www.spglobal.com/marketintelligence/en/news-insights/latest-news-headlines/top-20-european-banks-by-market-cap-q4-20-61950424|access-date=2021-03-12|website=www.spglobal.com|language=en-us}}</ref> Сондай-ақ KBC Орталық және Шығыс Еуропадағы ірі қаржы ұйымдарының бірі болып табылады; онда шамамен 41 000 қызметкер жұмыс істейді (олардың жартысынан астамы Орталық және Шығыс Еуропада) және компания бүкіл әлем бойынша 12 млн клиентке қызмет көрсетеді<ref name="AR2019" /> (оның шамамен 7–8 миллионы Орталық және Шығыс Еуропада). KBC — [[Forbes Global 2000]] тізіміне кіретін компания.<ref>{{Cite web|title=Global 2000 - The World's Largest Public Companies 2020|url=https://www.forbes.com/global2000/|access-date=2021-03-10|website=Forbes|language=en}}</ref> Топты негізгі акционерлер тобы бақылайды, ал акцияларының шамамен 60%-ы еркін айналымда. Негізгі акционерлеріне CERA бақылайтын листингтік компания KBC Ancora (CERA немесе Cera cvba — 1998 жылғы бірігу кезінде CERA Bank-тің кооперативтік клиенттері құрған холдингтік компания) — 19%; [[Boerenbond]] фермерлер қауымдастығының құрылымы MRBB ({{lang|nl|Maatschappij voor Roerend Bezit van de Boerenbond}}) — 12%; өнеркәсіпші әулеттер тобы — 8%; және тікелей CERA — 3% үлеспен кіреді.<ref name="AR2019" /> Компанияның акциялары Брюссельдегі [[Euronext]] биржасында саудаланады. 2014 жылдың соңында [[Еуропалық банктік қадағалау]] күшіне енгеннен бері KBC елеулі институт ретінде белгіленген, сондықтан оны [[Еуропалық орталық банк]] тікелей қадағалайды.<ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=The list of significant supervised entities and the list of less significant institutions |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm-listofsupervisedentities1409en.pdf |date=4 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |website=European Central Bank |title=List of supervised entities |date=1 January 2023 |url=https://www.bankingsupervision.europa.eu/ecb/pub/pdf/ssm.listofsupervisedentities202302.en.pdf }}</ref> == Алғышарттар == [[Сурет:Leuven Eikstraat 4-6 - 197295 - onroerenderfgoed.jpg|thumb|1976 жылғы Левендегі Hotel d'Eynatten; ғимаратта Volksbank van Leuven және Kredietbank (KB) атаулары көрінеді]] === Volksbank van Leuven, жергілікті жинақ банктері және Middenkredietkas === [[1889 жыл]]ғы [[17 шілде]]де беделді католиктер тобы [[Левен]]де және оның маңында кәсіпкерліктің дамуын қаржыландыру мақсатында {{lang|nl|Volksbank van Leuven}} («Левен халық банкі») кооперативтік банкін құрды. 1890-жылдардың басында католицизм мен [[корпоратизм]] идеяларынан нәр алған және Левенде орналасқан [[Boerenbond]] шаруалар қозғалысы Германияда [[Фридрих Вильгельм Райффайзен]] жасаған үлгіге негізделген ауылдық кооперативтік банктердің қарқынды дамып келе жатқан желісін қалыптастыруға жетекшілік етті. Осындай алғашқы {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} («жинақ және несие бірлестіктері») 1892 жылы [[Арсхот]] маңындағы [[Риллар]] ауылында құрылды. 1895 жылға қарай 24 {{lang|nl|Spaaren Leengilden}} жұмыс істеді; сол жылы Boerenbond олардың клиенттерінің жинақтарын басқаруға және ұлттық қаржы институты — [[ASLK / CGER|Caisse générale d'épargne et de retraite]] ұйымынан қаржыландыру алуға көмектесетін орталық орган ретінде [[Middenkredietkas]] («орталық кредит қоры») ұйымын құрды.<ref name=VanMolle>{{cite book |title=Chacun Pour Tous : Le Boerenbond Belge 1890-1990 |author=Leen Van Molle |publisher=Leuven University Press |date=1990 |location=Leuven}}</ref>{{rp|84–85}} 1902 жылға қарай желі 190 жергілікті жинақ банкіне дейін өсті, кейін олардың саны 1913 жылы 378-ге, ал 1934 жылы 1099-ға жетті.{{R|VanMolle|page=116, 258}} 1903 жылы Middenkredietkas CGER-ге толық тәуелділігін азайту туралы шешім қабылдап, шаруалардың жинақтарының бір бөлігін басқару үшін Volksbank van Leuven-мен тұрақты ынтымақтастық орнатты.{{R|VanMolle|page=117}} === Algemeene Bankvereeniging, Bank voor Handel en Nijverheid, Almanij === [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін Middenkredietkas 1919 жылы акционерлік қоғам болып қайта құрылған Volksbank van Leuven-мен құрылымдық ынтымақтастығын нығайтты. Екі ұйым нидерланд тілінде сөйлейтін Бельгияда бірнеше басқа банктің құрылуына бірлесіп демеушілік жасады немесе оларды бақылауына алды; олардың қатарында 1921 жылы [[Антверпен]]де құрылған [[Algemeene Bankvereeniging]] (ABV, «Жалпы банк қауымдастығы») және тиісінше [[Гент]] пен [[Кортрейк]]те орналасқан {{lang|fr|Bank voor Handel en Nijverheid}} (BHN, «Сауда және өнеркәсіп банкі») деп аталатын екі банк болды.{{R|VanMolle|page=200}} 1928 жылғы 1 қазанда ABV мен Volksbank van Leuven бірікті.{{R|VanMolle|page=265}} Algemeene Bankvereeniging атауын сақтап қалған жаңа ұйымды Middenkredietkas бақылады; 1930 жылы ол осы уақытқа дейін [[Шығыс Фландрия]]дағы бірқатар басқа жергілікті банктермен бірігіп үлгерген BHN Ghent банкін сатып алды, ал 1931 жылғы қазанда {{lang|fr|Crédital}} деген атаумен де белгілі {{lang|fr|Crédit Général de Belgique}} қаржы тобын иемденді. Соңғы бірігу нәтижесінде 1931 жылы Антверпенде [[Almanij]] холдингтік компаниясы құрылып, оған бірқатар өнеркәсіптік компаниялардағы үлестер берілді. Соның нәтижесінде Boerenbond бақылайтын банк тобы [[Banque de Bruxelles]] және [[Generale Bank]] банктерімен бәсекелесе алатын Бельгияның ең ірі кредиттік институттарының біріне айналды.{{R|VanMolle|page=235}} ABV қаржыландырған Антверпендегі [[Boerentoren]] көпқабатты ғимараты 1931 жылы салынып біткен кезде Мадридтегі [[Telefónica Building]] ғимаратынан (1929) кейін Еуропадағы екінші ең биік зәулім ғимарат болды. Ол Boerengroup-тың қаржылық қуатының символына айналды, алайда бұл жағдай шаруалар қозғалысы өзінің діни тамырларынан алшақтап, коммерциялануға бет алып барады деп қауіптенген католик дінбасыларының бір бөлігін, соның ішінде кардинал [[Жозеф-Эрнест ван Рой]]ды алаңдатты.{{R|VanMolle|page=237}} === Kredietbank === [[Сурет:Kbc-building-antwerpen.jpg|thumb|[[Антверпен]]дегі [[Boerentoren]] (1931)]] [[Сурет:Brussels Congres 14.jpg|thumb|Брюссельдегі rue du Congrès 14 мекенжайындағы ғимарат, Kredietbank-Congo-ның бұрынғы Бельгиядағы бас кеңсесі]] Алайда 1930-жылдардың басында қаржылық қиындықтар күшейген сайын Middenkredietkas шығын жинақтай бастады және [[1934 жыл]]ғы [[3 желтоқсан]]да өз міндеттемелеріне мораторий жариялауға мәжбүр болды, ал [[1935 жыл]]ғы [[8 наурыз]]да қоғамда кеңінен талқыланған тарату үдерісі басталды. Салымшыларға қаражатты қайтаруды да қамтыған және бұл үдеріс тек 1963 жылы аяқталған қайта құрылымдауды{{R|VanMolle|page=260, 293}} Бельгия үкіметі тікелей басқарды, ал оған [[Альбер-Эдуар Янссен]] жетекшілік етті. [[1935 жыл]]ғы [[9 ақпан]]да ABV мен BHN Kortrijk бірігіп, әдетте [[Kredietbank]] (KB) деген атаумен белгілі {{lang|nl|Kredietbank voor Handel en Nijverheid}} банкін құрды. Kredietbank Антверпенде тіркелгенімен, оның нақты бас кеңсесі [[Брюссель]]де орналасты. 1938 жылы оның президенті болған [[Фернан Коллен]] Kredietbank-ті айқын [[Фландрия|фламандтық]] сипаты бар, Фландрия экономикасының одан әрі өсуіне ықпал ететін құрал болуға тиіс тәуелсіз банк ретінде сипаттады. 1935 жылғы қайта құрылымдау барысында Kredietbank-тің мажоритарлық иесіне айналған Almanij 1943 жылы өз капиталын ұлғайтты.<ref>{{cite web |website=De Tijd |title=Aandeelhouderssyndicaat blijft sleutel tot controle Almanij |date=7 May 1998 |url=https://www.tijd.be/algemeen/algemeen/aandeelhouderssyndicaat-blijft-sleutel-tot-controle-almanij/5218980.html}}</ref> Соның нәтижесінде таратылу үдерісіндегі Middenkredietkas миноритарлық акционерге айналды,{{R|VanMolle|page=289}} ал топты бақылау кейін «Almanij синдикаты» деген атаумен белгілі болған әулеттер тобына өтті.<ref>{{cite web |website=De Standaard |title=VIJF. Fernand Collin |date=24 December 1999 |url=https://www.standaard.be/cnt/dst24121999_046}}</ref> 1970-жылдарға қарай оның құрамына Коллен мен [[Андре Влерик]] кірді; Влерик — Algemeene Bankvereeniging құрылған кезден бастап онымен байланысты болған [[Гюстав Сап]]тың күйеу баласы еді.<ref name=PTEC>{{cite web |website=People’s Tribunal on Economic Crime |title=Kredietbank and Kredietbank Luxembourg – Ownership Structures |url=https://corruptiontribunal.org.za/wp-content/uploads/2018/02/AC23_Kredietbank-Ownership-Structures.pdf}}</ref>{{rp|2}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 25h2lhjrrmefrcd6ni7bwgxiqsjwqqv Қатысушы талқылауы:Kudaibergen2010 3 786288 3651653 2026-09-07T04:34:37Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651653 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kudaibergen2010}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 09:34, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05) 9e0l8lzxbae7xmbu7q1bpqodzyke6fc Қырым Герей (Әділ Герейдің қалғайы) 0 786289 3651662 2026-09-07T04:48:34Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = Кырым Герай калга.jpg | Атауы = Қырым Герей (1670) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Ел... 3651662 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = Кырым Герай калга.jpg | Атауы = Қырым Герей (1670) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = Саламат Герей | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1638 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = ''белгісіз'' | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] (Шобан Герей) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Фатих Герей Сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым Герей''', сондай-ақ '''Дәулет Герей Сұлтан''' ({{lang-crh|Qırım Geray}}, шамамен [[1638 жыл|1638 жылы]] туғ.) — Қырым хандығының қолбасшысы, Әділ Герей хан тұсындағы сұлтан-қалғай (1666-1671). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2if9xd2ybw1s4ry6d6ax71uz3y1lliq 3651663 3651662 2026-09-07T04:49:16Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Қырым хандығының қалғайлары|Қырым хандығының қалғайлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3651663 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = Кырым Герай калга.jpg | Атауы = Қырым Герей (1670) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = Саламат Герей | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1638 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = ''белгісіз'' | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] (Шобан Герей) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Фатих Герей Сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым Герей''', сондай-ақ '''Дәулет Герей Сұлтан''' ({{lang-crh|Qırım Geray}}, шамамен [[1638 жыл|1638 жылы]] туғ.) — Қырым хандығының қолбасшысы, Әділ Герей хан тұсындағы сұлтан-қалғай (1666-1671). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] e0v7jvy8dej1nd0fgzbqkvid7nj7prq 3651664 3651663 2026-09-07T04:49:56Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651664 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = Кырым Герай калга.jpg | Атауы = Қырым Герей (1670) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = Саламат Герей | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1638 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = ''белгісіз'' | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] (Шобан Герей) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Фатих Герей Сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым Герей''', сондай-ақ '''Дәулет Герей Сұлтан''' ({{lang-crh|Qırım Geray}}, шамамен [[1638 жыл|1638 жылы]] туғ.) — [[Қырым хандығы|Қырым хандығының]] қолбасшысы, [[Әділ Герей]] хан тұсындағы сұлтан-қалғай (1666-1671). == Өмірбаяны == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] 5yz8l1k1bstu3pkryq7cj8cxjo3b6az 3651675 3651664 2026-09-07T05:30:57Z Орел Карл 81620 /* Өмірбаяны */ 3651675 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = Кырым Герай калга.jpg | Атауы = Қырым Герей (1670) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = Саламат Герей | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1638 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = ''белгісіз'' | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] (Шобан Герей) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Фатих Герей Сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым Герей''', сондай-ақ '''Дәулет Герей Сұлтан''' ({{lang-crh|Qırım Geray}}, шамамен [[1638 жыл|1638 жылы]] туғ.) — [[Қырым хандығы|Қырым хандығының]] қолбасшысы, [[Әділ Герей]] хан тұсындағы сұлтан-қалғай (1666-1671). == Өмірбаяны == Ол ханның інісі және Шобан Герей тармағының өкілі болды. Фатих Герей Сұлтанның ұлы. 1666–1671 жылдардағы [[Поляк-казак-татар соғысы|поляк-казак-татар соғысы]] кезінде Қырым әскерін басқарды. 1666 жылы [[Браилов түбіндегі шайқас|Браилов түбіндегі шайқаста]] ол Речь Посполитая әскерін сенімді түрде жеңді. Алайда 1667 жылы [[Подгайцы түбіндегі шайқас|Подгайцы түбіндегі шайқаста]] [[Петр Дорофеевич Дорошенко|Петр Дорошенконың]] әскерімен өзара қимылды дұрыс үйлестіре алмауы салдарынан ауыр жеңіліске ұшырады. Кейін қалғай [[III Ян Собеский|Ян Собескиймен]] «мәңгілік бейбітшілік» туралы келісімге қол қойды. Алайда бұл келісім іс жүзінде уақытша бітіммен ғана шектелді. [[Казак гетмандығы|Гетманщинадағы]] [[Сол жағалау казактарының көтерілісі (1668—1669)|Сол жағалау казактарының көтерілісі]] (1668–1669) кезінде, көтерілісшілердің басында гетман [[Иван Мартынович Брюховецкий|Иван Брюховецкий]] қайтыс баолғаннан кейін оның орнын [[Петр Дорофеевич Дорошенко|Петр Дорошенко]] басты. Осы тұста Қырым ханының бұйрығымен Қырым Герей оған көмекке жіберілді. 1668 жылы қазанда Қырым Герей қалың Қырым әскерімен күтпеген жерден [[Солтүстік кінәздігі|Северщинаға]] келіп, [[Григорий Григорьевич Ромодановский|Григорий Ромодановский]] [[Чернигов қоршауы (1668)|Чернигов қоршауын]] бұзғаны туралы [[Мәскеу|Мәскеуге]] хабар жеткізу үшін жіберген орыс жасағын Гайворон түбіндегі шайқаста талқандады. Бұл ұрыста Ромодановскийдің ұлы [[Андрей Григорьевич Ромодановский|Андрей Ромодановский]] тұтқынға түсті. Содан соң Қырым Герей гетманның інісі [[Григорий Дорофеевич Дорошенко|Григорий Дорошенко]] бастаған көтерілісшіл казактармен бірге [[Путивль|Путивльге]] қарай шегініп бара жатқан Григорий Ромодановскийдің негізгі әскерін талқандауға алты күн бойы әрекет жасады. 1668 жылғы [[Конотоп түбіндегі ұрыс (1668)|Конотоп түбіндегі шайқаста]] алайда қорғаныста тұрған орыс әскері жеңіске жетті. Григорий Дорошенконың жеткілікті қолдау көрсетпегеніне қатты ашуланған Қырым Герей оған ағасы Петр Дорошенконы бұдан былай қолдамайтынын мәлімдеді. Осыдан кейін Қырым хандығы билік үшін күресте [[Петр Суховей|Петр Суховейді]] қолдай бастады<ref>''Бабулин И.Б.'' Война за возвращение Украины 1668–1669 гг.. — М. : Русские Витязи, 2021. — С. 162—163.</ref>, ал Мәскеумен дипломатиялық келіссөздер жүргізу қолға алынды. Осы оқиғалардан кейін Қырым Герей Дорошенкоға қарсы күреске қатысты, алайда бұл әрекеттері ойдағыдай болмады. Осман сұлтаны Әділ Герейді Гетманщинадағы Осман мүдделеріне қарсы ұстанымы үшін тақтан түсіргеннен кейін, Қырым Герей де қалғай лауазымынан айырылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] 4h6i7mzjv4i86z4cqxzksa5575ybcl1 3651676 3651675 2026-09-07T05:31:34Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651676 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қырым Герей | Шынайы есімі = {{lang-crh|Qırım Geray}},<br />''قريم كراى'' | Суреті = Кырым Герай калга.jpg | Атауы = Қырым Герей (1670) | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Қалғай|Қырым қалғайы]] | Лақап аты = | Ту = Flag of the Crimean Tatar people.svg | Ту2 = Crimean Tatar tamga icon (blue and gold).png | Басқара бастады = [[1666 жыл|1666]] | Басқаруын аяқтады = [[1671 жыл|1671]] | Басқарған кезеңі = | Ізашары = [[Ғазы Герей (қалғай)|Ғазы Герей]] | Ізбасары = Саламат Герей | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[ислам]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1638 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = ''белгісіз'' | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Герейлер (әулет)|Герейлер]] (Шобан Герей) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Фатих Герей Сұлтан | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Қырым Герей''', сондай-ақ '''Дәулет Герей Сұлтан'''<ref>Кырымлы Х. [https://repository.bilkent.edu.tr/server/api/core/bitstreams/c1864125-4121-4ff0-80cb-0e19d2e91856/content К вопросу о «Чобан Гераях» в истории Крымского ханства]. «Вопросы истории» № 10(2). Москва, 2020. — С. 284.</ref> ({{lang-crh|Qırım Geray}}, шамамен [[1638 жыл|1638 жылы]] туғ.) — [[Қырым хандығы|Қырым хандығының]] қолбасшысы, [[Әділ Герей]] хан тұсындағы сұлтан-қалғай (1666-1671). == Өмірбаяны == Ол ханның інісі және Шобан Герей тармағының өкілі болды. Фатих Герей Сұлтанның ұлы. 1666–1671 жылдардағы [[Поляк-казак-татар соғысы|поляк-казак-татар соғысы]] кезінде Қырым әскерін басқарды. 1666 жылы [[Браилов түбіндегі шайқас|Браилов түбіндегі шайқаста]] ол Речь Посполитая әскерін сенімді түрде жеңді. Алайда 1667 жылы [[Подгайцы түбіндегі шайқас|Подгайцы түбіндегі шайқаста]] [[Петр Дорофеевич Дорошенко|Петр Дорошенконың]] әскерімен өзара қимылды дұрыс үйлестіре алмауы салдарынан ауыр жеңіліске ұшырады. Кейін қалғай [[III Ян Собеский|Ян Собескиймен]] «мәңгілік бейбітшілік» туралы келісімге қол қойды. Алайда бұл келісім іс жүзінде уақытша бітіммен ғана шектелді. [[Казак гетмандығы|Гетманщинадағы]] [[Сол жағалау казактарының көтерілісі (1668—1669)|Сол жағалау казактарының көтерілісі]] (1668–1669) кезінде, көтерілісшілердің басында гетман [[Иван Мартынович Брюховецкий|Иван Брюховецкий]] қайтыс баолғаннан кейін оның орнын [[Петр Дорофеевич Дорошенко|Петр Дорошенко]] басты. Осы тұста Қырым ханының бұйрығымен Қырым Герей оған көмекке жіберілді. 1668 жылы қазанда Қырым Герей қалың Қырым әскерімен күтпеген жерден [[Солтүстік кінәздігі|Северщинаға]] келіп, [[Григорий Григорьевич Ромодановский|Григорий Ромодановский]] [[Чернигов қоршауы (1668)|Чернигов қоршауын]] бұзғаны туралы [[Мәскеу|Мәскеуге]] хабар жеткізу үшін жіберген орыс жасағын Гайворон түбіндегі шайқаста талқандады. Бұл ұрыста Ромодановскийдің ұлы [[Андрей Григорьевич Ромодановский|Андрей Ромодановский]] тұтқынға түсті. Содан соң Қырым Герей гетманның інісі [[Григорий Дорофеевич Дорошенко|Григорий Дорошенко]] бастаған көтерілісшіл казактармен бірге [[Путивль|Путивльге]] қарай шегініп бара жатқан Григорий Ромодановскийдің негізгі әскерін талқандауға алты күн бойы әрекет жасады. 1668 жылғы [[Конотоп түбіндегі ұрыс (1668)|Конотоп түбіндегі шайқаста]] алайда қорғаныста тұрған орыс әскері жеңіске жетті. Григорий Дорошенконың жеткілікті қолдау көрсетпегеніне қатты ашуланған Қырым Герей оған ағасы Петр Дорошенконы бұдан былай қолдамайтынын мәлімдеді. Осыдан кейін Қырым хандығы билік үшін күресте [[Петр Суховей|Петр Суховейді]] қолдай бастады<ref>''Бабулин И.Б.'' Война за возвращение Украины 1668–1669 гг.. — М. : Русские Витязи, 2021. — С. 162—163.</ref>, ал Мәскеумен дипломатиялық келіссөздер жүргізу қолға алынды. Осы оқиғалардан кейін Қырым Герей Дорошенкоға қарсы күреске қатысты, алайда бұл әрекеттері ойдағыдай болмады. Осман сұлтаны Әділ Герейді Гетманщинадағы Осман мүдделеріне қарсы ұстанымы үшін тақтан түсіргеннен кейін, Қырым Герей де қалғай лауазымынан айырылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырым хандығының қалғайлары]] fau2qbqboyxb0txmlths70l6al16dgu Бір ел - бір кітап (акциясы) Қазақстан 0 786290 3651678 2026-09-07T05:35:49Z Сейлова Гүлжан 184967 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Республикалық "Бір ел- бір кітап" акциясы ‘’’«Бір ел – бір кітап»’’’ — Қазақстанда 2007 жылдан бері өткізіліп келе жатқан республикалық кітап оқу акциясы. Акция Қа... 3651678 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Республикалық "Бір ел- бір кітап" акциясы ‘’’«Бір ел – бір кітап»’’’ — Қазақстанда 2007 жылдан бері өткізіліп келе жатқан республикалық кітап оқу акциясы. Акция Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы мен Қазақстан Республикасының кітапханалық қауымдастығының ұйымдастыруымен өткізіледі. Акцияның негізгі мақсаты — қазақ әдебиетін насихаттау, қоғамның кітап оқуға деген қызығушылығын арттыру, ұлттық әдеби мұраны таныту және өскелең ұрпақтың рухани-интеллектуалдық дамуына ықпал ету. (Nabrk) == Тарихы == «Бір ел – бір кітап» акциясы Қазақстанда 2007 жылы басталды. Алғашқы жылы халықтың жаппай оқуына Абай Құнанбайұлының қара сөздері ұсынылды. Кейінгі жылдары акция аясында қазақ әдебиетінің көрнекті ақын-жазушыларының шығармалары таңдалып, еліміздің кітапханаларында насихатталды. 2025 жылға дейін акция аясында 53 классик ақын-жазушының шығармалары кеңінен таныстырылып, елімізде 100 мыңнан астам мәдени-ағартушылық іс-шара өткізілген. (Госуслуги) == 2025 жылғы акция == 2025 жылғы «Бір ел – бір кітап» акциясы аясында проза және поэзия жанрлары бойынша екі қаламгердің шығармалары таңдалды. Проза жанры бойынша көрнекті жазушы, ақын, сыншы, аудармашы Тәкен Әлімқұловтың шығармалары, ал поэзия жанры бойынша Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, ақын Жұмекен Нәжімеденовтің шығармалары оқуға ұсынылды. (Nabrk) 2025 жылғы шығармаларды таңдау отырысы 8 қаңтарда Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасында өтті. Отырыста комиссия мүшелерінің ұсыныстары мен пікірлері, сондай-ақ облыстық кітапханалар, оқырмандар және зиялы қауым өкілдерінің ұсыныстары қарастырылды. (Nabrk) Акция барысында Тәкен Әлімқұлов пен Жұмекен Нәжімеденовтің шығармаларын көпшілік кітапханаларда түрлі форматтағы мәдени-ағартушылық іс-шаралар арқылы насихаттау жұмыстары жүргізілді. (Nabrk) == Арнайы кітапханадағы іс-шаралар == «Бір ел – бір кітап» акциясы аясында Семей қаласының зағип және нашар көретін азаматтарға арналған арнайы кітапханасында Тәкен Әлімқұлов пен Жұмекен Нәжімеденовтің шығармашылығын насихаттауға бағытталған мәдени-ағартушылық іс-шаралар ұйымдастырылды. Кітапханада акция аясында жылдың алғашқы кітап көрмесі ұйымдастырылып, онда Тәкен Әлімқұлов пен Жұмекен Нәжімеденовтің шығармалары оқырмандар назарына ұсынылды. №15 мектеп оқушыларының қатысуымен Тәкен Әлімқұлов пен Жұмекен Нәжімеденовтің шығармашылығына арналған танымдық іс-шара өткізілді. Іс-шара барысында қаламгерлердің өмірі мен шығармашылық мұрасы туралы ақпарат беріліп, олардың қазақ әдебиетіндегі орны таныстырылды. Сонымен қатар акция аясында оқуға ұсынылған шығармалардан кітап көрмесі ұйымдастырылды. == Брайль қарпіндегі басылым == Көру қабілеті бұзылған оқырмандардың қазақ әдебиеті шығармаларына қолжетімділігін арттыру мақсатында Тәкен Әлімқұловтың «Телқоңыр» әңгімесі Брайль қарпімен басып шығарылды. Басылым №3 мектеп-интернатына сыйға тартылды. Брайль қарпіндегі шығарманың оқырмандарға ұсынылуы көру қабілеті бұзылған балалардың қазақ әдебиетімен танысуына және кітап оқуға қызығушылығын арттыруға мүмкіндік берді. == Жұмекен Нәжімеденов шығармашылығы == Кітапханада «Бір ел – бір кітап» акциясы аясында Жұмекен Нәжімеденовтің «Аспан шақырады» өлеңдер жинағына әдеби шолу ұйымдастырылды. Іс-шара барысында ақынның шығармашылығы, поэзиясының ерекшеліктері және әдеби мұрасы туралы ақпарат берілді. Сонымен қатар акция аясында оқуға ұсынылған шығармалардан жасақталған кітап көрмесі таныстырылды. Әдеби шолуға қарттар үйінің оқырмандары қатысты. Іс-шара барысында Жұмекен Нәжімеденов шығармаларындағы философиялық ойлар, рухани құндылықтар және адамгершілік тақырыптары қарастырылды. == Маңызы == «Бір ел – бір кітап» акциясы қазақ әдебиетін насихаттауға, кітап оқу мәдениетін дамытуға және ұлттық әдеби мұраны кеңінен танытуға бағытталған. Акция аясында кітап көрмелері, әдеби шолулар, танымдық кездесулер және басқа да мәдени-ағартушылық іс-шаралар өткізіледі. Арнайы кітапханадағы акция жұмыстары әртүрлі санаттағы оқырмандарды, оның ішінде мектеп оқушыларын, көру қабілеті бұзылған балаларды және қарт оқырмандарды ұлттық әдеби мұрамен таныстыруға бағытталды. == Дереккөздер == <references /> * Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы. «Бір ел – бір кітап» республикалық акциясы. 9 қаңтар 2025 жыл. https://nabrk.kz/kk/news/bir-el-bir-kitap as41b1qyqsxwj5vulvoajaggqzoxq41 Салдус 0 786291 3651683 2026-09-07T05:49:21Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3651683 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия қалалары]] kycvy431ey5s39vivv3d2fnz2j877zx 3651685 3651683 2026-09-07T05:50:23Z Мағыпар 100137 үлгі 3651685 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] htccuboat0e35jgmb7bt50vmnpnrfzz 3651687 3651685 2026-09-07T05:52:16Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651687 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] d2wji3gz1bw87xlo1bkn3b652qc4cvh 3651688 3651687 2026-09-07T05:53:34Z Мағыпар 100137 дереккөз 3651688 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] aa9axsz4sggr6idhmr3i9i8vumqstol 3651754 3651688 2026-09-07T07:44:21Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651754 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 2sjq1jryvjvplggjulj0nr1smgdy1wl 3651758 3651754 2026-09-07T07:46:11Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3651758 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] o61z4tz7txktzzyhebbarwq0rsx0fqf 3651760 3651758 2026-09-07T07:49:53Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651760 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] gmcw6pswky5387cfw8uy9h8zfuvofsj 3651762 3651760 2026-09-07T07:54:55Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3651762 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] rpexn2m53u63buayxpjmfbftgebuuzv 3651763 3651762 2026-09-07T07:56:36Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3651763 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] adm4s3jqs3jidgn28lr68ia1ylgds7q 3651764 3651763 2026-09-07T08:00:52Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3651764 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] pd1yjf9riwdl9tlm61ums3cn8smouhp 3651765 3651764 2026-09-07T08:02:51Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3651765 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] chnlbas3ywl3irnw6u1ghn4knrgo8fc 3651770 3651765 2026-09-07T08:28:51Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651770 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ijnwl9ohzv8jpm0e23o0dvdg923aq8x 3651771 3651770 2026-09-07T08:33:39Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3651771 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ryrnsdmxden0qhxh7uz8o4sgk9b10t3 3651772 3651771 2026-09-07T08:34:46Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз 3651772 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] mys0k25fsa5jgqpsyadje3ninfl27x2 3651773 3651772 2026-09-07T08:37:50Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651773 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 3wjjjwx0k1yz366aes2dg7eag0xtiii 3651774 3651773 2026-09-07T08:39:09Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651774 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4t860emiqpm0zghwxldx9x7p4ert3rv 3651775 3651774 2026-09-07T08:41:52Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651775 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ekkjqbh34l6dvpsednngnhde3x0qnjw 3651776 3651775 2026-09-07T08:43:36Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651776 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] sokki50ph6ol4dtjo9bx9fdx7z7y3d1 3651777 3651776 2026-09-07T08:45:18Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651777 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 7sx1ajhkyccr33jtp2tuqc4fstjiq95 3651778 3651777 2026-09-07T08:47:01Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651778 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] hwznkb8s7cgtg8ataj3vc9485k7oeux 3651779 3651778 2026-09-07T08:47:48Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ толықтыру 3651779 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] aouvjq9giuhrblcs9f44n29movdgvrh 3651780 3651779 2026-09-07T08:48:55Z Мағыпар 100137 /* Көрікті орындары */ дереккөз 3651780 wikitext text/x-wiki '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 9brwhfdwvfdwmihvkec6aa9ns1f6m1y 3651791 3651780 2026-09-07T10:29:53Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3651791 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 6rvqzmyte0ptglmkkgh7c8xw1ez9rp0 3651794 3651791 2026-09-07T10:34:14Z Мағыпар 100137 толықтыру 3651794 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] qoejtliocnmspumvohfefo3eqec4zni 3651796 3651794 2026-09-07T10:34:41Z Мағыпар 100137 үлгі, сурет қою 3651796 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = Saldus - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] fyeidluvrrugonoi2ae8v31ev4qfa4l 3651797 3651796 2026-09-07T10:41:48Z Мағыпар 100137 үлгі 3651797 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = Saldus - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Bandera Saldus.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] rxmo4phjvk7b99ocsjoxumro88vqz7w 3651798 3651797 2026-09-07T10:42:22Z Мағыпар 100137 үлгі 3651798 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = Saldus - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Saldus COA.svg |ту = Bandera Saldus.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] mbtu9bbls8kxfhcyajzl0tjlvgw2tyn 3651799 3651798 2026-09-07T10:44:04Z Мағыпар 100137 үлгі 3651799 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = Saldus - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Saldus COA.svg |ту = Bandera Saldus.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =40 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =29 |lon_sec =37 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 4979d192g63jsvdgn6spvgtvu2w9v13 3651800 3651799 2026-09-07T10:44:46Z Мағыпар 100137 үлгі 3651800 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = Saldus - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Латвия |елтаңба = Saldus COA.svg |ту = Bandera Saldus.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =40 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =29 |lon_sec =37 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Салдус аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 0gd71jzmsfz6v15yx11r6rr6w95to4g 3651801 3651800 2026-09-07T10:46:13Z Мағыпар 100137 үлгі 3651801 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = Saldus - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Saldus COA.svg |ту = Bandera Saldus.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =40 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =29 |lon_sec =37 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Салдус аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saldus |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ooajl875g0l99nugowiajov6x753gjb 3651803 3651801 2026-09-07T10:47:19Z Мағыпар 100137 үлгі 3651803 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = Saldus - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Saldus COA.svg |ту = Bandera Saldus.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =40 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =29 |lon_sec =37 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Салдус аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-3801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saldus |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] elk6g402ujkhlzw1rqz60bmh93prsty 3651804 3651803 2026-09-07T10:48:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3651804 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = Saldus - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Saldus COA.svg |ту = Bandera Saldus.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =40 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =29 |lon_sec =37 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Салдус аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 626 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-3801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saldus |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] ee174ninr1mwxst1rwj157sekaxo226 3651805 3651804 2026-09-07T10:48:49Z Мағыпар 100137 үлгі 3651805 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = Saldus - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Saldus COA.svg |ту = Bandera Saldus.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =40 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =29 |lon_sec =37 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Салдус аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1917 |алғашқы дерек = 1253 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1917 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 626 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-3801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saldus |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] d0ssdw56n86pb9635kei0de90mfgvzw 3651806 3651805 2026-09-07T10:50:13Z Мағыпар 100137 үлгі 3651806 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = Saldus - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Saldus COA.svg |ту = Bandera Saldus.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =40 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =29 |lon_sec =37 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Салдус аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1917 |алғашқы дерек = 1253 |бұрынғы атаулары = 1917 жылға дейін — Фрауэнбург<br />1941 жылға дейін — Салдус<br />1944 жылға дейін — Фрауэнбург |статус алуы = 1917 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 626 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LV-3801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saldus |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] i6rh3bz5w3gi8qj18dubln8kf2n1wmc 3651807 3651806 2026-09-07T10:51:28Z Мағыпар 100137 үлгі 3651807 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Салдус |шынайы атауы = {{lang-lv|Saldus}} |сурет = Saldus - panoramio (1).jpg |сурет атауы = |жағдайы = аймақтық орталық |ел = Латвия |елтаңба = Saldus COA.svg |ту = Bandera Saldus.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =40 |lat_sec =00 |lon_dir =E |lon_deg =22 |lon_min =29 |lon_sec =37 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Аймақ |аймағы = Салдус аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1917 |алғашқы дерек = 1253 |бұрынғы атаулары = 1917 жылға дейін — Фрауэнбург<br />1941 жылға дейін — Салдус<br />1944 жылға дейін — Фрауэнбург |статус алуы = 1917 |жер аумағы = 10,1 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 95 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 10 626 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = 942,6 |пошта индексі = LV-3801 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Saldus |сайты = |сайт тілі = }} '''Салдус''' ({{lang-lv|Saldus}}) — [[Латвия]]ның оңтүстік-батысындағы қала, [[Салдус аймағы]]ның әкімшілік орталығы. Салдус қаласының халқы 2026 жылы 10 626 адамды құрады. Салдус — Латвияның 76 қаласының бірі және халық саны бойынша елде 17-ші орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lv/population-of-saldus-11451.html|title=Население Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Латвияның батысындағы [[Рига]]дан 119 км қашықтықта, Циецере өзенінің жағасында, Салдус теміржол стансасынан 3 шақырым жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://chrontime.com/city-lv-saldus|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Тарихы == Салдус алғаш рет жазбаша деректерде 1253 жылы айтылған, сол кезде келісім бойынша Скрунда мен Земгале арасындағы бүкіл аудан Ливон орденіне берілген. Сол кезде қоныс Салдене деп аталған. Шамамен 1341 жылы Ливон ордені Курш қалашығының маңында тас бекініс тұрғызып, ал Салдене Фрауэнбург деп өзгертілді. Қамал Кулдига қолбасшылығының қарамағында болған. Оның бастапқы көрінісін жергілікті мұражайда сақталған 1661 жылғы веналық суретші Иоганн-Рудольф Сторноның туындысынан көруге болады. Уақыт өте келе ортағасырлық қамалдың жанында шағын қалашық пайда болды, бұған жақын маңнан табылған католик зираты дәлел бола алады. 1625 жылдан бастап қамалда герцог Фридрих тұрды.<br /> 1664 жылдан 1682 жылға дейін мұнда герцог Яков билік құрды. Біраз уақыт Салдус швед королі XII Чарльздың резиденциясы болды. Алайда, Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қамал толығымен қирап, қала халқы аштық, оба және соғыс салдарынан азайды. Нацистік шапқыншылыққа дейін Салдуста еврей халқы көп болған. Неміс әскерлері 1941 жылы 29 маусымда қалаға басып кіріп, кейіннен жергілікті тұрғындардан 100-ге жуық еврей ер адамды тұтқындап, кейін олар Салдустан шамамен 1 км жердегі Вейде орманында атып өлтірген. Қаланы қалпына келтіру жұмыстары 1856 жылы басталды. Салдус 1917 жылы қала мәртебесін алды және 1950 жылдан бастап аудан орталығы болды. 2009 жылы ол Салдус аймағының әкімшілік орталығы болып белгіленді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16503-Saldus.html|title=Европа. Латвия. историческая область Курземе|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Салдус маңызды мәдени, білім беру, іскерлік және коммерциялық орталыққа айналуда. Қалада негізінен құрылыс, ағаш өңдеу және тамақ өңдеу салаларында қызмет көрсететін шамамен 500 компания жұмыс істейді. Салдус — әйгілі латыш «Gotiņa» кәмпиттері мен «Druva» балмұздағының отаны, олардың барлығы табиғи сүттен жасалған. Аудан арқылы Рига – Лиепая және Литва-Эзере-Салдус тас жолдары өтеді.<ref>{{citeweb|url=https://www.secretlatvia.com/saldus/|title=Салдус|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Көрікті орындары == Қала өзінің жақсы сақталған тарихи орталығымен танымал, онда XIX ғасырдың ортасындағы латыш ағаш сәулет өнерінің бірнеше үлгілері бар. Сонымен қатар, Салдус аспаздық дәстүрлерімен танымал. Мұнда жыл сайын өткізілетін мәдени іс-шараларға Салдус мәдениеті мен өнер фестивалі және Салдус ірімшігі фестивалі кіреді. *'''Салдус қамалы''' — XIII ғасырдың басында Ливон крест жорығы кезінде салынған. Содан бері ол қалпына келтіріліп, қазір концерттер мен түрлі іс-шаралар өткізілетін танымал орын болып табылады. *'''Салдус мұражайы''' — мұражайда қала мен оның айналасының дамуы, жергілікті тарихқа қатысты артефактілер, сондай-ақ дәстүрлі латыш мәдениетіне арналған көрмелер қойылған. *'''Салдус көлі''' — балық аулау мен қайықпен жүзушілердің сүйікті орны, оның айналасында жаяу жүргіншілер жолдары мен пикник алаңдары орнатылған. *'''Шкеде қалашығы''' — IX ғасырда салынған және бірнеше жақсы сақталған тас құрылымдармен, соның ішінде күзет мұнарасымен ерекшеленеді. *'''Салдус синагогасы''' — XX ғасырдың басында салынған бұл синагога аймақтағы еврей сәулет өнерінің сақталған бірнеше үлгілерінің бірі. *'''Салдус спорт кешені''' — кешенде бассейн, теннис корттары және футбол алаңдары сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Сондай-ақ, онда жыл бойы бірнеше спорттық іс-шаралар өткізіледі.<ref>{{citeweb|url=http://bigkarta.com/latvia-saldus.htm|title=Карта Салдуса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-09-7|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Латвия қалалары}} [[Санат:Латвия қалалары]] 1aow51uw7tk5ox8n6skyyt8wscpzea2 Уикипедия талқылауы:Мақала шеберханасы 5 786292 3651684 2026-09-07T05:49:25Z Kudaibergen2010 185409 /* Құдайберген Бекарыс */ жаңа бөлім 3651684 wikitext text/x-wiki == Құдайберген Бекарыс == {{Спортшы|Есімі=Құдайберген Бекарыс Қайратұлы|Шынайы есімі=Құдайберген Бекарыс Қайратұлы|Фото=|Ені=|Сипаттамасы=|Мамандығы=[[Дзюдо]]|Салмағы=50 кг|Азаматтығы={{KAZ}}|Туған күні=29.09.2010|Туған жері=[[Үржар ауданы]], [[Абай облысы]], Қазақстан|Бапкері=Тұрсынов Талғат Русланұлы|Жетістіктері=Кадеттер арасындағы Әлем чемпионатының қола жүлдегері (2026)}}'''Құдайберген Бекарыс Қайратұлы''' (29 қыркүйек 2010 жыл, Абай облысы, Үржар ауданы) — қазақстандық дзюдошы, 50 кг салмақ дәрежесінде өнер көрсетеді. Кадеттер арасындағы әлем чемпионатының қола жүлдегері (2026), Еуропа кубогының екі дүркін жеңімпазы. == Өмірбаяны == Бекарыс Құдайберген 2010 жылы Абай облысы Үржар ауданында дүниеге келген. Үржар ауданының мамандандырылған балалар-жасөспірімдер спорт мектебінің тәрбиеленушісі. Аудандық Бауыржан Момышұлы атындағы орта мектептің 9 «А» сыныбын үздік аяқтап, қызыл аттестат алған. Қазіргі уақытта Астана қаласындағы спорттық интернатта білімі мен спорттық шеберлігін жалғастыруда. === Отбасы === * Әкесі — Қажытаев Қайрат Құдайбергенұлы * Анасы — Қажытаева Айгерім Темірғали қызы == Спорттық мансабы == Дзюдодан 50 кг-ға дейінгі салмақ дәрежесінде белдеседі. Жеке бапкері — Тұрсынов Талғат Русланұлы. Бекарыс өз салмағында кадеттер арасында Қазақстан чемпионы болып табылады. Халқаралық аренадағы негізгі табыстары: * '''2026 жылғы наурыз''' — [[Анталия]] (Түркия) қаласында өткен кадеттер арасындағы Еуропа кубогының жеңімпазы (1-орын). * '''2026 жылғы сәуір''' — [[Гянджа|Ганджа]] (Әзірбайжан) қаласында өткен кадеттер арасындағы Еуропа кубогының жеңімпазы (1-орын). * '''2026 жылғы тамыз''' — Гуаякиль (Эквадор) қаласында өткен кадеттер арасындағы Әлем чемпионатында бес кездесу өткізіп, қола медаль (3-орын) иеленді. == Жетістіктері == * Кадеттер арасындағы Қазақстан чемпионы; * Еуропа кубогының жеңімпазы (Анталия, 2026); * Еуропа кубогының жеңімпазы (Ганджа, 2026); * Кадеттер арасындағы әлем чемпионатының қола жүлдегері (Гуаякиль, 2026). [[Қатысушы:Kudaibergen2010|Kudaibergen2010]] ([[Қатысушы талқылауы:Kudaibergen2010|талқылау]]) 10:49, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05) 032llnypudaxljch52ew8u4tq22o82m Қатысушы:Kudaibergen2010 2 786293 3651689 2026-09-07T05:57:42Z Kudaibergen2010 185409 Құдайберген Бекарыс 3651689 wikitext text/x-wiki {{Спортшы|Есімі=Құдайберген Бекарыс Қайратұлы|Шынайы есімі=Құдайберген Бекарыс Қайратұлы|Фото=|Ені=|Сипаттамасы=|Мамандығы=[[Дзюдо]]|Салмағы=50 кг|Азаматтығы={{KAZ}}|Туған күні=29.09.2010|Туған жері=[[Үржар ауданы]], [[Абай облысы]], Қазақстан|Бапкері=Тұрсынов Талғат Русланұлы|Жетістіктері=Кадеттер арасындағы Әлем чемпионатының қола жүлдегері (2026)}}'''Құдайберген Бекарыс Қайратұлы''' (29 қыркүйек 2010 жыл, Абай облысы, Үржар ауданы) — қазақстандық дзюдошы, 50 кг салмақ дәрежесінде өнер көрсетеді. Кадеттер арасындағы әлем чемпионатының қола жүлдегері (2026), Еуропа кубогының екі дүркін жеңімпазы. == Өмірбаяны == Бекарыс Құдайберген 2010 жылы Абай облысы Үржар ауданында дүниеге келген. Үржар ауданының мамандандырылған балалар-жасөспірімдер спорт мектебінің тәрбиеленушісі. Аудандық Бауыржан Момышұлы атындағы орта мектептің 9 «А» сыныбын үздік аяқтап, қызыл аттестат алған. Қазіргі уақытта Астана қаласындағы спорттық интернатта білімі мен спорттық шеберлігін жалғастыруда. === Отбасы === * Әкесі — Қажытаев Қайрат Құдайбергенұлы * Анасы — Қажытаева Айгерім Темірғали қызы == Спорттық мансабы == Дзюдодан 50 кг-ға дейінгі салмақ дәрежесінде белдеседі. Жеке бапкері — Тұрсынов Талғат Русланұлы. Бекарыс өз салмағында кадеттер арасында Қазақстан чемпионы болып табылады. Халқаралық аренадағы негізгі табыстары: * '''2026 жылғы наурыз''' — [[Анталия]] (Түркия) қаласында өткен кадеттер арасындағы Еуропа кубогының жеңімпазы (1-орын). * '''2026 жылғы сәуір''' — [[Гянджа|Ганджа]] (Әзірбайжан) қаласында өткен кадеттер арасындағы Еуропа кубогының жеңімпазы (1-орын). * '''2026 жылғы тамыз''' — Гуаякиль (Эквадор) қаласында өткен кадеттер арасындағы Әлем чемпионатында бес кездесу өткізіп, қола медаль (3-орын) иеленді. == Жетістіктері == * Кадеттер арасындағы Қазақстан чемпионы; * Еуропа кубогының жеңімпазы (Анталия, 2026); * Еуропа кубогының жеңімпазы (Ганджа, 2026); * Кадеттер арасындағы әлем чемпионатының қола жүлдегері (Гуаякиль, 2026). 1lohcgxks349z45ceokndas2nj51d83 Қатысушы:Сейлова Гүлжан 2 786297 3651706 2026-09-07T06:47:36Z Сейлова Гүлжан 184967 Жаңа бетте: Мен қазақ тіліндегі Уикипедияны дамытуға үлес қосу мақсатында тіркелдім. Негізгі мақсатым – сенімді дереккөздерге сүйене отырып, қазақ тіліндегі энциклопедиялық мақалаларды жасау, толықтыру және өңдеу. Уикипедия қағидаларын сақтай отырып, сапалы қазақша... 3651706 wikitext text/x-wiki Мен қазақ тіліндегі Уикипедияны дамытуға үлес қосу мақсатында тіркелдім. Негізгі мақсатым – сенімді дереккөздерге сүйене отырып, қазақ тіліндегі энциклопедиялық мақалаларды жасау, толықтыру және өңдеу. Уикипедия қағидаларын сақтай отырып, сапалы қазақша контенттің көбеюіне өз үлесімді қосуға ниеттімін. 9tjs7ymm4u2dzahauy9ad2uvjvkl9nv Қатысушы талқылауы:Berik2907 3 786299 3651734 2026-09-07T07:20:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651734 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Berik2907}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 12:20, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05) 27b87f3i1fic2vvkm84y06wxhb73tmi Стив Уиткофф 0 786300 3651743 2026-09-07T07:37:27Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Стив Уиткофф | Шынайы есімі = {{lang-en|Steve Wiktoff}} | Суреті = A swearing-in ceremony for Senior Adviser and Special Envoy Steve Witkoff, May 6, 2025 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Кушнер, 2025 жыл | Титулы = Бейбітшіл... 3651743 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Стив Уиткофф | Шынайы есімі = {{lang-en|Steve Wiktoff}} | Суреті = A swearing-in ceremony for Senior Adviser and Special Envoy Steve Witkoff, May 6, 2025 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Кушнер, 2025 жыл | Титулы = Бейбітшілік миссиялары жөніндегі АҚШ арнайы өкілі | Ту = U.S. Department of State official seal.svg | Ту2 = Greater coat of arms of the United States.svg | Басқара бастады = 19 ақпан 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Дональд Трамп]] | Бірігіп басқарушы1 = {{ublist |[[Джаред Кушнер]] |(2026–) }} | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Таяу Шығыс]] жөніндегі АҚШ арнайы өкілі | Ту_2 = U.S. Department of State official seal.svg | Ту2_2 = Greater coat of arms of the United States.svg | Басқара бастады_2 = 5 мамыр 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Президент_2 = [[Дональд Трамп]] | Ізашары_2 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{ublist |Стивен Чарльз Уиткофф |{{lang|en|Steven Charles Witkoff}} }} | Туған күні = 15.10.1957 | Туған жері = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Лорен Раппопорт|1987|end=sep}} | Балалары = 3 | Партиясы = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]] | Білімі = {{ublist |[[Юнион-колледж]] (қатысты) |[[Хофстра университеті]] }} | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Jared Kushner | Марапаттары = }} '''Стивен Чарльз Уиткофф''' ({{lang-en|Steven Charles Witkoff}}; [[15 қазан]] [[1957 жыл|1957]], [[Нью-Йорк]]) — америкалық инвестор және бұрынғы заңгер, Witkoff Group тобының негіздеушісі. 2025 жылдан бері Уиткофф — [[Таяу Шығыс]] жөніндегі<ref name="DCPD202500565">{{cite web |title=Remarks During a Swearing-in Ceremony for Steven C. Witkoff as United States Special Envoy to the Middle East and an Exchange With Reporters |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/DCPD-202500565/html/DCPD-202500565.htm |website=www.govinfo.gov |accessdate=2025-11-26 |language=en |date=2025-05-06 |quote=President Trump: So I want to thank everybody for being here. And I want to—very, very importantly, I want to say to Marco Rubio that you're swearing in a very important person. And Steve reports to Marco. I said: "Steve, you'd better do a good job or Marco will fire—he will fire you so violently. You have no idea."}}</ref> және Бейбітшілік миссиялары жөніндегі АҚШ арнайы өкілі.<ref name=":6">{{Cite news|last=Bazail-Eimil |first=Eric |title=Trump appoints real estate investor, golf partner as Middle East peace envoy |work=[[Politico]] |date=2024-11-12 |url=https://www.politico.com/live-updates/2024/11/12/congress/from-trumps-golf-partner-to-middle-east-envoy-00189132 |accessdate=2025-02-17 |quote=Witkoff was not the only Middle East diplomat whose role Trump announced on Tuesday.}} {{Wayback|date=2024-11-13 |url=https://web.archive.org/web/20241113122337/https://www.politico.com/live-updates/2024/11/12/congress/from-trumps-golf-partner-to-middle-east-envoy-00189132}}</ref> Ол, оған қоса, АҚШ-тың [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ге ''[[де-факто]]'' өкілі болып келеді.<ref name="Untested">{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2025-03-13 |title=Trump Turns to an Untested Emissary, Steven Witkoff, to Engage Putin |language=en |url=https://www.nytimes.com/2025/03/13/us/politics/witkoff-trumps-russia-putin.html |accessdate=2025-03-14 |work=The New York Times}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250313222926/https://www.nytimes.com/2025/03/13/us/politics/witkoff-trumps-russia-putin.html |date=2025-03-13}}</ref> [[Бронкс]]та туып, [[Лонг-Айленд]]те тәрбиеленген Уиткофф [[Хофстра университеті]]нде саясаттанудан бакалавриат алды. Мансабын жылжымайтын мүлік заңгері болып бастаған ол Нью-Йорк пен [[Майами]]де девелопментпен айналысатын болды. Осы жылдары ол [[Манхэттен]]де бірнеше маңызды ғимаратқа ие болды. [[Дональд Трамптың екінші президенттігі]] кезінде Уиткофф АҚШ үкіметі атынан [[Орыс-украин соғысы]]ның маңызды келіссөз жүргізушісі болды. Алайда ол тым ресейшіл ұстанымды, Ресейге кеңес берген делінді, осы үшін сын астына түсті.<ref name=":4">https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-25/witkoff-discusses-ukraine-plans-with-key-putin-aide-transcript</ref><ref name=":5">{{cite news |last=Faulconbridge |first=Guy |title='Witkoff needs a psychiatrist': Europeans fume at Trump's plan to profit from frozen Russian assets |url=https://www.politico.eu/article/steve-witkoff-needs-a-psychiatrist-europeans-fume-at-donald-trump-plan-to-profit-from-frozen-russian-assets/ |publisher=[[Politico]] |date=2025-11-21 |accessdate=2025-11-23}}</ref> Уиткофф [[Таяу Шығыс]]тағы келіссөздерге де белсенді түрде қатысып келеді. Трамптың екінші әкімшілігі кезіндегі қызметі барысында ол және оның отбасы Таяу Шығыс елдерінің үкіметтерімен, соның ішінде оның ұлдары мен Трамп отбасы мүшелері құрған криптовалюта компаниясы — World Liberty Financial арқылы кең ауқымды іскерлік байланыстарын сақтап қалды. Бұл жағдай мүдделер қақтығысына қатысты алаңдаушылық туғызды. <ref>{{Cite news |last=Kamin |first=Debra |date=2025-09-26 |title=Investigating Steve Witkoff’s Sprawling Financial Empire |url=https://www.nytimes.com/2025/09/26/insider/steve-witkoff-financial-empire-middle-east.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kamin |first=Debra |last2=Hope |first2=Bradley |date=2025-09-26 |title=Where Mideast Envoy Pitched Peace, His Son Pitched Investors |url=https://www.nytimes.com/2025/09/26/business/witkoff-son-qatar-gaza.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> 2026 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша, [[Forbes]] оның байлығын 2,3 миллиард [[АҚШ доллары]] деп бағалаған.<ref name=":1" /> Трамптың екінші әкімшілігіндегі қызметінің алғашқы бір жылында Уиткоффтың байлығы 15%-ға артқан. Бұл өсім негізінен оның World Liberty Financial компаниясына салған инвестицияларына байланысты болды.<ref name=":1">{{Cite news |date=2026 |title=How Peace Envoy Steve Witkoff Got Richer Thanks To Trump And Elon Musk |language=en |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2026/04/04/how-peace-envoy-steve-witkoff-got-richer-thanks-to-trump-and-elon-musk/ |work=[[Forbes]]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Уиткофф, Стив}} [[Санат:Алфавит бойынша адвокаттар]] [[Санат:XX ғасыр адвокаттары]] [[Санат:XXI ғасыр адвокаттары]] [[Санат:АҚШ адвокаттары]] [[Санат:XX ғасыр менеджерлер]] [[Санат:XXI ғасыр менеджерлері]] [[Санат:АҚШ менеджерлері]] [[Санат:XX ғасыр кәсіпкерлер]] [[Санат:XXI ғасыр кәсіпкерлері]] [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:XX ғасыр дипломаттар]] [[Санат:XXI ғасыр дипломаттары]] [[Санат:АҚШ дипломаттары]] [[Санат:Хофстра университеті түлектері]] [[Санат:Хофстра университеті құқық мектебі түлектері]] [[Санат:АҚШ Республикалық партиясының мүшелері]] rzgufazzbjcgl9u2ico3isxw8rzsgbt 3651745 3651743 2026-09-07T07:40:13Z Nurken 111493 3651745 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Стив Уиткофф | Шынайы есімі = {{lang-en|Steve Wiktoff}} | Суреті = A swearing-in ceremony for Senior Adviser and Special Envoy Steve Witkoff, May 6, 2025 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Кушнер, 2025 жыл | Титулы = Бейбітшілік миссиялары жөніндегі АҚШ арнайы өкілі | Ту = U.S. Department of State official seal.svg | Ту2 = Greater coat of arms of the United States.svg | Басқара бастады = 19 ақпан 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Дональд Трамп]] | Бірігіп басқарушы1 = {{ublist |[[Джаред Кушнер]] |(2026–) }} | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Таяу Шығыс]] жөніндегі АҚШ арнайы өкілі | Ту_2 = U.S. Department of State official seal.svg | Ту2_2 = Greater coat of arms of the United States.svg | Басқара бастады_2 = 5 мамыр 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Президент_2 = [[Дональд Трамп]] | Ізашары_2 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{ublist |Стивен Чарльз Уиткофф |{{lang|en|Steven Charles Witkoff}} }} | Туған күні = 15.10.1957 | Туған жері = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Лорен Раппопорт|1987|end=sep}} | Балалары = 3 | Партиясы = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]] | Білімі = {{ublist |[[Юнион-колледж]] (қатысты) |[[Хофстра университеті]] }} | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Jared Kushner | Марапаттары = }} '''Стивен Чарльз Уиткофф''' ({{lang-en|Steven Charles Witkoff}}; [[15 қазан]] [[1957 жыл|1957]], [[Нью-Йорк]]) — америкалық инвестор және бұрынғы заңгер, Witkoff Group тобының негіздеушісі. 2025 жылдан бері Уиткофф — [[Таяу Шығыс]] жөніндегі<ref name="DCPD202500565">{{cite web |title=Remarks During a Swearing-in Ceremony for Steven C. Witkoff as United States Special Envoy to the Middle East and an Exchange With Reporters |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/DCPD-202500565/html/DCPD-202500565.htm |website=www.govinfo.gov |accessdate=2025-11-26 |language=en |date=2025-05-06 |quote=President Trump: So I want to thank everybody for being here. And I want to—very, very importantly, I want to say to Marco Rubio that you're swearing in a very important person. And Steve reports to Marco. I said: "Steve, you'd better do a good job or Marco will fire—he will fire you so violently. You have no idea."}}</ref> және Бейбітшілік миссиялары жөніндегі АҚШ арнайы өкілі.<ref name=":6">{{Cite news|last=Bazail-Eimil |first=Eric |title=Trump appoints real estate investor, golf partner as Middle East peace envoy |work=[[Politico]] |date=2024-11-12 |url=https://www.politico.com/live-updates/2024/11/12/congress/from-trumps-golf-partner-to-middle-east-envoy-00189132 |accessdate=2025-02-17 |quote=Witkoff was not the only Middle East diplomat whose role Trump announced on Tuesday.}} {{Wayback|date=2024-11-13 |url=https://web.archive.org/web/20241113122337/https://www.politico.com/live-updates/2024/11/12/congress/from-trumps-golf-partner-to-middle-east-envoy-00189132}}</ref> Ол, оған қоса, АҚШ-тың [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ге ''[[де-факто]]'' өкілі болып келеді.<ref name="Untested">{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2025-03-13 |title=Trump Turns to an Untested Emissary, Steven Witkoff, to Engage Putin |language=en |url=https://www.nytimes.com/2025/03/13/us/politics/witkoff-trumps-russia-putin.html |accessdate=2025-03-14 |work=The New York Times}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250313222926/https://www.nytimes.com/2025/03/13/us/politics/witkoff-trumps-russia-putin.html |date=2025-03-13}}</ref> [[Бронкс]]та туып, [[Лонг-Айленд]]те тәрбиеленген Уиткофф [[Хофстра университеті]]нде саясаттанудан бакалавриат алды. Мансабын жылжымайтын мүлік заңгері болып бастаған ол Нью-Йорк пен [[Майами]]де девелопментпен айналысатын болды. Осы жылдары ол [[Манхэттен]]де бірнеше маңызды ғимаратқа ие болды. [[Дональд Трамптың екінші президенттігі]] кезінде Уиткофф АҚШ үкіметі атынан [[Орыс-украин соғысы]]ның маңызды келіссөз жүргізушісі болды. Алайда ол тым ресейшіл ұстанымды, Ресейге кеңес берген делінді, осы үшін сын астына түсті.<ref name=":4">https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-25/witkoff-discusses-ukraine-plans-with-key-putin-aide-transcript</ref><ref name=":5">{{cite news |last=Faulconbridge |first=Guy |title='Witkoff needs a psychiatrist': Europeans fume at Trump's plan to profit from frozen Russian assets |url=https://www.politico.eu/article/steve-witkoff-needs-a-psychiatrist-europeans-fume-at-donald-trump-plan-to-profit-from-frozen-russian-assets/ |publisher=[[Politico]] |date=2025-11-21 |accessdate=2025-11-23}}</ref> Уиткофф [[Таяу Шығыс]]тағы келіссөздерге де белсенді түрде қатысып келеді. Трамптың екінші әкімшілігі кезіндегі қызметі барысында ол және оның отбасы Таяу Шығыс елдерінің үкіметтерімен, соның ішінде оның ұлдары мен Трамп отбасы мүшелері құрған криптовалюта компаниясы — World Liberty Financial арқылы кең ауқымды іскерлік байланыстарын сақтап қалды. Бұл жағдай мүдделер қақтығысына қатысты алаңдаушылық туғызды.<ref>{{Cite news |last=Kamin |first=Debra |date=2025-09-26 |title=Investigating Steve Witkoff’s Sprawling Financial Empire |url=https://www.nytimes.com/2025/09/26/insider/steve-witkoff-financial-empire-middle-east.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kamin |first=Debra |last2=Hope |first2=Bradley |date=2025-09-26 |title=Where Mideast Envoy Pitched Peace, His Son Pitched Investors |url=https://www.nytimes.com/2025/09/26/business/witkoff-son-qatar-gaza.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> 2026 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша, [[Forbes]] оның байлығын 2,3 миллиард [[АҚШ доллары]] деп бағалаған.<ref name=":1" /> Трамптың екінші әкімшілігіндегі қызметінің алғашқы бір жылында Уиткоффтың байлығы 15%-ға артқан. Бұл өсім негізінен оның World Liberty Financial компаниясына салған инвестицияларына байланысты болды.<ref name=":1">{{Cite news |date=2026 |title=How Peace Envoy Steve Witkoff Got Richer Thanks To Trump And Elon Musk |language=en |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2026/04/04/how-peace-envoy-steve-witkoff-got-richer-thanks-to-trump-and-elon-musk/ |work=[[Forbes]]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Уиткофф, Стив}} [[Санат:Алфавит бойынша адвокаттар]] [[Санат:XX ғасыр адвокаттары]] [[Санат:XXI ғасыр адвокаттары]] [[Санат:АҚШ адвокаттары]] [[Санат:XX ғасыр менеджерлер]] [[Санат:XXI ғасыр менеджерлері]] [[Санат:АҚШ менеджерлері]] [[Санат:XX ғасыр кәсіпкерлер]] [[Санат:XXI ғасыр кәсіпкерлері]] [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:XX ғасыр дипломаттар]] [[Санат:XXI ғасыр дипломаттары]] [[Санат:АҚШ дипломаттары]] [[Санат:Хофстра университеті түлектері]] [[Санат:Хофстра университеті құқық мектебі түлектері]] [[Санат:АҚШ Республикалық партиясының мүшелері]] jowx3sadapcrjk8ig8n734uta7ury78 3651746 3651745 2026-09-07T07:40:48Z Nurken 111493 3651746 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Стив Уиткофф | Шынайы есімі = {{lang-en|Steve Wiktoff}} | Суреті = A swearing-in ceremony for Senior Adviser and Special Envoy Steve Witkoff, May 6, 2025 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Кушнер, 2025 жыл | Титулы = Бейбітшілік миссиялары жөніндегі АҚШ арнайы өкілі | Ту = U.S. Department of State official seal.svg | Ту2 = Greater coat of arms of the United States.svg | Басқара бастады = 19 ақпан 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Дональд Трамп]] | Бірігіп басқарушы1 = {{ublist |[[Джаред Кушнер]] |(2026–) }} | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Таяу Шығыс]] жөніндегі АҚШ арнайы өкілі | Ту_2 = U.S. Department of State official seal.svg | Ту2_2 = Greater coat of arms of the United States.svg | Басқара бастады_2 = 5 мамыр 2025 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Президент_2 = [[Дональд Трамп]] | Ізашары_2 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = {{ublist |Стивен Чарльз Уиткофф |{{lang|en|Steven Charles Witkoff}} }} | Туған күні = 15.10.1957 | Туған жері = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{marriage|Лорен Раппопорт|1987|end=sep}} | Балалары = 3 | Партиясы = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]] | Білімі = {{ublist |[[Юнион-колледж]] (қатысты) |[[Хофстра университеті]] }} | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Steve Witkoff | Марапаттары = }} '''Стивен Чарльз Уиткофф''' ({{lang-en|Steven Charles Witkoff}}; [[15 қазан]] [[1957 жыл|1957]], [[Нью-Йорк]]) — америкалық инвестор және бұрынғы заңгер, Witkoff Group тобының негіздеушісі. 2025 жылдан бері Уиткофф — [[Таяу Шығыс]] жөніндегі<ref name="DCPD202500565">{{cite web |title=Remarks During a Swearing-in Ceremony for Steven C. Witkoff as United States Special Envoy to the Middle East and an Exchange With Reporters |url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/DCPD-202500565/html/DCPD-202500565.htm |website=www.govinfo.gov |accessdate=2025-11-26 |language=en |date=2025-05-06 |quote=President Trump: So I want to thank everybody for being here. And I want to—very, very importantly, I want to say to Marco Rubio that you're swearing in a very important person. And Steve reports to Marco. I said: "Steve, you'd better do a good job or Marco will fire—he will fire you so violently. You have no idea."}}</ref> және Бейбітшілік миссиялары жөніндегі АҚШ арнайы өкілі.<ref name=":6">{{Cite news|last=Bazail-Eimil |first=Eric |title=Trump appoints real estate investor, golf partner as Middle East peace envoy |work=[[Politico]] |date=2024-11-12 |url=https://www.politico.com/live-updates/2024/11/12/congress/from-trumps-golf-partner-to-middle-east-envoy-00189132 |accessdate=2025-02-17 |quote=Witkoff was not the only Middle East diplomat whose role Trump announced on Tuesday.}} {{Wayback|date=2024-11-13 |url=https://web.archive.org/web/20241113122337/https://www.politico.com/live-updates/2024/11/12/congress/from-trumps-golf-partner-to-middle-east-envoy-00189132}}</ref> Ол, оған қоса, АҚШ-тың [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ге ''[[де-факто]]'' өкілі болып келеді.<ref name="Untested">{{Cite web |last=Crowley |first=Michael |date=2025-03-13 |title=Trump Turns to an Untested Emissary, Steven Witkoff, to Engage Putin |language=en |url=https://www.nytimes.com/2025/03/13/us/politics/witkoff-trumps-russia-putin.html |accessdate=2025-03-14 |work=The New York Times}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20250313222926/https://www.nytimes.com/2025/03/13/us/politics/witkoff-trumps-russia-putin.html |date=2025-03-13}}</ref> [[Бронкс]]та туып, [[Лонг-Айленд]]те тәрбиеленген Уиткофф [[Хофстра университеті]]нде саясаттанудан бакалавриат алды. Мансабын жылжымайтын мүлік заңгері болып бастаған ол Нью-Йорк пен [[Майами]]де девелопментпен айналысатын болды. Осы жылдары ол [[Манхэттен]]де бірнеше маңызды ғимаратқа ие болды. [[Дональд Трамптың екінші президенттігі]] кезінде Уиткофф АҚШ үкіметі атынан [[Орыс-украин соғысы]]ның маңызды келіссөз жүргізушісі болды. Алайда ол тым ресейшіл ұстанымды, Ресейге кеңес берген делінді, осы үшін сын астына түсті.<ref name=":4">https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-25/witkoff-discusses-ukraine-plans-with-key-putin-aide-transcript</ref><ref name=":5">{{cite news |last=Faulconbridge |first=Guy |title='Witkoff needs a psychiatrist': Europeans fume at Trump's plan to profit from frozen Russian assets |url=https://www.politico.eu/article/steve-witkoff-needs-a-psychiatrist-europeans-fume-at-donald-trump-plan-to-profit-from-frozen-russian-assets/ |publisher=[[Politico]] |date=2025-11-21 |accessdate=2025-11-23}}</ref> Уиткофф [[Таяу Шығыс]]тағы келіссөздерге де белсенді түрде қатысып келеді. Трамптың екінші әкімшілігі кезіндегі қызметі барысында ол және оның отбасы Таяу Шығыс елдерінің үкіметтерімен, соның ішінде оның ұлдары мен Трамп отбасы мүшелері құрған криптовалюта компаниясы — World Liberty Financial арқылы кең ауқымды іскерлік байланыстарын сақтап қалды. Бұл жағдай мүдделер қақтығысына қатысты алаңдаушылық туғызды.<ref>{{Cite news |last=Kamin |first=Debra |date=2025-09-26 |title=Investigating Steve Witkoff’s Sprawling Financial Empire |url=https://www.nytimes.com/2025/09/26/insider/steve-witkoff-financial-empire-middle-east.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kamin |first=Debra |last2=Hope |first2=Bradley |date=2025-09-26 |title=Where Mideast Envoy Pitched Peace, His Son Pitched Investors |url=https://www.nytimes.com/2025/09/26/business/witkoff-son-qatar-gaza.html |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> 2026 жылғы сәуірдегі жағдай бойынша, [[Forbes]] оның байлығын 2,3 миллиард [[АҚШ доллары]] деп бағалаған.<ref name=":1" /> Трамптың екінші әкімшілігіндегі қызметінің алғашқы бір жылында Уиткоффтың байлығы 15%-ға артқан. Бұл өсім негізінен оның World Liberty Financial компаниясына салған инвестицияларына байланысты болды.<ref name=":1">{{Cite news |date=2026 |title=How Peace Envoy Steve Witkoff Got Richer Thanks To Trump And Elon Musk |language=en |url=https://www.forbes.com/sites/giacomotognini/2026/04/04/how-peace-envoy-steve-witkoff-got-richer-thanks-to-trump-and-elon-musk/ |work=[[Forbes]]}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Уиткофф, Стив}} [[Санат:Алфавит бойынша адвокаттар]] [[Санат:XX ғасыр адвокаттары]] [[Санат:XXI ғасыр адвокаттары]] [[Санат:АҚШ адвокаттары]] [[Санат:XX ғасыр менеджерлер]] [[Санат:XXI ғасыр менеджерлері]] [[Санат:АҚШ менеджерлері]] [[Санат:XX ғасыр кәсіпкерлер]] [[Санат:XXI ғасыр кәсіпкерлері]] [[Санат:АҚШ кәсіпкерлері]] [[Санат:XX ғасыр дипломаттар]] [[Санат:XXI ғасыр дипломаттары]] [[Санат:АҚШ дипломаттары]] [[Санат:Хофстра университеті түлектері]] [[Санат:Хофстра университеті құқық мектебі түлектері]] [[Санат:АҚШ Республикалық партиясының мүшелері]] e2uj3ml510r0aguolottl4r3ttrxdma Пибоди жүлдесі 0 786301 3651753 2026-09-07T07:43:23Z Marksscheider 183882 Marksscheider [[Пибоди жүлдесі]] бетін [[Пибоди сыйлығы]] бетіне жылжытты 3651753 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Пибоди сыйлығы]] 6264fiyxdb4sbxvq4jwkkgnmip7i1ue Peabody Awards 0 786302 3651756 2026-09-07T07:45:21Z Marksscheider 183882 «[[Пибоди сыйлығы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3651756 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Пибоди сыйлығы]] 6264fiyxdb4sbxvq4jwkkgnmip7i1ue Қатысушы талқылауы:Bakytnur tolemis 3 786303 3651769 2026-09-07T08:22:38Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651769 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bakytnur tolemis}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 13:22, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05) kjs0dcjdzaitton69hg081btg5u7hga Ел ахуалы туралы 0 786305 3651790 2026-09-07T10:22:57Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Сурет:CONGRESS, U.S. OPENING MESSAGE, 63RD CONGRESS.jpg|нобай|оңға|Ел ахуалы туралы тұңғыш сөзін айтқан Президент [[Вудро Вильсон]], 1913 жылғы 2 желтоқсан. Бұл — [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]] алдында берліген осы түрдес 1801 жылдан бергі бірінші сөз.<ref>{{cite journal| title=Presidential addresses to congress: Woodrow Wil... 3651790 wikitext text/x-wiki [[Сурет:CONGRESS, U.S. OPENING MESSAGE, 63RD CONGRESS.jpg|нобай|оңға|Ел ахуалы туралы тұңғыш сөзін айтқан Президент [[Вудро Вильсон]], 1913 жылғы 2 желтоқсан. Бұл — [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]] алдында берліген осы түрдес 1801 жылдан бергі бірінші сөз.<ref>{{cite journal| title=Presidential addresses to congress: Woodrow Wilson and the Jeffersonian tradition| last=Hendrix| first=J. A.| journal=The Southern Speech Journal| volume=31| issue=4| date=Summer 1966| pages=285–294| doi=10.1080/10417946609371831}}</ref> Ел ахуалы туралы жыл сайын сөз сөйлеу дәстүрі осылай бастау алды.<ref name="AppSou">{{cite web|title=State of the Union Addresses and Messages: research notes by Gerhard Peters|url=http://www.presidency.ucsb.edu/sou.php|publisher=The American Presidency Project (APP)|accessdate=2017-01-24|author=Gerhard, Peters; T. Woolley, John |location=[[Санта-Барбара (Калифорния)|Санта-Барбара]], [[Калифорния]]: [[Калифорния университеті]]}} {{Wayback|date=2012-04-06 |url=https://web.archive.org/web/20120406114126/http://www.presidency.ucsb.edu/sou.php}}</ref>]] [[Сурет:P20260224DT-2667.jpg|нобай|оңға|Президент [[Дональд Трамп]]тың Ел ахуалы туралы 6-жолдауы, 2026 жылғы 24 ақпан. 1 сағат 48 минутқа созылған бұл жолдау — АҚШ тарихындағы ең ұзақ Ел ахуалы жолдауы және АҚШ Конгрессі алдында айтылған ең ұзақ жолдау.]] '''Ел ахуалы туралы жолдау''' ({{lang-en|State of the Union address}}, '''{{lang|en|SOTU}}''') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың қазіргі жағдайын баяндайтын, [[АҚШ Конгрессі]] алдында жыл сайын айтылатын [[АҚШ президенті]]нің жолдауы. Көбіне жыл басында айтылады.<ref name="house.gov">{{cite web |url=http://history.house.gov/Institution/SOTU/State-of-the-Union/ |title=State of the Union Address {{!}} US House of Representatives: History, Art & Archives |work=history.house.gov |language=en |accessdate=2018-01-28 |language=en}} {{Wayback|date=2018-02-02 |url=https://web.archive.org/web/20180202160617/http://history.house.gov/Institution/SOTU/State-of-the-Union/}}</ref><ref name="CNN 2017-02-27">{{cite news |last=Diaz |first=Daniella |url=http://www.cnn.com/2017/02/27/politics/donald-trump-address-not-state-of-the-union/ |title=Why Trump's Tuesday speech isn't a State of the Union address |publisher=[[CNN]] |language=en |date=2017-02-28 |accessdate=2017-02-28}} {{Wayback|date=2018-01-25 |url=https://web.archive.org/web/20180125174458/http://www.cnn.com/2017/02/27/politics/donald-trump-address-not-state-of-the-union/}}</ref> Жолдау әдетте елдің бюджеті, экономикасы, жаңалықтары, күн тәртібі, жетістіктері мен атқарылған жұмыстары, сондай-ақ президенттің басымдықтары мен заңнамалық ұсыныстары туралы ақпарат қамтиды.<ref>{{cite web |url=http://www.gpoaccess.gov/sou/index.html |title=Ben's Guide to U.S. Government |publisher=United States Government Printing Office |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20090225175013/http://www.gpoaccess.gov/sou/index.html |date=2009-02-25}}</ref> Бұл жолдау [[АҚШ Конституциясы]]ның II бабы, 3-бөлімінің 1-тармағында белгіленген президенттің «Конгресске Ел ахуалы туралы ақпаратты мезгіл-мезгіл ұсынуға және өзі қажетті әрі орынды деп санайтын шараларды олардың қарауына ұсынуға тиіс» деген талабын орындайды.<ref name="house.gov" /> Ел тарихының алғашқы ғасырының көп бөлігінде президент Конгресске негізінен тек жазбаша есеп беріп отырған. Алайда 1913 жылдан бастап АҚШ-тың 28-президенті [[Вудро Вильсон]] президенттің күн тәртібіне қолдау жинау мақсатында Конгресcке сөз сөйлеуді жеке өзі жеткізу дәстүрін тұрақты түрде енгізді. Сонымен қатар ол егжей-тегжейлі жазбаша есеп те ұсынды.<ref name="house.gov" /> Радио мен теледидардың пайда болуымен бұл жолдау қазір АҚШ-тың барлық уақыт белдеулерінде көптеген теле- және радиоарналар арқылы тікелей эфирде көрсетіледі.<ref>{{cite press release |url=http://www.nielsen.com/us/en/insights/news/2015/31-7-million-viewers-tune-in-to-watch-pres-obamas-state-of-the-union-adress.html |title=31.7 Million Viewers Tune in to Watch Pres. Obama's State of the Union Address |language=en |date=2015-01-21 |publisher=The Nielsen Company |quote=On Tuesday, Jan. 20, 2015, President Barack Obama delivered his annual State of the Union address. The address was carried live from 9:00 p.m. to 10:15 p.m. on 13 networks and tape-delayed on Univision. |accessdate=2015-08-12}} {{Wayback|date=2019-04-02 |url=https://web.archive.org/web/20190402193916/https://www.nielsen.com/us/en/insights/news/2015/31-7-million-viewers-tune-in-to-watch-pres-obamas-state-of-the-union-adress.html}}</ref> Бұл жолдау әдетте [[қаңтар]] немесе [[ақпан]] айларында беріледі. [[АҚШ Өкілдер палатасы спикері|Өкілдер палатасының спикері]] президентке [[АҚШ Өкілдер палатасы|Палата]] залын пайдаланып сөз сөйлеуге шақыру жібереді. 1981 жылдан бастап АҚШ-тың 40-президенті [[Рональд Рейган]] жаңадан қызметіне кіріскен президенттердің өз өкілеттік мерзімінің бірінші жылында Конгресске сөз сөйлеу дәстүрін бастады. Алайда бұл сөз сөйлеу ресми түрде «Ел ахуалы туралы жолдау» деп аталмайтын.<ref name="CRS Tradition Function">{{cite book |title=The President's State of the Union Address: Tradition, Function, and Policy Implications |publisher=Congressional Research Service |date=2014-01-16 |page=2 |accessdate=2014-01-24 |url=https://fas.org/sgp/crs/misc/R40132.pdf |first=Colleen |last=J. Shagan |language=en}} {{Wayback|date=2024-09-09 |url=https://web.archive.org/web/20240909104431/https://fas.org/sgp/crs/misc/R40132.pdf}}</ref> Ел ахуалы туралы қазіргі таңда соңғы жолдау — Президент [[Дональд Трамп]]тың 2026 жылғы 24 ақпандағы жолдауы. Ол ел тарихындағы президенттің ең ұзаққа созылған жолдауы болып шықты.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cvg34exn93jo |title=Trump's State of the Union speech - at a glance |language=en |publisher=[[BBC News]] |date=2026-02-25 |accessdate=2026-09-07 |author=Faguy, Ana; FitzGerald, James}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ президенттері жолдаулары]] [[Санат:АҚШ президенті лауазымы]] fybmce0t5v74uj44huhf5yus8shaw8i Қатысушы талқылауы:Baktygul Kurmanova 3 786306 3651812 2026-09-07T11:34:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3651812 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Baktygul Kurmanova}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 16:34, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05) 31sdgplgtqklq0u5b8hrk0liqagwvv7 Қашқынбаев Талғат Саккоұлы 0 786307 3651815 2026-09-07T11:50:29Z PushkinVko 184261 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Талғат Саккоұлы Қашқынбаев (1961) – қаламгер, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == 1961 жылы 16 наурызда ШҚО, Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында д... 3651815 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Талғат Саккоұлы Қашқынбаев (1961) – қаламгер, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. == Өмірбаяны == 1961 жылы 16 наурызда ШҚО, Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында дүниеге келген. 1968 - 1978 жылдар аралығында Шыңғыстай орта мектебінде оқыды. Мектепте үздік оқуымен қатар, қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, оқушылар комсомол ұйымының хатшысы міндетін атқарды. 1978 жылы мектепті аяқтап, Өскемен құрылыс-жол институтының (қазіргі Д. Серікбаев атын. ШҚТУ) «Өндірістік және азаматтық құрылыс» факультетіне түседі. 1983 жылы институтты бітіріп, әскери кафедрадан алған білімімен лейтенант шенінде Совет армиясы қатарына алынып, 2 жыл Қиыр Шығыста өз мамандығы бойынша әскери қызметте болды. 1985 жылы әскери қызметтен босап, елге келген соң, құрылыс және энергетика саласында түрлі мекемелерде жұмыс істеді. 2007-2024 жж. аралығында жобалау мекемелерінде бөлім бастығы, бас инженерлік қызметтер атқарды, 2024 жылы зейнеткерлікке шығады. 2024 жылдың қараша айынан бүгінгі күнге дейін «VK Development group» құрылыс компаниясында авторлық қадағалау маманы болып жұмыс істеуде. == Шығармашылық жолы == Басқа салада қызметте жүрсе де түрлі тақырыптарға өлеңдер, шағын әңгімелер жазумен айналысады. 2013 жылы баспадан «Өмір жайлы ойлар» атты шағын кітапшасы жарық көрді. 2021 жылы «Тұнық бастаулар» атты ой-толғаулардан тұратын екінші кітабы жарыққа шықты. 2022 жылы 90 жасқа таяп қалған анасының өз өмір жолы жайлы «Тағдырыма ризамын» кітабының қолжазбасын толықтырып, әдеби тілге бейімдеп өңдеп, баспаға даярлап шығаруына көмектесті. 2019 жылы «Түркі әлемі» киностудиясының директоры Доқтырхан Тұрлыбекпен бірге Катонқарағай ауданына барып, жазушылар Тұтқабай Иманбеков пен Оралхан Бөкей жайлы «Әттең, тонның келтесі-ай» атты деректі фильмнің түсіріліміне көмек беріп қайтты. 2022 жылы тағы да сол киностудия құрамымен бірге Катонқарағай өлкесінің төріне сапарлап барып, жергілікті ақын Ақтан Нұрбаев жайлы «Мұзтаудың көкке өрлеген мұзбалағы» атты деректі фильмді түсіру жұмыстарына қатысты. 2023 жылы қазан айында Талғат Саккоұлының авторлық құрастыруымен Шыңғыстай ауылының тумасы, саналы ғұмыры Қарағанды шахталарында елеулі еңбек сіңірген, сонымен қатар қазақ күресінен «№1 спорт шебері» атағын алған жеті дүркін Республика чемпионы Қылаң Бақыжанов туралы «Қазақ күресінің саңлағы» атты кітап жарық көрді. 2024 жылы ШҚО ішкі істер органдары және Ұлттық ұландар ардагерлер кеңесінің төрағасы Үдербаев Нұрлыбек Ғалиұлы жайлы «Өмірі-өнеге» атты өмірбаяндық хикаят басылып шықты. 2025 жылы жан-жақты тұлға Жүсіпбек Уәлитовтың өмірі мен қызметі және шығармашылығы туралы «Асқақ рухты тұлға» кітабы жарыққа шықты. Талғат Саккоұлы жұмыстан бос уақытында шығармашылықтан өзге волейбол, теннис, бильярд, шахмат ойнаумен, шаңғымен жүгіру және тау шаңғысымен сырғанау сияқты спорт түрлерімен айналысады. «Кітапқұмарлар тобы», «Төр Алтайдың әдеби әлемі» және «Кітап ал» атты әдеби клуб-жобалардың белсенді мүшесі. == Отбасы == Жары – Алиханова Жанаргүл Қайырлықызы, Қарағанды медицина институтын бітірген, санитарлық дәрігер, қазіргі таңда жеке кәсіпкерлікпен айналысады. Жанұяда екі қыз тәрбиелеп өсірді. Мақпал – Шығыс Қазақстан Мемлекеттік техникалық университетін бітірген, банк саласында қызмет атқарады. Жары – Дидар, Назарбаев зияткерлік мектебінде ұстаз. Кіші қызы Іңкәр Алматы технология университетін бітірген, Америка Құрама Штаттарында төрт жылға жуық болып келген ол, бүгінгі күні сол жақтан алған IT-технология бойынша алған білімі мен тәжірибесін ары қарай өз елімізде дамытуда.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2371-.html|title= Қашқынбаев Т. С.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Шығармалары == * Қашқынбаев, Т. «Өмір жайлы ойлар»: өлеңдер мен әңгімелер жинағы / Т. Қашқынбаев. – Астана: Нұра Астана, 2013 * Қашқынбаев, Т. Тұнық бастаулар : өмірбаяндық деректер / Т. Қашқынбаев. – Алматы : Раlitra Press, 2021. - 464 б. * Қазақ күресінің саңлағы / құраст.: Т. С. Қашқынбаев. - Алматы : Балауса, 2023. - 184 б. * Қашқынбаев, Т. Өмірі – өнеге: өмірбаяндық хикаят / Т. Қашқынбаев. – Өскемен: Рекламный Дайджест, 2024 * Қашқынбаев, Т. Асқақ рухты тұлға: танымдық кітап / Т. Қашқынбаев. – Шымкент: Жебе, 2025 gzcxws2cezpiksih3ffi6abcg6yc502 3651816 3651815 2026-09-07T11:50:56Z PushkinVko 184261 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3651816 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Талғат Саккоұлы Қашқынбаев (1961) – қаламгер, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. ''' == Өмірбаяны == 1961 жылы 16 наурызда ШҚО, Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында дүниеге келген. 1968 - 1978 жылдар аралығында Шыңғыстай орта мектебінде оқыды. Мектепте үздік оқуымен қатар, қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, оқушылар комсомол ұйымының хатшысы міндетін атқарды. 1978 жылы мектепті аяқтап, Өскемен құрылыс-жол институтының (қазіргі Д. Серікбаев атын. ШҚТУ) «Өндірістік және азаматтық құрылыс» факультетіне түседі. 1983 жылы институтты бітіріп, әскери кафедрадан алған білімімен лейтенант шенінде Совет армиясы қатарына алынып, 2 жыл Қиыр Шығыста өз мамандығы бойынша әскери қызметте болды. 1985 жылы әскери қызметтен босап, елге келген соң, құрылыс және энергетика саласында түрлі мекемелерде жұмыс істеді. 2007-2024 жж. аралығында жобалау мекемелерінде бөлім бастығы, бас инженерлік қызметтер атқарды, 2024 жылы зейнеткерлікке шығады. 2024 жылдың қараша айынан бүгінгі күнге дейін «VK Development group» құрылыс компаниясында авторлық қадағалау маманы болып жұмыс істеуде. == Шығармашылық жолы == Басқа салада қызметте жүрсе де түрлі тақырыптарға өлеңдер, шағын әңгімелер жазумен айналысады. 2013 жылы баспадан «Өмір жайлы ойлар» атты шағын кітапшасы жарық көрді. 2021 жылы «Тұнық бастаулар» атты ой-толғаулардан тұратын екінші кітабы жарыққа шықты. 2022 жылы 90 жасқа таяп қалған анасының өз өмір жолы жайлы «Тағдырыма ризамын» кітабының қолжазбасын толықтырып, әдеби тілге бейімдеп өңдеп, баспаға даярлап шығаруына көмектесті. 2019 жылы «Түркі әлемі» киностудиясының директоры Доқтырхан Тұрлыбекпен бірге Катонқарағай ауданына барып, жазушылар Тұтқабай Иманбеков пен Оралхан Бөкей жайлы «Әттең, тонның келтесі-ай» атты деректі фильмнің түсіріліміне көмек беріп қайтты. 2022 жылы тағы да сол киностудия құрамымен бірге Катонқарағай өлкесінің төріне сапарлап барып, жергілікті ақын Ақтан Нұрбаев жайлы «Мұзтаудың көкке өрлеген мұзбалағы» атты деректі фильмді түсіру жұмыстарына қатысты. 2023 жылы қазан айында Талғат Саккоұлының авторлық құрастыруымен Шыңғыстай ауылының тумасы, саналы ғұмыры Қарағанды шахталарында елеулі еңбек сіңірген, сонымен қатар қазақ күресінен «№1 спорт шебері» атағын алған жеті дүркін Республика чемпионы Қылаң Бақыжанов туралы «Қазақ күресінің саңлағы» атты кітап жарық көрді. 2024 жылы ШҚО ішкі істер органдары және Ұлттық ұландар ардагерлер кеңесінің төрағасы Үдербаев Нұрлыбек Ғалиұлы жайлы «Өмірі-өнеге» атты өмірбаяндық хикаят басылып шықты. 2025 жылы жан-жақты тұлға Жүсіпбек Уәлитовтың өмірі мен қызметі және шығармашылығы туралы «Асқақ рухты тұлға» кітабы жарыққа шықты. Талғат Саккоұлы жұмыстан бос уақытында шығармашылықтан өзге волейбол, теннис, бильярд, шахмат ойнаумен, шаңғымен жүгіру және тау шаңғысымен сырғанау сияқты спорт түрлерімен айналысады. «Кітапқұмарлар тобы», «Төр Алтайдың әдеби әлемі» және «Кітап ал» атты әдеби клуб-жобалардың белсенді мүшесі. == Отбасы == Жары – Алиханова Жанаргүл Қайырлықызы, Қарағанды медицина институтын бітірген, санитарлық дәрігер, қазіргі таңда жеке кәсіпкерлікпен айналысады. Жанұяда екі қыз тәрбиелеп өсірді. Мақпал – Шығыс Қазақстан Мемлекеттік техникалық университетін бітірген, банк саласында қызмет атқарады. Жары – Дидар, Назарбаев зияткерлік мектебінде ұстаз. Кіші қызы Іңкәр Алматы технология университетін бітірген, Америка Құрама Штаттарында төрт жылға жуық болып келген ол, бүгінгі күні сол жақтан алған IT-технология бойынша алған білімі мен тәжірибесін ары қарай өз елімізде дамытуда.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/2371-.html|title= Қашқынбаев Т. С.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Шығармалары == * Қашқынбаев, Т. «Өмір жайлы ойлар»: өлеңдер мен әңгімелер жинағы / Т. Қашқынбаев. – Астана: Нұра Астана, 2013 * Қашқынбаев, Т. Тұнық бастаулар : өмірбаяндық деректер / Т. Қашқынбаев. – Алматы : Раlitra Press, 2021. - 464 б. * Қазақ күресінің саңлағы / құраст.: Т. С. Қашқынбаев. - Алматы : Балауса, 2023. - 184 б. * Қашқынбаев, Т. Өмірі – өнеге: өмірбаяндық хикаят / Т. Қашқынбаев. – Өскемен: Рекламный Дайджест, 2024 * Қашқынбаев, Т. Асқақ рухты тұлға: танымдық кітап / Т. Қашқынбаев. – Шымкент: Жебе, 2025 6p82ys5lwfy8q4e1n1umagn8ud9sivt